Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXXII. Ένας πανηγυρικός της λογοτεχνίας

Το γερούνδιο: σχηματισμός, κλίση και σύνταξη.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXII, το εγκώμιο της λογοτεχνίας από τον λόγο Pro Archia.
  2. Να σχηματίζεις το γερούνδιο όλων των συζυγιών, των αποθετικών και του eo, και να το κλίνεις στις τέσσερις πτώσεις του.
  3. Να αναγνωρίζεις τη συντακτική χρήση κάθε πτώσης του γερουνδίου: γενική ως συμπλήρωμα, δοτική του σκοπού, εμπρόθετη αιτιατική, αφαιρετική του τρόπου.
  4. Να ξεχωρίζεις ότι το γερούνδιο είναι ρηματικό ουσιαστικό με ενεργητική σημασία που κρατά τη σύνταξη του ρήματος (bene gerendi rem publicam).

Το πλαίσιο

Ο Αρχίας (Aulus Licinius Archias) ήταν Έλληνας ποιητής από την Αντιόχεια που απέκτησε τη ρωμαϊκή υπηκοότητα. Κάποιος Γράτιος την αμφισβήτησε για τεχνικούς, στην ουσία πολιτικούς, λόγους, και τον ποιητή υπερασπίστηκε με επιτυχία ο Κικέρων το 62 π.Χ. Ο λόγος του είναι από τα λαμπρότερα εγκώμια της λογοτεχνίας στην αρχαιότητα. Στο απόσπασμα η ματιά του είναι ρωμαϊκή: τα βιβλία σώζουν τα παραδείγματα (exempla) των μεγάλων ανδρών, για να τα μιμούνται οι νεότεροι, και ο ίδιος ο Κικέρων λέει ότι από αυτά άντλησε τη δύναμη για τους αγώνες του. Οι «αγώνες» είναι κυρίως εκείνοι της υπατείας του, το 63 π.Χ., απέναντι στον Κατιλίνα. Μέσα σε τέσσερις περιόδους το κείμενο έχει οκτώ γερούνδια, σε όλες τις πτώσεις.

Το κείμενο

Pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplōrum vetustas; quae iacērent in tenebris omnia, nisi litterārum lumen accederet. Quam multas imagines fortissimōrum virōrum –non solum ad intuendum, verum etiam ad imitandum– scriptōres et Graeci et Latīni nobis reliquērunt! Quas ego, cupidus bene gerendi et administrandi rem publicam, semper mihi proponēbam. Colendo et cogitando homines excellentes animum et mentem meam conformābam. Sic enim –laudem et honestātem solum expetendo, omnes cruciātus corporis et omnia pericula mortis parvi esse ducendo– me pro salūte vestrā in tot ac tantas dimicatiōnes obicere potui.

Κικέρων, Pro Archia 14

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

ΛατινικάΜετάφραση
Pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplōrum vetustas;Γεμάτα είναι όλα τα βιβλία, γεμάτοι οι λόγοι των σοφών, γεμάτη η αρχαιότητα από παραδείγματα·
quae iacērent in tenebris omnia, nisi litterārum lumen accederet.και όλα αυτά θα έμεναν στο σκοτάδι, αν δεν τα συνόδευε το φως των γραμμάτων.
Quam multas imagines fortissimōrum virōrum –non solum ad intuendum, verum etiam ad imitandum– scriptōres et Graeci et Latīni nobis reliquērunt!Πόσο πολλές εικόνες πολύ γενναίων ανδρών μάς άφησαν οι συγγραφείς, και οι Έλληνες και οι Λατίνοι, όχι μόνο για να τις ατενίζουμε αλλά και για να τις μιμούμαστε!
Quas ego, cupidus bene gerendi et administrandi rem publicam, semper mihi proponēbam.Αυτές εγώ, επειδή επιθυμούσα να κυβερνήσω και να διοικήσω καλά την πολιτεία, τις έβαζα πάντοτε μπροστά μου ως πρότυπα.
Colendo et cogitando homines excellentes animum et mentem meam conformābam.Τιμώντας και αναλογιζόμενος τους έξοχους άνδρες, διαμόρφωνα την ψυχή και το πνεύμα μου.
Sic enim –laudem et honestātem solum expetendo, omnes cruciātus corporis et omnia pericula mortis parvi esse ducendo– me pro salūte vestrā in tot ac tantas dimicatiōnes obicere potui.Γιατί έτσι, επιδιώκοντας μόνο τον έπαινο και την τιμή και θεωρώντας ότι όλα τα βάσανα του σώματος και όλοι οι κίνδυνοι του θανάτου έχουν μικρή αξία, μπόρεσα να ριχτώ για τη σωτηρία σας σε τόσους και τόσο μεγάλους αγώνες.

