XXXI. Η γενναιότητα δε βγαίνει πάντα σε καλό
Οι χρήσεις της αφαιρετικής.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXI, τη μονομαχία του νεαρού Μάνλιου και την τιμωρία του.
- Να εξηγείς ότι η λατινική αφαιρετική ενώνει τρεις παλιές πτώσεις: την κυρίως αφαιρετική, την οργανική και την τοπική.
- Να αναγνωρίζεις τις χρήσεις της αφαιρετικής του κειμένου: καταγωγή, χωρισμός, ποιητικό αίτιο, σύγκριση, μέσο, τρόπος, μέτρο, αναφορά, αιτία, ποινή, χρόνος.
- Να ξεχωρίζεις την αφαιρετική από τη δοτική όταν οι τύποι συμπίπτουν (proelio, Rōmāno) και να μετατρέπεις τη σύγκριση με quam σε αφαιρετική συγκριτική.
Το πλαίσιο
Το κείμενο είναι διασκευή από το έργο του Λιβίου για την ιστορία της Ρώμης (Ab urbe condita), γραμμένο στα χρόνια του Αυγούστου. Στον Λατινικό πόλεμο (340–338 π.Χ.) ο ύπατος Τίτος Μάνλιος απαγόρευσε κάθε μάχη έξω από τις γραμμές· ο γιος του, προκλητικά προσκαλεσμένος από τον αρχηγό των εχθρών, μονομάχησε, νίκησε και έτρεψε τον εχθρικό στρατό σε φυγή, και ο πατέρας του τον καταδίκασε σε θάνατο. Ρωμαίοι και Έλληνες ιστορικοί έβλεπαν στη σιδερένια πειθαρχία του ρωμαϊκού στρατού μία από τις αιτίες της δύναμης της Ρώμης· ο Σαλλούστιος σημειώνει ότι στους πρώτους αιώνες τιμωρούνταν συχνότερα όποιος πολέμησε χωρίς διαταγή παρά όποιος εγκατέλειψε τη θέση του. Οι λέξεις με αφαιρετική είναι τόσες που το κείμενο λειτουργεί σαν κατάλογος των χρήσεών της.
Το κείμενο
Bello Latīno T. Manlius consul nobili genere natus exercitui Rōmanōrum praefuit. Is cum aliquando castris abīret, edixit ut omnes pugnā abstinērent. Sed paulo post filius eius castra hostium praeterequitāvit et a duce hostium his verbis proelio lacessītus est: «Congrediāmur, ut singulāris proelii eventu cernātur, quanto miles Latīnus Rōmāno virtūte antecellat». Tum adulescens, viribus suis confīsus et cupiditāte pugnandi permōtus, iniussū consulis in certāmen ruit; et fortior hoste, hastā eum transfixit et armis spoliāvit. Statim hostes fugā salūtem petivērunt. Sed consul, cum in castra revertisset, adulescentem, cuius operā hostes fugāti erant, morte multāvit.
