XXXII. Ένας πανηγυρικός της λογοτεχνίας
Το γερούνδιο: σχηματισμός, κλίση και σύνταξη.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXII, το εγκώμιο της λογοτεχνίας από τον λόγο Pro Archia.
- Να σχηματίζεις το γερούνδιο όλων των συζυγιών, των αποθετικών και του eo, και να το κλίνεις στις τέσσερις πτώσεις του.
- Να αναγνωρίζεις τη συντακτική χρήση κάθε πτώσης του γερουνδίου: γενική ως συμπλήρωμα, δοτική του σκοπού, εμπρόθετη αιτιατική, αφαιρετική του τρόπου.
- Να ξεχωρίζεις ότι το γερούνδιο είναι ρηματικό ουσιαστικό με ενεργητική σημασία που κρατά τη σύνταξη του ρήματος (bene gerendi rem publicam).
Το πλαίσιο
Ο Αρχίας (Aulus Licinius Archias) ήταν Έλληνας ποιητής από την Αντιόχεια που απέκτησε τη ρωμαϊκή υπηκοότητα. Κάποιος Γράτιος την αμφισβήτησε για τεχνικούς, στην ουσία πολιτικούς, λόγους, και τον ποιητή υπερασπίστηκε με επιτυχία ο Κικέρων το 62 π.Χ. Ο λόγος του είναι από τα λαμπρότερα εγκώμια της λογοτεχνίας στην αρχαιότητα. Στο απόσπασμα η ματιά του είναι ρωμαϊκή: τα βιβλία σώζουν τα παραδείγματα (exempla) των μεγάλων ανδρών, για να τα μιμούνται οι νεότεροι, και ο ίδιος ο Κικέρων λέει ότι από αυτά άντλησε τη δύναμη για τους αγώνες του. Οι «αγώνες» είναι κυρίως εκείνοι της υπατείας του, το 63 π.Χ., απέναντι στον Κατιλίνα. Μέσα σε τέσσερις περιόδους το κείμενο έχει οκτώ γερούνδια, σε όλες τις πτώσεις.
Το κείμενο
Pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplōrum vetustas; quae iacērent in tenebris omnia, nisi litterārum lumen accederet. Quam multas imagines fortissimōrum virōrum –non solum ad intuendum, verum etiam ad imitandum– scriptōres et Graeci et Latīni nobis reliquērunt! Quas ego, cupidus bene gerendi et administrandi rem publicam, semper mihi proponēbam. Colendo et cogitando homines excellentes animum et mentem meam conformābam. Sic enim –laudem et honestātem solum expetendo, omnes cruciātus corporis et omnia pericula mortis parvi esse ducendo– me pro salūte vestrā in tot ac tantas dimicatiōnes obicere potui.
Κικέρων, Pro Archia 14
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplōrum vetustas; | Γεμάτα είναι όλα τα βιβλία, γεμάτοι οι λόγοι των σοφών, γεμάτη η αρχαιότητα από παραδείγματα· |
| quae iacērent in tenebris omnia, nisi litterārum lumen accederet. | και όλα αυτά θα έμεναν στο σκοτάδι, αν δεν τα συνόδευε το φως των γραμμάτων. |
| Quam multas imagines fortissimōrum virōrum –non solum ad intuendum, verum etiam ad imitandum– scriptōres et Graeci et Latīni nobis reliquērunt! | Πόσο πολλές εικόνες πολύ γενναίων ανδρών μάς άφησαν οι συγγραφείς, και οι Έλληνες και οι Λατίνοι, όχι μόνο για να τις ατενίζουμε αλλά και για να τις μιμούμαστε! |
| Quas ego, cupidus bene gerendi et administrandi rem publicam, semper mihi proponēbam. | Αυτές εγώ, επειδή επιθυμούσα να κυβερνήσω και να διοικήσω καλά την πολιτεία, τις έβαζα πάντοτε μπροστά μου ως πρότυπα. |
