XXX. Ο Λικίνιος Μουρήνας και τα ήθη της Ανατολής
Οι χρήσεις της δοτικής.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXX, την υπεράσπιση του Μουρήνα από τον Κικέρωνα.
- Να αναγνωρίζεις τη δοτική ως έμμεσο αντικείμενο και συμπλήρωμα ρημάτων και επιθέτων, και ειδικά στα σύνθετα με ob, prae, pro, in.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη της δοτικής προσωπικής: κτητική, χαριστική, ηθική, της αναφοράς, του ποιητικού αιτίου.
- Να αναγνωρίζεις και να μεταφράζεις τη δοτική του σκοπού και τη διπλή δοτική με το sum (patri adiumento fuit).
Το πλαίσιο
Στις υπατικές εκλογές του 63 π.Χ. εκλέχτηκαν ο Ιούνιος Σιλανός και ο Λικίνιος Μουρήνας. Ο Σουλπίκιος Ρούφος, που έχασε, κατηγόρησε τον Μουρήνα για ανηθικότητα, για έλλειψη προσόντων και για δωροδοκία στον προεκλογικό αγώνα· τον υπερασπίστηκε ο Κικέρων, ύπατος εκείνη τη χρονιά. Στο απόσπασμα αποκρούει την κατηγορία της ανηθικότητας: ο Μουρήνας έζησε στην Ασία, όπου πολέμησε στους Μιθριδατικούς πολέμους δίπλα στον πατέρα του. Στη Ρώμη ήταν διαδεδομένη η ιδέα ότι η επαφή με την Ανατολή διέφθειρε τα ήθη, και ο Κικέρων πρέπει να δείξει ότι η Ασία έφερε στον πελάτη του δόξα, όχι ντροπή. Η πρώτη περίοδος δίνει το πιο χαρακτηριστικό σχήμα της λατινικής δοτικής: τη διπλή δοτική.
Το κείμενο
Hic vero, iudices, et fuit in Asiā et viro fortissimo, patri suo, magno adiumento in periculis, solacio in laboribus, gratulatiōni in victoriā fuit. Et si habet Asia suspiciōnem quandam luxuriae, Murēnam laudāre debēmus, quod Asiam vidit sed in Asiā continenter vixit. Quam ob rem accusatōres non Asiae nomen Murēnae obiecērunt, ex quā laus familiae, memoria generi, honos et gloria nomini constitūta est, sed aliquod flagitium ac dedecus aut in Asiā susceptum aut ex Asiā deportātum. Meruisse vero stipendia in eo bello virtūtis fuit; patre imperatōre libentissime meruisse pietātis fuit; finem stipendiōrum patris victōriam ac triumphum fuisse felicitātis fuit.
Κικέρων, Pro Murena 11–12
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Hic vero, iudices, et fuit in Asiā | Αυτός λοιπόν, κύριοι δικαστές, και βρέθηκε στην Ασία |
| et viro fortissimo, patri suo, magno adiumento in periculis, solacio in laboribus, gratulatiōni in victoriā fuit. | και στάθηκε σε έναν πολύ γενναίο άνδρα, τον πατέρα του, μεγάλη βοήθεια στους κινδύνους, παρηγοριά στους μόχθους, πηγή συγχαρητηρίων στη νίκη (τον βοήθησε πολύ, τον παρηγόρησε, τον συνεχάρη). |
| Et si habet Asia suspiciōnem quandam luxuriae, Murēnam laudāre debēmus, quod Asiam vidit sed in Asiā continenter vixit. | Και αν η Ασία προκαλεί (έχει) κάποια υποψία τρυφηλής ζωής, οφείλουμε να επαινέσουμε τον Μουρήνα, επειδή είδε την Ασία αλλά στην Ασία έζησε με εγκράτεια. |
| Quam ob rem accusatōres non Asiae nomen Murēnae obiecērunt, | Γι' αυτό οι κατήγοροι δεν πρόσαψαν στον Μουρήνα ως μομφή το όνομα «Ασία», |
| ex quā laus familiae, memoria generi, honos et gloria nomini constitūta est, | από την οποία δημιουργήθηκε έπαινος για την οικογένειά του, υστεροφημία για τη γενιά του, τιμή και δόξα για το όνομά του, |
