Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXXV. Ο φιλόσοφος μπροστά στα δεινά της εξορίας

Οι αιτιολογικές προτάσεις.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Β ·2026 Γ ·2026 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα της παραμυθίας του Σενέκα προς την Ελβία.
  2. Να αναγνωρίζεις τις αιτιολογικές προτάσεις: σύνδεσμο, εκφορά, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
  3. Να ξεχωρίζεις την αντικειμενική από την υποκειμενική αιτιολογία και τον αιτιολογικό cum από τον ιστορικό.
  4. Να μετατρέπεις έναν προσδιορισμό της αιτίας σε αιτιολογική πρόταση, με τη σωστή έγκλιση και τον σωστό χρόνο.

Το πλαίσιο

Ο Λούκιος Ανναίος Σενέκας, Στωικός φιλόσοφος του 1ου αι. μ.Χ., εξορίστηκε από τον Κλαύδιο στην Κορσική (41 μ.Χ.). Από εκεί έγραψε στη μητέρα του, την Ελβία, μια παραμυθία (consolatio), ένα κείμενο που θέλει να απαλύνει τον πόνο της για τον χωρισμό. Το επιχείρημά του είναι στωικό: οι στερήσεις της εξορίας δεν αγγίζουν τον σοφό. Για τη φτώχεια φέρνει παραδείγματα από την ιστορία, για να δείξει ότι οι μεγάλοι άνδρες έζησαν φτωχοί και κανείς δεν τους λυπήθηκε γι' αυτό.

Το κείμενο

Unum fuisse Homēro servum, tres Platōni, nullum Zenōni tradunt. Nemo vero eos miserētur, quod infeliciter vixerint. Menēnius Agrippa, qui inter patres ac plēbem publicae gratiae sequester fuit, aere collāto funerātus est. Atilius Rēgulus, cum Poenos in Africā funderet, ad senātum scripsit mercenarium suum discessisse et ab eo desertum esse rus; id senatui publice curāri placuit, quoniam Rēgulus aberat. Scipiōnis filiae ex aerario dotem accepērunt, quia nihil illis reliquerat pater. Aequum mehercule erat populum Rōmānum tribūtum Scipiōni conferre, cum a Carthagine semper tribūtum ipse exigeret. O felīces viros puellārum, quibus populus Rōmānus loco soceri fuit!

Σενέκας, Ad Helviam matrem 12.4–7 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

Η μετάφραση

ΛατινικάΜετάφραση
Unum fuisse Homēro servum, tres Platōni, nullum Zenōni tradunt.Λένε ότι ο Όμηρος είχε έναν δούλο, ο Πλάτων τρεις, ο Ζήνων κανέναν.
Nemo vero eos miserētur, quod infeliciter vixerint.Κανείς όμως δεν τους λυπάται, επειδή (δήθεν) έζησαν στη δυστυχία.
Menēnius Agrippa, qui inter patres ac plēbem publicae gratiae sequester fuit, aere collāto funerātus est.Ο Μενήνιος Αγρίππας, που υπήρξε μεσολαβητής για την κοινή συμφιλίωση ανάμεσα στους πατρικίους και στους πληβείους, κηδεύτηκε με έρανο.
Atilius Rēgulus, cum Poenos in Africā funderet, ad senātum scripsit mercenarium suum discessisse et ab eo desertum esse rus;Ο Ατίλιος Ρήγουλος, ενώ κατατρόπωνε τους Καρχηδονίους στην Αφρική, έγραψε στη Σύγκλητο ότι ο μισθωτός εργάτης του είχε φύγει και ότι το κτήμα του είχε εγκαταλειφθεί από αυτόν·
id senatui publice curāri placuit, quoniam Rēgulus aberat.η Σύγκλητος αποφάσισε να φροντιστεί αυτό με δαπάνη του κράτους, επειδή ο Ρήγουλος έλειπε.
Scipiōnis filiae ex aerario dotem accepērunt, quia nihil illis reliquerat pater.Οι κόρες του Σκιπίωνα πήραν προίκα από το δημόσιο ταμείο, επειδή ο πατέρας τους δεν τους είχε αφήσει τίποτα.
Aequum mehercule erat populum Rōmānum tribūtum Scipiōni conferre, cum a Carthagine semper tribūtum ipse exigeret.Ήταν δίκαιο, μα τον Ηρακλή, ο ρωμαϊκός λαός να πληρώσει εισφορά στον Σκιπίωνα, αφού ο ίδιος εισέπραττε πάντα φόρο από την Καρχηδόνα.
O felīces viros puellārum, quibus populus Rōmānus loco soceri fuit!Ω, ευτυχισμένοι οι άντρες των κοριτσιών, που είχαν για πεθερό τους τον ρωμαϊκό λαό!

