Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXXIV. Ο Σκιπίωνας ο Αφρικανός και οι λήσταρχοι

Το σουπίνο και οι τρόποι να εκφραστεί ο σκοπός.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2022 επαν. Α ·2022 επαν. Β ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το επεισόδιο του Σκιπίωνα με τους λήσταρχους από τον Βαλέριο Μάξιμο.
  2. Να σχηματίζεις τα δύο σουπίνα, σε -um και σε -u, από τους αρχικούς χρόνους κάθε ρήματος, και των αποθετικών.
  3. Να αναγνωρίζεις συντακτικά το σουπίνο του σκοπού και το σουπίνο της αναφοράς.
  4. Να μετατρέπεις ένα σουπίνο σε -um σε τελική πρόταση, γερούνδιο και μετοχή μέλλοντα, και αντίστροφα.

Το πλαίσιο

Ο Πόπλιος Κορνήλιος Σκιπίων ο Αφρικανός ο πρεσβύτερος νίκησε τον Αννίβα στη Ζάμα (202 π.Χ.) και έκλεισε τον Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο. Οι πολιτικοί του αντίπαλοι, με πρώτο τον Κάτωνα, τον πολέμησαν, και τα τελευταία του χρόνια τα πέρασε αποτραβηγμένος στο κτήμα του στο Λίτερνο της Καμπανίας. Ο Βαλέριος Μάξιμος, που έγραψε στα χρόνια του Τιβερίου μια συλλογή από αξιομνημόνευτα έργα και λόγια, διηγείται τι έγινε όταν κάποιοι αρχηγοί ληστών χτύπησαν την πόρτα του: ο Σκιπίων φοβήθηκε επίθεση, και εκείνοι ήρθαν να τον προσκυνήσουν σαν θεό.

Το κείμενο

Cum Africānus in Literno esset, complūres praedōnum duces forte salutātum ad eum venērunt. Tum Scipio, cum se ipsum captum venisse eos existimasset, praesidium domesticōrum in tecto conlocāvit. Quod ut praedōnes animadvertērunt, abiectis armis ianuae appropinquavērunt et clarā voce Scipiōni nuntiavērunt (incredibile audītu!) virtūtem eius admirātum se venisse. Haec postquam domestici Scipiōni rettulērunt, is fores reserāri eosque intromitti iussit. Praedōnes postes ianuae tamquam sanctum templum venerāti sunt et cupide Scipiōnis dextram osculāti sunt. Cum ante vestibulum dona posuissent, quae homines deis immortalibus consecrāre solent, domum revertērunt.

Βαλέριος Μάξιμος 2.10.2 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

Η μετάφραση

ΛατινικάΜετάφραση
Cum Africānus in Literno esset, complūres praedōnum duces forte salutātum ad eum venērunt.Όταν ο Αφρικανός βρισκόταν στο Λίτερνο, πολλοί αρχηγοί ληστών ήρθαν κατά τύχη σ' αυτόν για να τον χαιρετήσουν.
Tum Scipio, cum se ipsum captum venisse eos existimasset, praesidium domesticōrum in tecto conlocāvit.Τότε ο Σκιπίων, επειδή νόμισε ότι εκείνοι είχαν έρθει για να συλλάβουν τον ίδιο, τοποθέτησε στο σπίτι φρουρά από τους δούλους του.
Quod ut praedōnes animadvertērunt, abiectis armis ianuae appropinquavēruntΜόλις οι ληστές το αντιλήφθηκαν αυτό, πέταξαν τα όπλα και πλησίασαν την πόρτα
et clarā voce Scipiōni nuntiavērunt (incredibile audītu!) virtūtem eius admirātum se venisse.και ανήγγειλαν με δυνατή φωνή στον Σκιπίωνα (να το ακούς και να μην το πιστεύεις!) ότι είχαν έρθει για να θαυμάσουν την αρετή του.
Haec postquam domestici Scipiōni rettulērunt, is fores reserāri eosque intromitti iussit.Αφού οι δούλοι μετέφεραν αυτά στον Σκιπίωνα, εκείνος διέταξε να ανοιχτούν οι πόρτες και να τους βάλουν μέσα.
Praedōnes postes ianuae tamquam sanctum templum venerāti sunt et cupide Scipiōnis dextram osculāti sunt.Οι ληστές προσκύνησαν τις παραστάδες της πόρτας σαν ιερό ναό και φίλησαν με πάθος το δεξί χέρι του Σκιπίωνα.
Cum ante vestibulum dona posuissent, quae homines deis immortalibus consecrāre solent, domum revertērunt.Αφού άφησαν μπροστά στην είσοδο δώρα, όπως αυτά που συνηθίζουν οι άνθρωποι να αφιερώνουν στους αθάνατους θεούς, γύρισαν στα σπίτια τους.