| sed aliquod flagitium ac dedecus aut in Asiā susceptum aut ex Asiā deportātum. | αλλά κάποιο όνειδος και κάποια ντροπή που είτε τα φορτώθηκε στην Ασία είτε τα έφερε από την Ασία. |
| Meruisse vero stipendia in eo bello virtūtis fuit; | Το ότι υπηρέτησε στον στρατό σε εκείνον τον πόλεμο ήταν δείγμα ανδρείας· |
| patre imperatōre libentissime meruisse pietātis fuit; | το ότι υπηρέτησε πολύ πρόθυμα με αρχιστράτηγο τον πατέρα του ήταν δείγμα σεβασμού (προς τον πατέρα)· |
| finem stipendiōrum patris victōriam ac triumphum fuisse felicitātis fuit. | το ότι το τέλος της θητείας του ήταν η νίκη και ο θρίαμβος του πατέρα του ήταν δείγμα καλής τύχης. |
Η «ντροπή» που υπονοεί ο Κικέρων είναι συγκεκριμένη: ο Μουρήνας κατηγορήθηκε ότι χόρευε (saltātor), κάτι ανήθικο κατά τη ρωμαϊκή αντίληψη και συνδεδεμένο με τα «ελαφρά» ήθη της Ανατολής.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| iudex, -icis (αρσ.) | δικαστής· iudices: κύριοι δικαστές |
| vir, viri (αρσ.) | άνδρας |
| fortis, -is, -e | γενναίος· υπερθ. fortissimus |
| adiumentum, -i (ουδ.) | βοήθεια |
| periculum, -i (ουδ.) | κίνδυνος |
| solacium, -ii (ουδ.) | παρηγοριά |
| labor, -ōris (αρσ.) | μόχθος |
| gratulatio, -ōnis (θηλ.) | συγχαρητήρια, έκφραση χαράς |
| suspicio, -ōnis (θηλ.) | υποψία |
| luxuria, -ae (θηλ.) | τρυφή, πολυτέλεια |
| laudo, laudāvi, laudātum, laudāre, 1 | επαινώ |
| debeo, debui, debitum, debēre, 2 | οφείλω, πρέπει |
| continenter (επίρρ.) | με εγκράτεια |
| vivo, vixi, victum, vivĕre, 3 | ζω |
| quam ob rem | γι' αυτό τον λόγο |
| accusātor, -ōris (αρσ.) | κατήγορος |
| obicio, obiēci, obiectum, obicĕre, 3 (+ αιτ. και δοτ.) | προσάπτω μομφή σε κάποιον |
| laus, laudis (θηλ.) | έπαινος |
| familia, -ae (θηλ.) | οικογένεια |
| memoria, -ae (θηλ.) | μνήμη, υστεροφημία |
| genus, -eris (ουδ.) | γένος, γενιά |
| honos (honor), -ōris (αρσ.) | τιμή |
| gloria, -ae (θηλ.) | δόξα |
| constituo, constitui, constitūtum, constituĕre, 3 | δημιουργώ, καθιερώνω |
| flagitium, -ii (ουδ.) | όνειδος |
| dedecus, -oris (ουδ.) | ντροπή |
| suscipio, suscēpi, susceptum, suscipĕre, 3 | αναλαμβάνω, «φορτώνομαι» |
| deporto, deportāvi, deportātum, deportāre, 1 | φέρνω από κάπου |
| mereo, merui, meritum, merēre, 2 | αξίζω· stipendia mereo: υπηρετώ στον στρατό |
| stipendium, -ii (ουδ.) | μισθός· πληθ. θητεία |
| imperātor, -ōris (αρσ.) | αρχιστράτηγος |
| libenter (επίρρ.)· υπερθ. libentissime | πρόθυμα |
| pietas, -ātis (θηλ.) | ευσέβεια, σεβασμός στο καθήκον |
| finis, -is (αρσ.) | τέλος |
| triumphus, -i (αρσ.) | θρίαμβος |
| felicitas, -ātis (θηλ.) | καλή τύχη, ευτυχία |
Γραμματικά σημεία του κειμένου
- vir, viri: δευτερόκλιτο σε -r που κρατά το -i- σε όλη την κλίση: vir, viri, viro, virum, vir, viro· viri, virōrum, viris, viros.
- fortissimo: υπερθετικός του fortis (-issimus). Χωρίς β΄ όρο είναι απόλυτος υπερθετικός: «πολύ γενναίος».
- libentissime: υπερθετικός του επιρρήματος libenter.
- honos και honor είναι δύο μορφές της ίδιας λέξης· η γενική είναι honōris και για τις δύο.
- dedecus, dedecoris και genus, generis: τριτόκλιτα ουδέτερα· ονομαστική, αιτιατική και κλητική ίδιες (dedecus, πληθ. dedecora).