Η γενική exemplōrum συμπληρώνει και τα τρία επίθετα (pleni, plenae, plena), γι' αυτό στη μετάφραση την αφήνουμε στο τέλος.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
plenus, -a, -um (+ γεν.)γεμάτος από
sapiens, -ntis (αρσ.)σοφός
vox, vocis (θηλ.)φωνή· εδώ λόγος
exemplum, -i (ουδ.)παράδειγμα
vetustas, -ātis (θηλ.)αρχαιότητα
iaceo, iacui, iacēre, 2κείτομαι, βρίσκομαι
tenebrae, -ārum (θηλ., μόνο πληθ.)σκοτάδι, αφάνεια
nisiαν δεν
litterae, -ārum (θηλ. πληθ.)γράμματα, λογοτεχνία
lumen, -inis (ουδ.)φως
accēdo, accessi, accessum, accedĕre, 3πλησιάζω· προστίθεμαι, συνοδεύω
imāgo, -inis (θηλ.)εικόνα
non solum … verum etiamόχι μόνο … αλλά και
intueor, intuitus sum, intuēri, 2 (αποθ.)ατενίζω, κοιτάζω
imitor, imitātus sum, imitāri, 1 (αποθ.)μιμούμαι
scriptor, -ōris (αρσ.)συγγραφέας
relinquo, relīqui, relictum, relinquĕre, 3αφήνω, κληροδοτώ
cupidus, -a, -um (+ γεν.)αυτός που επιθυμεί
gero, gessi, gestum, gerĕre, 3διεξάγω· rem publicam gero: κυβερνώ
administro, administrāvi, administrātum, administrāre, 1διαχειρίζομαι, διοικώ
semper (επίρρ.)πάντοτε
propōno, proposui, propositum, proponĕre, 3 (+ αιτ. και δοτ.)βάζω μπροστά μου ως παράδειγμα
colo, colui, cultum, colĕre, 3καλλιεργώ· τιμώ, λατρεύω
cogito, cogitāvi, cogitātum, cogitāre, 1σκέφτομαι, αναλογίζομαι
excellens, -ntisδιακεκριμένος, έξοχος
animus, -i (αρσ.)ψυχή
mens, mentis (θηλ.)νους, πνεύμα
conformo, conformāvi, conformātum, conformāre, 1διαμορφώνω, διαπλάθω
sic (επίρρ.)έτσι
laus, laudis (θηλ.)έπαινος
honestas, -ātis (θηλ.)τιμή, δόξα
expeto, expetīvi (expetii), expetītum, expetĕre, 3επιδιώκω
cruciātus, -us (αρσ.)βάσανο
duco, duxi, ductum, ducĕre, 3οδηγώ· θεωρώ· parvi duco: θεωρώ ασήμαντο
pro (πρόθ. + αφαιρ.)για χάρη
tot (άκλιτο)τόσοι πολλοί
dimicatio, -ōnis (θηλ.)αγώνας
obicio, obiēci, obiectum, obicĕre, 3ρίχνω· me obicio: ρίχνομαι

Γραμματική: το γερούνδιο

Το γερούνδιο είναι ρηματικό ουσιαστικό ουδέτερου γένους με ενεργητική σημασία. Αντιστοιχεί στις πλάγιες πτώσεις του έναρθρου απαρεμφάτου της αρχαίας ελληνικής: pugnandi = τοῦ μάχεσθαι.

Σχηματισμός. Θέμα του ενεστώτα και -ndi, -ndo, -ndum, -ndo. Η γ΄ και η δ΄ συζυγία παίρνουν πριν από την κατάληξη ένα -e-.

Κλίση. Έχει μόνο ενικό και μόνο τέσσερις πτώσεις: γενική, δοτική, αιτιατική, αφαιρετική. Ονομαστική δεν έχει· στη θέση της μπαίνει το απαρέμφατο (errāre humanum est). Οι καταλήξεις είναι του δευτερόκλιτου ουδετέρου.

Το γερούνδιο στις τέσσερις συζυγίες

Πες την κατάληξη και πάτα το κουτάκι. Πρόσεξε το -e- της γ΄ και της δ΄ συζυγίας πριν από το -nd-.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

amodeleolegoaudio
γενική
δοτική
αιτιατική
αφαιρετική

0 / 16 καταλήξεις

  • Τα ρήματα της γ΄ σε -io κρατούν το i: capio → capiendi.
  • Τα αποθετικά έχουν γερούνδιο, με ενεργητική σημασία όπως όλο το ρήμα τους: imitor → imitandi, intueor → intuendi.
  • eo → eundi (το ei- γίνεται e μπροστά από u, μάθημα XXVIII)· fero → ferendi. Το sum και το possum δεν έχουν γερούνδιο.

Συντακτικό: η χρήση του γερουνδίου

Το γερούνδιο είναι μισό ουσιαστικό, μισό ρήμα:

  • ως ουσιαστικό παίρνει τη θέση που έχει η πτώση του (συμπλήρωμα, σκοπός, τρόπος)·
  • ως ρήμα κρατά τη σύνταξή του: παίρνει αντικείμενο (gerendi rem publicam) και επιρρηματικό προσδιορισμό (bene gerendi).
ΠτώσηΧρήσηΑπό το κείμενο
γενικήσυμπλήρωμα ουσιαστικών και επιθέτων· με causā, gratiā (= για να)cupidus gerendi et administrandi· cupiditāte pugnandi (μάθημα XXXI)
δοτικήσκοπός, κυρίως με επίθετα «κατάλληλος, χρήσιμος» (aptus, idoneus, utilis)locus pugnando idoneus
αιτιατικήπάντα εμπρόθετη (ad, in): σκοπός ή προορισμός, σπανιότερα αναφοράad intuendum, ad imitandum
αφαιρετικήαπρόθετη: τρόπος· εμπρόθετη (de, ex, in, ab): αναφορά, αφετηρίαcolendo, cogitando, expetendo, ducendo· liber de beāte vivendo