Λίβιος, Ab urbe condita 8.7 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Bello Latīno T. Manlius consul nobili genere natus exercitui Rōmanōrum praefuit. | Στον Λατινικό πόλεμο ο ύπατος Τίτος Μάνλιος, που καταγόταν από αριστοκρατική γενιά, είχε την αρχηγία του στρατού των Ρωμαίων. |
| Is cum aliquando castris abīret, edixit ut omnes pugnā abstinērent. | Αυτός, όταν κάποτε έφευγε από το στρατόπεδο, διέταξε να απέχουν όλοι από τη μάχη. |
| Sed paulo post filius eius castra hostium praeterequitāvit | Λίγο αργότερα όμως ο γιος του πέρασε έφιππος μπροστά από το στρατόπεδο των εχθρών |
| et a duce hostium his verbis proelio lacessītus est: | και προκλήθηκε σε μάχη από τον αρχηγό των εχθρών με αυτά τα λόγια: |
| «Congrediāmur, ut singulāris proelii eventu cernātur, quanto miles Latīnus Rōmāno virtūte antecellat». | «Ας μονομαχήσουμε, για να φανεί από την έκβαση της μονομαχίας πόσο ο Λατίνος στρατιώτης ξεπερνά τον Ρωμαίο σε ανδρεία». |
| Tum adulescens, viribus suis confīsus et cupiditāte pugnandi permōtus, iniussū consulis in certāmen ruit; | Τότε ο νεαρός, επειδή είχε εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του και τον παρέσυρε η επιθυμία για μάχη, όρμησε στον αγώνα αντίθετα με τη διαταγή του υπάτου· |
| et fortior hoste, hastā eum transfixit et armis spoliāvit. | και, πιο δυνατός από τον εχθρό, τον διαπέρασε με το δόρυ και του πήρε τα όπλα. |
| Statim hostes fugā salūtem petivērunt. | Αμέσως οι εχθροί ζήτησαν τη σωτηρία στη φυγή. |
| Sed consul, cum in castra revertisset, adulescentem, cuius operā hostes fugāti erant, morte multāvit. | Ο ύπατος όμως, όταν επέστρεψε στο στρατόπεδο, τιμώρησε με θάνατο τον νεαρό, χάρη στον οποίο είχαν τραπεί σε φυγή οι εχθροί. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| Latīnus, -a, -um | Λατινικός, Λατίνος |
| consul, -ulis (αρσ.) | ύπατος |
| nobilis, -is, -e | ευγενής, αριστοκρατικός |
| genus, -eris (ουδ.) | γενιά· nobili genere natus: από αριστοκρατική γενιά |
| nascor, natus sum, nasci, 3 (αποθ.) | γεννιέμαι, κατάγομαι |
| exercitus, -us (αρσ.) | στρατός |
| praesum, praefui, praeesse (+ δοτ.) | προΐσταμαι, έχω την αρχηγία |
| aliquando (επίρρ.) | κάποτε |
| castra, -ōrum (ουδ. πληθ.) | στρατόπεδο |
| edīco, edixi, edictum, edicĕre, 3 (+ βουλητ. πρότ.) | διατάζω |
| abstineo, abstinui, abstentum, abstinēre, 2 (+ αφαιρ.) | απέχω, κρατιέμαι μακριά από |
| pugna, -ae (θηλ.) | μάχη |
| praeterequito, praeterequitāvi, praeterequitātum, praeterequitāre, 1 | περνώ έφιππος μπροστά από |
| lacesso, lacessīvi, lacessītum, lacessĕre, 3 (+ αιτ. και δοτ.) | προκαλώ κάποιον σε (μάχη = proelio) |
| congredior, congressus sum, congredi, 3 (αποθ.) | συγκρούομαι, μονομαχώ |
| singulāris, -is, -e | μονός· proelium singulāre: μονομαχία |
| eventus, -us (αρσ.) | έκβαση |
| cerno, crevi, cretum, cernĕre, 3 | διακρίνω, κρίνω· παθ. φαίνομαι |
| antecello, antecellĕre, 3 (+ δοτ. και αφαιρ.) | ξεπερνώ κάποιον σε κάτι |
| virtus, -ūtis (θηλ.) | ανδρεία |
| adulescens, -ntis (αρσ. και θηλ.) | νεαρός, νεαρή |
| vis (θηλ.)· πληθ. vires, virium | δύναμη· πληθ. δυνάμεις |
| confīdo, confīsus sum, confidĕre, 3 (ημιαποθ., + αφαιρ.) | εμπιστεύομαι, βασίζομαι σε |
| cupiditas, -ātis (θηλ.) | επιθυμία |