Δύο σημειώσεις. Το miserētur είναι οριστική ενεστώτα του αποθετικού misereor της β΄ συζυγίας (όχι του miseror του μαθήματος XX, που θα έδινε τον ίδιο τύπο στην υποτακτική): «κανείς δεν τους λυπάται». Στην τελευταία περίοδο, κατά λέξη: «για τους οποίους ο ρωμαϊκός λαός ήταν στη θέση του πεθερού».

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
trado, tradidi, traditum, tradĕre, 3παραδίδω· tradunt: λένε
misereor, misertus sum, miserēri, 2 (αποθ.)λυπάμαι, συμπονώ
vivo, vixi, victum, vivĕre, 3ζω
plebs, plebis (θηλ.)οι πληβείοι
gratia, -ae (θηλ.)χάρη, συμφιλίωση
sequester, -tris (αρσ.)μεσολαβητής
aes, aeris (ουδ.)χαλκός· χρήματα
confero, contuli, collātum, conferreσυγκεντρώνω· πληρώνω· aere collāto: με έρανο
funero, funerāvi, funerātum, funerāre, 1κηδεύω
fundo, fūdi, fūsum, fundĕre, 3χύνω· τρέπω σε φυγή
discēdo, discessi, discessum, discedĕre, 3φεύγω
desero, deserui, desertum, deserĕre, 3εγκαταλείπω
rus, ruris (ουδ.)αγρός, κτήμα
placet, placuit, placēre, 2 (+ δοτ. και απαρ.)αποφασίζω
absum, afui, abesseλείπω, απουσιάζω
dos, dotis (θηλ.)προίκα
accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3παίρνω, δέχομαι
relinquo, relīqui, relictum, relinquĕre, 3αφήνω
tribūtum, -i (ουδ.)φόρος, εισφορά
exigo, exēgi, exactum, exigĕre, 3εισπράττω
felix, felīcisευτυχισμένος
socer, soceri (αρσ.)πεθερός

Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου

Τα φαινόμενα της ενότητας είναι συντακτικά, αλλά δύο τύποι του κειμένου ζητούνται συχνά στο Θέμα Β.

aes, aeris (ουδ.) στον ενικό

Τριτόκλιτο ουδέτερο: η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική είναι ίδιες.

ενικός
ονομαστικήaes
γενικήaeris
δοτικήaerī
αιτιατικήaes
κλητικήaes
αφαιρετικήaere

Χρονική αντικατάσταση του exigeret (υποτακτική, γ΄ ενικό, ενεργητική): ενεστώτας exigat, παρατατικός exigeret, παρακείμενος exēgerit, υπερσυντέλικος exēgisset.

Συντακτικό: οι αιτιολογικές προτάσεις

Οι αιτιολογικές είναι επιρρηματικές προτάσεις: δηλώνουν την αιτία αυτού που λέει μια άλλη πρόταση, συνήθως η κύρια, και λειτουργούν ως επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο ρήμα της.

ΣύνδεσμοςΈγκλισηΤι δείχνει
quod, quia, quoniam (quando)οριστικήαιτία αντικειμενικά αποδεκτή: την παρουσιάζει ως πραγματική ο ομιλητής
quod, quiaυποτακτικήαιτία υποκειμενική: η άποψη του υποκειμένου της κύριας ή άλλου, όχι του ομιλητή («επειδή δήθεν»)
cum (αιτιολογικός)πάντα υποτακτικήαιτία που προκύπτει από λογική σκέψη

Με υποτακτική ισχύει η ακολουθία των χρόνων: εξάρτηση από αρκτικό χρόνο → υποτακτική ενεστώτα (σύγχρονο ή υστερόχρονο) ή παρακειμένου (προτερόχρονο)· από ιστορικό → υποτακτική παρατατικού ή υπερσυντελίκου.