Το abiectis armis είναι απόλυτη αφαιρετική· κατά λέξη «αφού πετάχτηκαν τα όπλα». Στη μετάφραση το αποδίδουμε με ρήμα, όπως στο Θέμα Α είναι αποδεκτό.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
complūres, -ium (ουδ. complūra)πολλοί
praedo, -ōnis (αρσ.)ληστής
salūto, salutāvi, salutātum, salutāre, 1χαιρετίζω επίσημα
existimo, existimāvi, existimātum, existimāre, 1νομίζω· existimasset = existimavisset
capio, cēpi, captum, capĕre, 3πιάνω, συλλαμβάνω
domestici, -ōrum (αρσ., πληθ.)οι δούλοι του σπιτιού
tectum, -i (ουδ.)σπίτι
conloco, conlocāvi, conlocātum, conlocāre, 1τοποθετώ
animadverto, animadverti, animadversum, animadvertĕre, 3αντιλαμβάνομαι
abicio, abiēci, abiectum, abicĕre, 3πετώ μακριά, καταθέτω
appropinquo, appropinquāvi, appropinquātum, appropinquāre, 1 (+ δοτ.)πλησιάζω
admīror, admirātus sum, admirāri, 1 (αποθ.)θαυμάζω
refero, rettuli, relātum, referreαναφέρω, μεταφέρω
foris, -is (θηλ.)· συνήθως πληθ. fores, -iumπόρτα
resero, reserāvi, reserātum, reserāre, 1ανοίγω
intromitto, intromīsi, intromissum, intromittĕre, 3βάζω μέσα
iubeo, iussi, iussum, iubēre, 2διατάζω
postis, -is (αρσ.)παραστάδα
veneror, venerātus sum, venerāri, 1 (αποθ.)προσκυνώ, λατρεύω
osculor, osculātus sum, osculāri, 1 (αποθ.)φιλώ
pono, posui, positum, ponĕre, 3τοποθετώ
soleo, solitus sum, solēre, 2 (ημιαποθ.)συνηθίζω
revertor, reverti, reversum, reverti, 3 (ημιαποθ.)επιστρέφω

Γραμματική: το σουπίνο

Το σουπίνο είναι ρηματικό ουσιαστικό, αρσενικό, της δ΄ κλίσης, με δύο μόνο τύπους: την αιτιατική σε -um και την αφαιρετική σε -u. Σχηματίζεται από το θέμα του σουπίνου, δηλαδή τον τρίτο αρχικό χρόνο του ρήματος, που γι' αυτό ακριβώς λέγεται «σουπίνο».

ΡήμαΑρχικοί χρόνοιΣε -umΣε -u
amoamāvi, amātum, amāreamātumamātū
deleodelēvi, delētum, delēredelētumdelētū
legolēgi, lectum, legĕrelectumlectū
audioaudīvi, audītum, audīreaudītumaudītū
salūtosalutāvi, salutātum, salutāresalutātumsalutātū
capiocēpi, captum, capĕrecaptumcaptū

Τα αποθετικά έχουν κι αυτά σουπίνο, γιατί η σημασία τους είναι ενεργητική. Το βρίσκεις από τη μετοχή του παρακειμένου: admīror, admirātus sum → admirātum, admirātū.

Στο κείμενο υπάρχουν τέσσερα σουπίνα: salutātum (saluto), captum (capio), admirātum (admiror), σε -um, και audītu (audio), σε -u.

