XXXIII. Καιρός για ανασυγκρότηση
Το γερουνδιακό, η παθητική περιφραστική συζυγία και το ποιητικό αίτιο.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα του Pro Marcello και να αναγνωρίζεις τα γερουνδιακά του.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις το γερουνδιακό κάθε συζυγίας και την παθητική περιφραστική συζυγία σε όλους τους χρόνους.
- Να ξεχωρίζεις την προσωπική από την απρόσωπη σύνταξη της περιφραστικής και να βρίσκεις το ποιητικό αίτιο.
- Να μετατρέπεις το debeo με απαρέμφατο σε παθητική περιφραστική συζυγία και αντίστροφα.
Το πλαίσιο
Ο Μάρκος Κλαύδιος Μάρκελλος ήταν πολιτικός αντίπαλος του Ιουλίου Καίσαρα και μετά τα Φάρσαλα (48 π.Χ.) έζησε αυτοεξόριστος στη Μυτιλήνη. Το 46 π.Χ. ο Καίσαρας του επέτρεψε να γυρίσει, και ο Κικέρων τον ευχαρίστησε στη Σύγκλητο με τον λόγο Pro Marcello. Στο απόσπασμα ο Κικέρων μιλάει κατευθείαν στον Καίσαρα: ο εμφύλιος γκρέμισε την πολιτεία, και μόνο εκείνος μπορεί να την ξαναστήσει. Η πρόταση παίρνει τη μορφή ενός καταλόγου από «πρέπει», και γι' αυτό το κείμενο είναι γεμάτο γερουνδιακά.
Το κείμενο
Omnia sunt excitanda tibi uni, C. Caesar, quae iacēre sentis perculsa atque prostrāta impetu belli ipsīus, quod necesse fuit: constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles; omnia quae dilapsa iam diffluxērunt, sevēris legibus vincienda sunt. In tanto civīli bello, in tanto ardōre animōrum et armōrum, quassāta res publica multa perdidit et ornamenta dignitātis et praesidia stabilitātis suae; multaque uterque dux fēcit armātus, quae idem togātus fieri prohibuisset. Quare subveniendum reipublicae est et omnia nunc belli vulnera tibi sananda sunt, quibus praeter te medēri nemo potest.
Κικέρων, Pro Marcello 23–24 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Omnia sunt excitanda tibi uni, C. Caesar, quae iacēre sentis perculsa atque prostrāta impetu belli ipsīus, quod necesse fuit: | Όλα πρέπει να ανασυγκροτηθούν από σένα μόνο, Γάιε Καίσαρα, όσα αισθάνεσαι ότι κείτονται ανατραπεί και καταλυμένα από τη λαίλαπα του ίδιου του πολέμου, πράγμα που ήταν αναπόφευκτο: |
| constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles; | πρέπει να αναδιοργανωθούν τα δικαστήρια, να αποκατασταθεί η εμπορική πίστη, να χαλιναγωγηθούν τα πάθη, να αυξηθούν οι απόγονοι (ο πληθυσμός)· |
| omnia quae dilapsa iam diffluxērunt, sevēris legibus vincienda sunt. | όλα όσα, αφού κατέρρευσαν, έχουν πια διαλυθεί, πρέπει να στερεωθούν με αυστηρούς νόμους. |
| In tanto civīli bello, in tanto ardōre animōrum et armōrum, quassāta res publica multa perdidit et ornamenta dignitātis et praesidia stabilitātis suae; | Σε τόσο μεγάλο εμφύλιο πόλεμο, σε τόσο μεγάλο πάθος ψυχών και όπλων, η ρημαγμένη πολιτεία έχασε πολλά, και τα στολίδια του κύρους της και τα στηρίγματα της σταθερότητάς της· |
| multaque uterque dux fēcit armātus, quae idem togātus fieri prohibuisset. | και πολλά έκανε ο καθένας από τους δύο αρχηγούς στον πόλεμο, τα οποία ο ίδιος στην ειρήνη θα είχε εμποδίσει να γίνουν. |
| Quare subveniendum reipublicae est | Επομένως πρέπει να βοηθηθεί η πολιτεία |
| et omnia nunc belli vulnera tibi sananda sunt, quibus praeter te medēri nemo potest. | και όλες οι πληγές του πολέμου πρέπει τώρα να θεραπευτούν από σένα, τις οποίες κανείς εκτός από σένα δεν μπορεί να γιατρέψει. |