| pugno, pugnāvi, pugnātum, pugnāre, 1 | μάχομαι |
| permoveo, permōvi, permōtum, permovēre, 2 | παρακινώ, παρασύρω |
| iniussu (+ γεν.) | αντίθετα με τη διαταγή κάποιου |
| certāmen, -inis (ουδ.) | αγώνας, μάχη |
| ruo, rui, rutum, ruĕre, 3 | ορμώ |
| hostis, -is (αρσ.) | εχθρός |
| hasta, -ae (θηλ.) | δόρυ |
| transfīgo, transfixi, transfixum, transfigĕre, 3 | διαπερνώ |
| spolio, spoliāvi, spoliātum, spoliāre, 1 (+ αιτ. προσώπου και αφαιρ.) | απογυμνώνω, σκυλεύω |
| fuga, -ae (θηλ.) | φυγή |
| salus, -ūtis (θηλ.) | σωτηρία |
| peto, petīvi (petii), petītum, petĕre, 3 | ζητώ· ορμώ |
| revertor, reverti, reversum, reverti, 3 (ημιαποθ.) | επιστρέφω |
| opera, -ae (θηλ.) | ενέργεια· operā + γεν.: χάρη σε κάποιον |
| fugo, fugāvi, fugātum, fugāre, 1 | τρέπω σε φυγή |
| multo, multāvi, multātum, multāre, 1 (+ αφαιρ. της ποινής) | τιμωρώ |
Γραμματικά σημεία του κειμένου
vis. Ανώμαλο τριτόκλιτο, με ελλιπή ενικό:
congrediāmur: υποτακτική ενεστώτα του αποθετικού congredior, στο α΄ πληθυντικό: προτρεπτική υποτακτική («ας μονομαχήσουμε»). confīsus και revertisset: το confīdo είναι ημιαποθετικό (ενεργητικός ενεστώτας, παθητικός παρακείμενος confīsus sum)· το revertor ανάποδα (αποθετικός ενεστώτας, ενεργητικός παρακείμενος reverti, άρα revertisset).
Συντακτικό: οι χρήσεις της αφαιρετικής
Η λατινική αφαιρετική, απλή ή εμπρόθετη, κάνει τη δουλειά τριών παλιότερων πτώσεων. Στα ελληνικά οι χρήσεις της πρώτης πέρασαν στη γενική, της δεύτερης και της τρίτης στη δοτική.
1. Κυρίως αφαιρετική (separatīvus): η αφετηρία
| Χρήση | Παράδειγμα | Ελληνικό αντίστοιχο |
|---|---|---|
| τοπική προέλευση | Rōmā venio (μάθημα XXVIII) | ἐκ τῆς πόλεως |
| καταγωγή | nobili genere natus | πατρὸς ἐσθλοῦ πέφυκα |
| ύλη | poculum ex auro | τὸ ἔρυμα λίθων ἐποιήσατο |
| χωρισμός: απέχω, απομακρύνω, ελευθερώνω, στερώ, εμποδίζω | castris abīret, pugnā abstinērent, armis spoliāvit | ἀπεῖχον ἀλλήλων |
| ποιητικό αίτιο (a/ab) | a duce lacessītus est | ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ |
| συγκριτική | fortior hoste | νεώτερος τοῦ Περικλέους |
| σημείο εκκίνησης για κρίση | proelii eventu cernātur | |
| το διαιρεμένο όλο | pauci ex militibus |
2. Οργανική (instrumentālis): το μέσο και η συνοδεία
| Χρήση | Παράδειγμα |
|---|---|
| συνοδεία | cum elephantis Alpes transiit |
| τρόπος | his verbis, hoc modo |
| ιδιότητα | homo squalidā facie |
| όργανο ή μέσο | hastā transfixit, fugā salūtem petivērunt |
| μέσο με τα confīdo, compleo, afficio, dignus, fretus | viribus suis confīsus |
| μέσο όταν είναι πρόσωπο: operā, beneficio, auxilio + γεν. ή per + αιτ. | cuius operā (= per quem) |
| μέτρο (με συγκριτικό ή λέξη σύγκρισης) | paulo post, quanto … antecellat |
| αναφορά | virtūte antecellat |
| αιτία (εσωτερικό αίτιο)· και iussu, iniussu, rogātu + γεν. | cupiditāte permōtus, iniussū consulis |
| ποινή | morte multāvit (αλλά capitis σε γενική) |
| αξία | viginti milibus ēmit (μάθημα XXIX) |
3. Τοπική (locatīvus): πού και πότε
Προσδιορίζει την πράξη στον τόπο ή στον χρόνο: in Asiā (μάθημα XXVIII), Bello Latīno = στον Λατινικό πόλεμο.
Άλλα σημεία του κειμένου
- exercitui … praefuit: το praesum (σύνθετο με prae) παίρνει δοτική ως αντικείμενο (μάθημα XXX). Rōmanōrum: γενική κτητική.