| Colendo et cogitando homines excellentes animum et mentem meam conformābam. | Τιμώντας και αναλογιζόμενος τους έξοχους άνδρες, διαμόρφωνα την ψυχή και το πνεύμα μου. |
| Sic enim –laudem et honestātem solum expetendo, omnes cruciātus corporis et omnia pericula mortis parvi esse ducendo– me pro salūte vestrā in tot ac tantas dimicatiōnes obicere potui. | Γιατί έτσι, επιδιώκοντας μόνο τον έπαινο και την τιμή και θεωρώντας ότι όλα τα βάσανα του σώματος και όλοι οι κίνδυνοι του θανάτου έχουν μικρή αξία, μπόρεσα να ριχτώ για τη σωτηρία σας σε τόσους και τόσο μεγάλους αγώνες. |
Η γενική exemplōrum συμπληρώνει και τα τρία επίθετα (pleni, plenae, plena), γι' αυτό στη μετάφραση την αφήνουμε στο τέλος.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| plenus, -a, -um (+ γεν.) | γεμάτος από |
| sapiens, -ntis (αρσ.) | σοφός |
| vox, vocis (θηλ.) | φωνή· εδώ λόγος |
| exemplum, -i (ουδ.) | παράδειγμα |
| vetustas, -ātis (θηλ.) | αρχαιότητα |
| iaceo, iacui, iacēre, 2 | κείτομαι, βρίσκομαι |
| tenebrae, -ārum (θηλ., μόνο πληθ.) | σκοτάδι, αφάνεια |
| nisi | αν δεν |
| litterae, -ārum (θηλ. πληθ.) | γράμματα, λογοτεχνία |
| lumen, -inis (ουδ.) | φως |
| accēdo, accessi, accessum, accedĕre, 3 | πλησιάζω· προστίθεμαι, συνοδεύω |
| imāgo, -inis (θηλ.) | εικόνα |
| non solum … verum etiam | όχι μόνο … αλλά και |
| intueor, intuitus sum, intuēri, 2 (αποθ.) | ατενίζω, κοιτάζω |
| imitor, imitātus sum, imitāri, 1 (αποθ.) | μιμούμαι |
| scriptor, -ōris (αρσ.) | συγγραφέας |
| relinquo, relīqui, relictum, relinquĕre, 3 | αφήνω, κληροδοτώ |
| cupidus, -a, -um (+ γεν.) | αυτός που επιθυμεί |
| gero, gessi, gestum, gerĕre, 3 | διεξάγω· rem publicam gero: κυβερνώ |
| administro, administrāvi, administrātum, administrāre, 1 | διαχειρίζομαι, διοικώ |
| semper (επίρρ.) | πάντοτε |
| propōno, proposui, propositum, proponĕre, 3 (+ αιτ. και δοτ.) | βάζω μπροστά μου ως παράδειγμα |
| colo, colui, cultum, colĕre, 3 | καλλιεργώ· τιμώ, λατρεύω |
| cogito, cogitāvi, cogitātum, cogitāre, 1 | σκέφτομαι, αναλογίζομαι |
| excellens, -ntis | διακεκριμένος, έξοχος |
| animus, -i (αρσ.) | ψυχή |
| mens, mentis (θηλ.) | νους, πνεύμα |
| conformo, conformāvi, conformātum, conformāre, 1 | διαμορφώνω, διαπλάθω |
| sic (επίρρ.) | έτσι |
| laus, laudis (θηλ.) | έπαινος |
| honestas, -ātis (θηλ.) | τιμή, δόξα |
| expeto, expetīvi (expetii), expetītum, expetĕre, 3 | επιδιώκω |
| cruciātus, -us (αρσ.) | βάσανο |
| duco, duxi, ductum, ducĕre, 3 | οδηγώ· θεωρώ· parvi duco: θεωρώ ασήμαντο |
| pro (πρόθ. + αφαιρ.) | για χάρη |
| tot (άκλιτο) | τόσοι πολλοί |
| dimicatio, -ōnis (θηλ.) | αγώνας |
| obicio, obiēci, obiectum, obicĕre, 3 | ρίχνω· me obicio: ρίχνομαι |
Γραμματική: το γερούνδιο
Το γερούνδιο είναι ρηματικό ουσιαστικό ουδέτερου γένους με ενεργητική σημασία. Αντιστοιχεί στις πλάγιες πτώσεις του έναρθρου απαρεμφάτου της αρχαίας ελληνικής: pugnandi = τοῦ μάχεσθαι.