Τα γερούνδια του κειμένου, ένα ένα:

ΓερούνδιοΡήμαΠτώσηΣύνταξη
ad intuendumintueor, 2 (αποθ.)αιτιατική εμπρόθετησκοπός, στο reliquērunt
ad imitandumimitor, 1 (αποθ.)αιτιατική εμπρόθετησκοπός, στο reliquērunt
gerendigero, 3γενικήαντικειμενική, συμπλήρωμα στο cupidus· αντικ. rem publicam
administrandiadministro, 1γενικήόπως το gerendi, με το ίδιο αντικείμενο
colendocolo, 3αφαιρετικήτρόπος, στο conformābam· αντικ. homines excellentes
cogitandocogito, 1αφαιρετικήτρόπος, στο conformābam· αντικ. homines excellentes
expetendoexpeto, 3αφαιρετικήτρόπος, στο obicere· αντικ. laudem et honestātem
ducendoduco, 3αφαιρετικήτρόπος, στο obicere· αντικ. το ειδικό απαρ. esse

Το gerendi … rem publicam είναι γερούνδιο με αντικείμενο σε αιτιατική. Πιο συχνά οι Λατίνοι σε αυτή την περίπτωση προτιμούν το γερουνδιακό (rei publicae gerendae)· τη μετατροπή θα τη δεις στο μάθημα XLIX.

Τα πρότυπα του Κικέρωνα

Η κύρια πρόταση είναι «Quas ego … semper mihi proponēbam». Ανάμεσα στα κόμματα, ένα επίθετο με δύο γερούνδια και το κοινό τους αντικείμενο.

Βρες το ρήμα και το υποκείμενο. Μετά ρώτα: τι επιθυμούσε; τι να κυβερνήσει; πώς;

,et,.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 10 σωστά

Άλλα σημεία του κειμένου

  • Pleni … libri: το pleni (όπως plenae, plena) είναι κατηγορούμενο· το sunt εννοείται στη δεύτερη και την τρίτη πρόταση. exemplōrum: γενική αντικειμενική (της πλησμονής) και στα τρία επίθετα. sapientium: γενική υποκειμενική (ή κτητική) στο voces.
  • quae iacērent … nisi … accederet: υποθετικός λόγος του αντίθετου του πραγματικού στο παρόν, με υποτακτική παρατατικού και στις δύο προτάσεις (μάθημα XXXIX). Το quae είναι αναφορική σύνδεση (= et ea), υποκείμενο του iacērent.
  • Quam multas … reliquērunt!: επιφωνηματική πρόταση. nobis: έμμεσο αντικείμενο. et Graeci et Latīni: επιθετικοί προσδιορισμοί στο scriptōres. fortissimōrum: απόλυτος υπερθετικός.
  • Quas: αναφορική σύνδεση (= et eas, δηλαδή imagines), αντικείμενο του proponēbam. mihi: έμμεσο αντικείμενο του σύνθετου propōno (μάθημα XXX). cupidus: επιρρηματικό κατηγορούμενο στο ego, αιτιολογικό.
  • parvi esse ducendo: το esse είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του γερουνδίου ducendo, με υποκείμενα cruciātus και pericula· το parvi είναι γενική της αξίας, κατηγορούμενο (μάθημα XXIX).
  • me … obicere potui: το obicere είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του potui (ταυτοπροσωπία)· το me αντικείμενο του obicere. pro salūte vestrā: εμπρόθετος του σκοπού· in … dimicatiōnes: εμπρόθετος της κατεύθυνσης.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: α) όλες τις πτώσεις του γερουνδίου «imitandum»· β) τη γενική του γερουνδίου του «potui» και του «eo»· γ) τη γενική ενικού του «omnia pericula».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τα γερούνδια του κειμένου: ad intuendum, gerendi, colendo, ducendo.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι είναι το γερούνδιο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις τη γενική του γερουνδίου των ρημάτων: colo, intueor, audio, capio.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXII, το εγκώμιο της λογοτεχνίας από τον λόγο Pro Archia.
  • Να σχηματίζεις το γερούνδιο όλων των συζυγιών, των αποθετικών και του eo, και να το κλίνεις στις τέσσερις πτώσεις του.
  • Να αναγνωρίζεις τη συντακτική χρήση κάθε πτώσης του γερουνδίου: γενική ως συμπλήρωμα, δοτική του σκοπού, εμπρόθετη αιτιατική, αφαιρετική του τρόπου.
  • Να ξεχωρίζεις ότι το γερούνδιο είναι ρηματικό ουσιαστικό με ενεργητική σημασία που κρατά τη σύνταξη του ρήματος (bene gerendi rem publicam).

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;