- natus: μετοχή συνημμένη στο Manlius, επιθετική· consul: παράθεση.
- cum … abīret: ιστορικός cum, υποτακτική παρατατικού (σύγχρονο). ut … abstinērent: βουλητική πρόταση, αντικείμενο του edixit· υποτακτική παρατατικού, ιστορική ακολουθία.
- castra hostium: το praeterequito είναι μεταβατικό, γι' αυτό το castra είναι αντικείμενο.
- proelio: δοτική, δεύτερο αντικείμενο του lacessītus est (lacesso aliquem proelio).
- Congrediāmur: προτρεπτική υποτακτική σε κύρια πρόταση. ut … cernātur: τελική πρόταση, υποτακτική ενεστώτα, αρκτική ακολουθία (η κύρια αναφέρεται στο παρόν-μέλλον). quanto … antecellat: πλάγια ερώτηση, υποκείμενο του cernātur· υποτακτική ενεστώτα, σύγχρονο. Rōmāno: δοτική, αντικείμενο του antecellat.
- confīsus, permōtus: μετοχές συνημμένες στο adulescens, αιτιολογικές. pugnandi: γερούνδιο, γενική αντικειμενική στο cupiditāte (μάθημα XXXII).
- fortior: επιρρηματικό κατηγορούμενο στο υποκείμενο (αιτιολογικό: επειδή ήταν πιο δυνατός).
- fugā: αφαιρετική του μέσου στο petivērunt.
- cum … revertisset: ιστορικός cum, υποτακτική υπερσυντελίκου (προτερόχρονο). in castra: εμπρόθετος της κίνησης.
- cuius operā: αφαιρετική του μέσου (για πρόσωπο), με γενική cuius· ισοδυναμεί με per quem. Η αναφορική προσδιορίζει το adulescentem.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη γενική πληθυντικού του «viribus»· β) την αφαιρετική ενικού του «certāmen»· γ) τον υπερθετικό του «fortior» στην αιτιατική ενικού του αρσενικού· δ) την αιτιατική πληθυντικού του «nobili genere».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Ο πληθυντικός του vis έχει θέμα vīr- και γενική σε -ium: virium.
β) certāmen, certāminis, τριτόκλιτο ουδέτερο: αφαιρετική certāmine.
γ) fortis, fortior, fortissimus· αιτιατική ενικού αρσενικού: fortissimum.
δ) Το nobilis είναι τριτόκλιτο επίθετο με θέμα σε -i (ουδ. πληθ. σε -ia), το genus ουδέτερο: nobilia genera.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τους τύπους: castris, pugnā, virtūte, hoste, morte.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
castris: αφαιρετική του χωρισμού στο abīret (απομάκρυνση από τόπο· το castra δεν είναι όνομα πόλης, αλλά το abeo το παίρνει και απρόθετο).
pugnā: αφαιρετική του χωρισμού στο abstinērent. virtūte: αφαιρετική της αναφοράς στο antecellat: σε τι ξεπερνά ο Λατίνος.
hoste: αφαιρετική συγκριτική, β΄ όρος σύγκρισης στο fortior (ο α΄ όρος, adulescens, είναι σε ονομαστική). morte: αφαιρετική της ποινής στο multāvit.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις την αφαιρετική ενικού των ουσιαστικών: hasta, hostis, certāmen.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXI, τη μονομαχία του νεαρού Μάνλιου και την τιμωρία του.
- Να εξηγείς ότι η λατινική αφαιρετική ενώνει τρεις παλιές πτώσεις: την κυρίως αφαιρετική, την οργανική και την τοπική.
- Να αναγνωρίζεις τις χρήσεις της αφαιρετικής του κειμένου: καταγωγή, χωρισμός, ποιητικό αίτιο, σύγκριση, μέσο, τρόπος, μέτρο, αναφορά, αιτία, ποινή, χρόνος.
- Να ξεχωρίζεις την αφαιρετική από τη δοτική όταν οι τύποι συμπίπτουν (proelio, Rōmāno) και να μετατρέπεις τη σύγκριση με quam σε αφαιρετική συγκριτική.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.