Παραδείγματα του βιβλίου, εκτός κειμένου:

  • Tacent quia periculum metuunt: σωπαίνουν επειδή φοβούνται τον κίνδυνο (αντικειμενική, οριστική).
  • Socrates accusātus est quod iuvenes corrumperet: ο Σωκράτης κατηγορήθηκε επειδή δήθεν διέφθειρε τους νέους (η αιτία είναι των κατηγόρων: υποτακτική).
  • Cum sis mortālis, quae sunt mortalia, cura: αφού είσαι θνητός, φρόντιζε ό,τι είναι θνητό (αιτιολογικός cum).

Οι αιτιολογικές του κειμένου

ΠρότασηΕισαγωγήΕκφοράΓιατίΘέση
quod infeliciter vixerintquodυποτ. παρακειμένουυποκειμενική αιτία (όσων θα τους λυπούνταν)· εξάρτηση από το miserētur, αρκτικό χρόνο, και προτερόχρονοστο miserētur
quoniam Rēgulus aberatquoniamοριστ. παρατατικούαντικειμενική αιτίαστο placuit
quia nihil illis reliquerat paterquiaοριστ. υπερσυντελίκουαντικειμενική αιτίαστο accepērunt
cum … tribūtum ipse exigeretcumυποτ. παρατατικούαιτιολογικός cum· εξάρτηση από το aequum erat, ιστορικό χρόνο, και σύγχρονοστο aequum erat

Το cum Poenos in Africā funderet δεν είναι αιτιολογική: ο Ρήγουλος δεν έγραψε στη Σύγκλητο επειδή κατατρόπωνε τους Καρχηδονίους, αλλά ενώ τους κατατρόπωνε. Είναι ιστορικός cum, με υποτακτική παρατατικού για το σύγχρονο στο παρελθόν.

Αιτιολογική ή όχι, και τι είδους;

Οι πέντε πρώτες φράσεις είναι από το κείμενο, οι άλλες από τα παραδείγματα του βιβλίου και δικές μας.

Τι πρόταση είναι;

aequum erat…, cum a Carthagine tribūtum ipse exigeret

0 από 9

Άλλα σημεία του κειμένου

  • Unum fuisse Homēro servum … tradunt: το fuisse είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του tradunt, με υποκείμενο το servum. Το Homēro είναι δοτική κτητική. Στα tres Platōni, nullum Zenōni εννοούνται το servos fuisse και το servum fuisse.
  • ab eo desertum esse rus: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του scripsit, με υποκείμενο το rus· το ab eo είναι εμπρόθετο ποιητικό αίτιο (πρόσωπο).
  • aere collāto: απόλυτη αφαιρετική· κατά λέξη «αφού συγκεντρώθηκαν χρήματα».
  • O felīces viros: αιτιατική του επιφωνήματος.

Τι αποφάσισε η Σύγκλητος

Η πρόταση που ζητάει να συντάξεις το βιβλίο. Το placuit είναι απρόσωπο.

Ξεκίνα από το placuit: ποιος αποφάσισε; τι αποφασίστηκε; τι θα φροντιστεί;

Πάτα ένα κομμάτι της πρότασης

0 / 5 σωστά

Το curāri είναι τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο του απρόσωπου placuit· το id (= rus) είναι υποκείμενο του curāri, σε αιτιατική γιατί διαφέρει από το πρόσωπο που αποφασίζει, το senatui (ετεροπροσωπία). Το senatui είναι δοτική προσωπική στο placuit, και το publice επίρρημα του τρόπου.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: α) την αφαιρετική ενικού του rus και του aes· β) τη γενική πληθυντικού του dos και την αιτιατική πληθυντικού του socer· γ) τη χρονική αντικατάσταση του reliquerat.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. «Nemo vero eos miserētur, quod infeliciter vixerint»: να αναγνωριστεί η δευτερεύουσα πρόταση, και να γραφτεί ξανά ώστε η αιτία να παρουσιάζεται ως πραγματική.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια σειρά έχει μόνο αιτιολογικούς συνδέσμους;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τη χρονική αντικατάσταση του aberat στην οριστική.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα της παραμυθίας του Σενέκα προς την Ελβία.
  • Να αναγνωρίζεις τις αιτιολογικές προτάσεις: σύνδεσμο, εκφορά, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
  • Να ξεχωρίζεις την αντικειμενική από την υποκειμενική αιτιολογία και τον αιτιολογικό cum από τον ιστορικό.
  • Να μετατρέπεις έναν προσδιορισμό της αιτίας σε αιτιολογική πρόταση, με τη σωστή έγκλιση και τον σωστό χρόνο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;