Το armātus και το togātus σημαίνουν κατά λέξη «ένοπλος» και «τηβεννοφόρος»: η τήβεννος (toga) ήταν το ένδυμα του πολίτη στην ειρήνη. Ο Κικέρων εννοεί τον Καίσαρα και τον Πομπήιο.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| excito, excitāvi, excitātum, excitāre, 1 | ανασυγκροτώ, αποκαθιστώ |
| iaceo, iacui, iacēre, 2 | κείτομαι |
| sentio, sensi, sensum, sentīre, 4 | αισθάνομαι, καταλαβαίνω |
| percello, perculi, perculsum, percellĕre, 3 | ανατρέπω |
| prosterno, prostrāvi, prostrātum, prosternĕre, 3 | ρίχνω κάτω, καταλύω |
| impetus, -us (αρσ.) | ορμή· impetu belli: από τη λαίλαπα του πολέμου |
| constituo, constitui, constitūtum, constituĕre, 3 | αναδιοργανώνω |
| iudicium, -ii (ουδ.) | δικαστήριο, δικαιοσύνη |
| revoco, revocāvi, revocātum, revocāre, 1 | ανακαλώ, αποκαθιστώ |
| fides, fidei (θηλ.) | (εδώ) η εμπορική πίστη |
| comprimo, compressi, compressum, comprimĕre, 3 | περιορίζω, χαλιναγωγώ |
| libīdo, -inis (θηλ.) | πάθος |
| propāgo, propagāvi, propagātum, propagāre, 1 | διαιωνίζω, αυξάνω |
| suboles, -is (θηλ.) | οι απόγονοι |
| dilābor, dilapsus sum, dilābi, 3 (αποθ.) | καταρρέω |
| diffluo, diffluxi, diffluĕre, 3 | διαλύομαι |
| vincio, vinxi, vinctum, vincīre, 4 | δένω, στερεώνω |
| perdo, perdidi, perditum, perdĕre, 3 | χάνω |
| prohibeo, prohibui, prohibitum, prohibēre, 2 | εμποδίζω |
| uterque, utraque, utrumque | ο καθένας από τους δύο |
| subvenio, subvēni, subventum, subvenīre, 4 (+ δοτ.) | βοηθώ |
| sano, sanāvi, sanātum, sanāre, 1 | θεραπεύω |
| medeor, medēri, 2 (αποθ., + δοτ.) | γιατρεύω |
Γραμματική: το γερουνδιακό
Το γερουνδιακό είναι ρηματικό επίθετο με παθητική σημασία: revocandus = αυτός που πρέπει να αποκατασταθεί. Αντιστοιχεί στα ρηματικά επίθετα της αρχαίας ελληνικής σε -τέος (διαβατέος ὁ ποταμός).
Σχηματισμός. Ενεστωτικό θέμα και -ndus, -nda, -ndum. Η γ΄ και η δ΄ συζυγία παίρνουν πριν από την κατάληξη ένα -e-.
| Συζυγία | Ρήμα | Γερουνδιακό |
|---|---|---|
| α΄ | excito | excita-ndus, -a, -um |
| β΄ | deleo | dele-ndus, -a, -um |
| γ΄ | constituo | constitu-endus, -a, -um |
| γ΄ σε -io | capio | capi-endus, -a, -um |
| δ΄ | vincio | vinci-endus, -a, -um |
Γερουνδιακό έχουν και τα αποθετικά, και εκεί η σημασία του είναι παθητική: imitor → imitandus (αυτός που πρέπει να μιμηθούμε), medeor → medendus.
Κλίση. Όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα σε -us, -a, -um (bonus, bona, bonum).
Η παθητική περιφραστική συζυγία
Γερουνδιακό και ένας τύπος του sum: η παθητική περιφραστική συζυγία. Τη μεταφράζουμε με το «πρέπει να» και παθητικό ρήμα. Ο χρόνος φαίνεται μόνο στο sum:
| Τύπος | Μετάφραση |
|---|---|
| fides revocanda est | η πίστη πρέπει να αποκατασταθεί |
| fides revocanda erat | η πίστη έπρεπε να αποκατασταθεί |
| fides revocanda erit | η πίστη θα πρέπει να αποκατασταθεί |
| fides revocanda fuit | η πίστη έπρεπε να έχει αποκατασταθεί |
| fides revocanda fuerat | η πίστη έπρεπε να είχε αποκατασταθεί |
| fides revocanda fuerit | η πίστη θα πρέπει να έχει αποκατασταθεί |
Στην υποτακτική: revocanda sit, revocanda esset, revocanda fuerit, revocanda fuisset. Στο απαρέμφατο: revocandam esse (ενεστώτα), revocandam fuisse (παρακειμένου): puto fidem revocandam esse = νομίζω ότι η πίστη πρέπει να αποκατασταθεί. Στο απαρέμφατο το γερουνδιακό πηγαίνει σε αιτιατική, γιατί συμφωνεί με το υποκείμενο του απαρεμφάτου.