Συντακτικό

Τι δηλώνει το καθένα

Τα σουπίνα του κειμένου:

ΣουπίνοΑναγνώρισηΣύνταξη
salutātumσουπίνο σε -um του salutoσκοπός στο venērunt
captumσουπίνο σε -um του capioσκοπός στο venisse· αντικείμενο το se ipsum
admirātumσουπίνο σε -um του admirorσκοπός στο venisse· αντικείμενο το virtūtem
audītuσουπίνο σε -u του audioαφαιρετική της αναφοράς στο incredibile

Ο προσδιορισμός του σκοπού

Ο σκοπός μιας κίνησης λέγεται στα λατινικά με πολλούς τρόπους. Η ίδια φράση του κειμένου, duces salutātum ad eum venērunt, μπορεί να γραφτεί:

ΤρόποςΗ φράση
σουπίνο σε -umduces salutātum ad eum venērunt
τελική πρόταση (ut + υποτακτική)duces ad eum venērunt, ut eum salutārent
τελική αναφορική (qui + υποτακτική)duces ad eum venērunt, qui eum salutārent
ad + αιτιατική γερουνδίουduces ad eum venērunt ad salutandum
γενική γερουνδίου + causā ή gratiāduces ad eum venērunt salutandi causā
μετοχή μέλλονταduces salutatūri ad eum venērunt

Στις τελικές προτάσεις η ακολουθία των χρόνων θέλει υποτακτική παρατατικού, γιατί το venērunt είναι ιστορικός χρόνος. Αν το γερούνδιο πρέπει να πάρει και αντικείμενο, προτιμάται η γερουνδιακή έλξη (ad eum salutandum, eius salutandi causā), που θα τη δεις στο μάθημα XLIX.

Τα δύσκολα σημεία

  • cum se ipsum captum venisse eos existimasset: ιστορικός cum με υποτακτική υπερσυντελίκου (προτερόχρονο στο παρελθόν), με αιτιολογική χροιά. Το venisse είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του existimasset, με υποκείμενο το eos (ετεροπροσωπία). Το captum είναι σουπίνο του σκοπού στο venisse, και το se ipsum αντικείμενό του.
  • virtūtem eius admirātum se venisse: το venisse είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του nuntiavērunt. Υποκείμενό του το se, γιατί είναι το ίδιο πρόσωπο με τους ληστές (ταυτοπροσωπία), που στα λατινικά δηλώνεται με αυτοπαθή αντωνυμία σε αιτιατική.
  • Quod ut … animadvertērunt: το quod ισοδυναμεί με et hoc και είναι αντικείμενο. Το ut με οριστική παρακειμένου είναι χρονικός σύνδεσμος (μόλις), όχι τελικός.
  • fores reserāri eosque intromitti iussit: δύο τελικά απαρέμφατα, αντικείμενα του iussit, με υποκείμενα fores και eos (ετεροπροσωπία).
  • domum: αιτιατική της κίνησης σε τόπο, χωρίς πρόθεση, όπως πάντα με το domus.

Τι ανήγγειλαν οι ληστές

Μια φράση από το κείμενο. Το σουπίνο με το αντικείμενό του είναι εδώ δύο κομμάτια.

Ξεκίνα από το απαρέμφατο venisse: ποιος ήρθε; για ποιο σκοπό; τι θα θαύμαζαν;

Πάτα ένα κομμάτι της φράσης

0 / 4 σωστά

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: α) τα δύο σουπίνα του capio και του admiror· β) τη γενική πληθυντικού των praedo, fores, vestibulum· γ) το απαρέμφατο ενεστώτα του revertērunt.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. «Tum Scipio, cum se ipsum captum venisse eos existimasset…»: να αντικατασταθεί το σουπίνο από τελική πρόταση.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είναι το σουπίνο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τα δύο σουπίνα του video και του dico.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το επεισόδιο του Σκιπίωνα με τους λήσταρχους από τον Βαλέριο Μάξιμο.
  • Να σχηματίζεις τα δύο σουπίνα, σε -um και σε -u, από τους αρχικούς χρόνους κάθε ρήματος, και των αποθετικών.
  • Να αναγνωρίζεις συντακτικά το σουπίνο του σκοπού και το σουπίνο της αναφοράς.
  • Να μετατρέπεις ένα σουπίνο σε -um σε τελική πρόταση, γερούνδιο και μετοχή μέλλοντα, και αντίστροφα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;