Σχηματισμός. Θέμα του ενεστώτα και -ndi, -ndo, -ndum, -ndo. Η γ΄ και η δ΄ συζυγία παίρνουν πριν από την κατάληξη ένα -e-.
Κλίση. Έχει μόνο ενικό και μόνο τέσσερις πτώσεις: γενική, δοτική, αιτιατική, αφαιρετική. Ονομαστική δεν έχει· στη θέση της μπαίνει το απαρέμφατο (errāre humanum est). Οι καταλήξεις είναι του δευτερόκλιτου ουδετέρου.
- Τα ρήματα της γ΄ σε -io κρατούν το i: capio → capiendi.
- Τα αποθετικά έχουν γερούνδιο, με ενεργητική σημασία όπως όλο το ρήμα τους: imitor → imitandi, intueor → intuendi.
- eo → eundi (το ei- γίνεται e μπροστά από u, μάθημα XXVIII)· fero → ferendi. Το sum και το possum δεν έχουν γερούνδιο.
Συντακτικό: η χρήση του γερουνδίου
Το γερούνδιο είναι μισό ουσιαστικό, μισό ρήμα:
- ως ουσιαστικό παίρνει τη θέση που έχει η πτώση του (συμπλήρωμα, σκοπός, τρόπος)·
- ως ρήμα κρατά τη σύνταξή του: παίρνει αντικείμενο (gerendi rem publicam) και επιρρηματικό προσδιορισμό (bene gerendi).
| Πτώση | Χρήση | Από το κείμενο |
|---|---|---|
| γενική | συμπλήρωμα ουσιαστικών και επιθέτων· με causā, gratiā (= για να) | cupidus gerendi et administrandi· cupiditāte pugnandi (μάθημα XXXI) |
| δοτική | σκοπός, κυρίως με επίθετα «κατάλληλος, χρήσιμος» (aptus, idoneus, utilis) | locus pugnando idoneus |
| αιτιατική | πάντα εμπρόθετη (ad, in): σκοπός ή προορισμός, σπανιότερα αναφορά | ad intuendum, ad imitandum |
| αφαιρετική | απρόθετη: τρόπος· εμπρόθετη (de, ex, in, ab): αναφορά, αφετηρία | colendo, cogitando, expetendo, ducendo· liber de beāte vivendo |
Τα γερούνδια του κειμένου, ένα ένα:
| Γερούνδιο | Ρήμα | Πτώση | Σύνταξη |
|---|---|---|---|
| ad intuendum | intueor, 2 (αποθ.) | αιτιατική εμπρόθετη | σκοπός, στο reliquērunt |
| ad imitandum | imitor, 1 (αποθ.) | αιτιατική εμπρόθετη | σκοπός, στο reliquērunt |
| gerendi | gero, 3 | γενική | αντικειμενική, συμπλήρωμα στο cupidus· αντικ. rem publicam |
| administrandi | administro, 1 | γενική | όπως το gerendi, με το ίδιο αντικείμενο |
| colendo | colo, 3 | αφαιρετική | τρόπος, στο conformābam· αντικ. homines excellentes |
| cogitando | cogito, 1 | αφαιρετική | τρόπος, στο conformābam· αντικ. homines excellentes |
| expetendo | expeto, 3 | αφαιρετική | τρόπος, στο obicere· αντικ. laudem et honestātem |
| ducendo | duco, 3 | αφαιρετική | τρόπος, στο obicere· αντικ. το ειδικό απαρ. esse |
Το gerendi … rem publicam είναι γερούνδιο με αντικείμενο σε αιτιατική. Πιο συχνά οι Λατίνοι σε αυτή την περίπτωση προτιμούν το γερουνδιακό (rei publicae gerendae)· τη μετατροπή θα τη δεις στο μάθημα XLIX.