Συντακτικό
Προσωπική και απρόσωπη σύνταξη
Τα γερουνδιακά του κειμένου, ένα ένα:
| Γερουνδιακό | Ρήμα | Τύπος | Σύνταξη | Ποιητικό αίτιο |
|---|---|---|---|---|
| sunt excitanda | excito, 1 | ονομ. πληθ. ουδ. | προσωπική· υποκ. omnia | tibi uni |
| constituenda (sunt) | constituo, 3 | ονομ. πληθ. ουδ. | προσωπική· υποκ. iudicia | εννοείται tibi |
| revocanda (est) | revoco, 1 | ονομ. εν. θηλ. | προσωπική· υποκ. fides | εννοείται tibi |
| comprimendae (sunt) | comprimo, 3 | ονομ. πληθ. θηλ. | προσωπική· υποκ. libidines | εννοείται tibi |
| propaganda (est) | propago, 1 | ονομ. εν. θηλ. | προσωπική· υποκ. suboles | εννοείται tibi |
| vincienda sunt | vincio, 4 | ονομ. πληθ. ουδ. | προσωπική· υποκ. omnia | εννοείται tibi |
| subveniendum est | subvenio, 4 | ονομ. εν. ουδ. | απρόσωπη· αντικ. reipublicae | δεν δηλώνεται |
| sananda sunt | sano, 1 | ονομ. πληθ. ουδ. | προσωπική· υποκ. vulnera | tibi |
Η παράλειψη του sum. Στο constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles το sum λείπει τέσσερις φορές, και κάθε φορά εννοείται σε άλλον αριθμό: sunt, est, sunt, est, ανάλογα με το υποκείμενο.
Άλλα σημεία του κειμένου
- quae iacēre sentis: το iacēre είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του sentis, με υποκείμενο το quae (ετεροπροσωπία). Οι μετοχές perculsa και prostrāta συμφωνούν με το quae, και το impetu είναι αφαιρετική του ποιητικού αιτίου σ' αυτές.
- sevēris legibus: αφαιρετική του οργάνου (του μέσου) στο vincienda sunt.
- fieri prohibuisset: το fieri είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του prohibuisset, με υποκείμενο το quae (ετεροπροσωπία). Το prohibuisset είναι υποτακτική υπερσυντελίκου, του απραγματοποίητου στο παρελθόν: «θα είχε εμποδίσει».
- quibus … medēri nemo potest: το quibus είναι αντικείμενο του medēri, που συντάσσεται με δοτική· το medēri είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του potest (ταυτοπροσωπία). Το praeter te δηλώνει εξαίρεση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη δοτική πληθυντικού του «tanto civili bello»· β) την αιτιατική ενικού του «uterque dux»· γ) το γερουνδιακό των prosterno και medeor στο αρσενικό.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Το tantus και το bellum είναι δευτερόκλιτα (ουδέτερα), το civīlis τριτόκλιτο επίθετο: δοτική πληθυντικού tantis civilibus bellis.
β) Το uterque κλίνεται στο πρώτο μέρος σαν uter και κρατά το -que αμετάβλητο· το dux, ducis είναι τριτόκλιτο: utrumque ducem.
γ) Prosterno ανήκει στη γ΄ συζυγία, άρα θέμα prostern- και -endus: prosternendus. Medeor είναι αποθετικό της β΄, θέμα mede-: medendus.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. «omnia sunt excitanda tibi uni» και «subveniendum reipublicae est»: να μετατραπεί η παθητική περιφραστική συζυγία στο debeo με απαρέμφατο, με υποκείμενο του debeo το tu.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πρώτη έχει προσωπική σύνταξη. Το ποιητικό αίτιο tibi uni γίνεται υποκείμενο (tu unus), το υποκείμενο omnia γίνεται αντικείμενο του ενεργητικού απαρεμφάτου, και ο χρόνος περνά από το sunt στο debes: tu unus omnia excitare debes.
Η δεύτερη έχει απρόσωπη σύνταξη. Δεν υπάρχει υποκείμενο να γίνει αντικείμενο· η δοτική reipublicae μένει δοτική, γιατί το subvenio συντάσσεται έτσι: tu reipublicae subvenire debes.
Ανάποδα. Αν σου ζητηθεί η περιφραστική με ποιητικό αίτιο το tu στη δεύτερη, το ποιητικό αίτιο δεν μπαίνει σε δοτική, για να μη μπερδευτεί με τη δοτική του αντικειμένου: reipublicae a te subveniendum est.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις το γερουνδιακό του comprimo στην ονομαστική ενικού και των τριών γενών.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα του Pro Marcello και να αναγνωρίζεις τα γερουνδιακά του.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις το γερουνδιακό κάθε συζυγίας και την παθητική περιφραστική συζυγία σε όλους τους χρόνους.
- Να ξεχωρίζεις την προσωπική από την απρόσωπη σύνταξη της περιφραστικής και να βρίσκεις το ποιητικό αίτιο.
- Να μετατρέπεις το debeo με απαρέμφατο σε παθητική περιφραστική συζυγία και αντίστροφα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.