Άλλα σημεία του κειμένου
- Pleni … libri: το pleni (όπως plenae, plena) είναι κατηγορούμενο· το sunt εννοείται στη δεύτερη και την τρίτη πρόταση. exemplōrum: γενική αντικειμενική (της πλησμονής) και στα τρία επίθετα. sapientium: γενική υποκειμενική (ή κτητική) στο voces.
- quae iacērent … nisi … accederet: υποθετικός λόγος του αντίθετου του πραγματικού στο παρόν, με υποτακτική παρατατικού και στις δύο προτάσεις (μάθημα XXXIX). Το quae είναι αναφορική σύνδεση (= et ea), υποκείμενο του iacērent.
- Quam multas … reliquērunt!: επιφωνηματική πρόταση. nobis: έμμεσο αντικείμενο. et Graeci et Latīni: επιθετικοί προσδιορισμοί στο scriptōres. fortissimōrum: απόλυτος υπερθετικός.
- Quas: αναφορική σύνδεση (= et eas, δηλαδή imagines), αντικείμενο του proponēbam. mihi: έμμεσο αντικείμενο του σύνθετου propōno (μάθημα XXX). cupidus: επιρρηματικό κατηγορούμενο στο ego, αιτιολογικό.
- parvi esse ducendo: το esse είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του γερουνδίου ducendo, με υποκείμενα cruciātus και pericula· το parvi είναι γενική της αξίας, κατηγορούμενο (μάθημα XXIX).
- me … obicere potui: το obicere είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του potui (ταυτοπροσωπία)· το me αντικείμενο του obicere. pro salūte vestrā: εμπρόθετος του σκοπού· in … dimicatiōnes: εμπρόθετος της κατεύθυνσης.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) όλες τις πτώσεις του γερουνδίου «imitandum»· β) τη γενική του γερουνδίου του «potui» και του «eo»· γ) τη γενική ενικού του «omnia pericula».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Το imitandum είναι γερούνδιο του αποθετικού imitor (α΄ συζυγία): γενική imitandi, δοτική imitando, αιτιατική (ad) imitandum, αφαιρετική imitando.
β) Το potui είναι του possum, που δεν έχει γερούνδιο. Του eo: eundi.
γ) omnis, -is, -e τριτόκλιτο και periculum, -i δευτερόκλιτο ουδέτερο: omnis periculi.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τα γερούνδια του κειμένου: ad intuendum, gerendi, colendo, ducendo.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ad intuendum: αιτιατική του γερουνδίου του αποθετικού intueor, εμπρόθετη με το ad· δηλώνει σκοπό στο reliquērunt. Ισοδυναμεί με τελική πρόταση («για να τις ατενίζουμε»).
gerendi: γενική του γερουνδίου του gero, γενική αντικειμενική ως συμπλήρωμα στο cupidus. Ως ρηματικός τύπος παίρνει αντικείμενο (rem publicam) και τρόπο (bene).
colendo, ducendo: αφαιρετικές του γερουνδίου, απρόθετες, δηλώνουν τρόπο: η πρώτη στο conformābam (με αντικείμενο homines excellentes), η δεύτερη στο obicere (με αντικείμενο το ειδικό απαρέμφατο esse).
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη γενική του γερουνδίου των ρημάτων: colo, intueor, audio, capio.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXII, το εγκώμιο της λογοτεχνίας από τον λόγο Pro Archia.
- Να σχηματίζεις το γερούνδιο όλων των συζυγιών, των αποθετικών και του eo, και να το κλίνεις στις τέσσερις πτώσεις του.
- Να αναγνωρίζεις τη συντακτική χρήση κάθε πτώσης του γερουνδίου: γενική ως συμπλήρωμα, δοτική του σκοπού, εμπρόθετη αιτιατική, αφαιρετική του τρόπου.
- Να ξεχωρίζεις ότι το γερούνδιο είναι ρηματικό ουσιαστικό με ενεργητική σημασία που κρατά τη σύνταξη του ρήματος (bene gerendi rem publicam).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.