Συντακτικό: οι χρήσεις της δοτικής
1. Αντικείμενο και συμπλήρωμα
Η δοτική είναι έμμεσο αντικείμενο ρημάτων που σημαίνουν λέγω (hoc Ennio dixit) και δίνω (signa Caesari tradunt), και των συγγενικών ή αντίθετών τους. Είναι επίσης συμπλήρωμα:
- ρημάτων και επιθέτων που δηλώνουν ένωση, προσέγγιση, ομοιότητα (coniungo, appropinquo, similis: similis effigiēi mortui)·
- ρημάτων και επιθέτων που δηλώνουν φιλική ή εχθρική διάθεση, υπακοή, απείθεια (pareo, studeo, faveo, irascor)·
- ρημάτων σύνθετων με ob, prae, pro, in κ.ά.: marmor Phidiae obtulit, imagines … mihi proponēbam (μάθημα XXXII), exercitui praefuit (μάθημα XXXI). Στο κείμενο: Murēnae obiecērunt.
2. Η δοτική προσωπική
Δηλώνει το πρόσωπο για το οποίο υπάρχει ή γίνεται κάτι:
| Είδος | Παράδειγμα | Μετάφραση |
|---|---|---|
| κτητική (με το sum) | filius mihi est | έχω γιο |
| χαριστική / αντιχαριστική | ille mihi errat | κάνει λάθος σε βάρος μου |
| ηθική | quid mihi Celsus agit? | τι μου κάνει ο Κέλσος; |
| της αναφοράς (του κρίνοντος) | ille mihi mortuus est | όσο με αφορά, είναι νεκρός |
| του ποιητικού αιτίου | omnia tibi sananda sunt | πρέπει να θεραπευτούν από σένα |
Η δοτική προσωπική μπαίνει και στα απρόσωπα placet, licet: licet tibi. Η χαριστική ακολουθεί επίσης ρήματα όπως consulo (φροντίζω για) και metuo (φοβάμαι για κάποιον).
Στο κείμενο, δοτικές χαριστικές είναι τα familiae, generi, nomini: ο έπαινος, η υστεροφημία, η δόξα δημιουργήθηκαν για την οικογένεια, τη γενιά, το όνομα.
3. Η δοτική του σκοπού
Ιδιομορφία της λατινικής. Είναι δοτική αφηρημένου ουσιαστικού, συνήθως στερεότυπη (exemplo, auxilio, usui, adiumento, solacio, praesidio), και τη βρίσκουμε κυρίως με το sum, όπου λειτουργεί κατηγορηματικά. Μπορεί να έχει επίθετο (magno adiumento) και, δίπλα της, δεύτερη δοτική προσώπου (χαριστική, του έμμεσου αντικειμένου κ.λπ.). Τότε έχουμε διπλή δοτική:
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Murēna patri magno adiumento fuit | ο Μουρήνας πρόσφερε μεγάλη βοήθεια στον πατέρα του |
| Murēna patri solacio fuit | ο Μουρήνας ήταν η παρηγοριά του πατέρα του |
| Caesar equitātum auxilio legionibus misit | ο Καίσαρας έστειλε το ιππικό σε βοήθεια των λεγεώνων |
Στο τελευταίο παράδειγμα η δοτική του σκοπού δεν είναι με το sum, αλλά με ρήμα κίνησης, και η δεύτερη δοτική (legionibus) είναι έμμεσο αντικείμενο.
Άλλα σημεία του κειμένου
- in Asiā, in periculis, in laboribus, in victoriā: εμπρόθετοι της στάσης σε τόπο (ο πρώτος) και του χρόνου ή της περίστασης (οι άλλοι).
- si habet Asia …: υποθετική πρόταση με οριστική ενεστώτα (ανοιχτή υπόθεση, το πραγματικό). luxuriae: γενική αντικειμενική στο suspiciōnem.
- Murēnam laudāre: το laudāre είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του debēmus (ταυτοπροσωπία)· το Murēnam είναι αντικείμενο του laudāre.
- quod … vidit … vixit: αιτιολογική πρόταση με οριστική· ο ομιλητής δέχεται την αιτία ως πραγματική (αντικειμενική αιτιολογία).
- Quam ob rem = et ob eam rem: αναφορική σύνδεση.
- Asiae nomen: γενική επεξηγηματική, το όνομα «Ασία» (μάθημα XXIX).
- ex quā … constitūta est: αναφορική προσδιοριστική στο Asiae. Το constitūta est έχει τέσσερα υποκείμενα (laus, memoria, honos, gloria) και συμφωνεί με το πλησιέστερο, το gloria.
- susceptum, deportātum: μετοχές συνημμένες στα flagitium ac dedecus, που είναι αντικείμενα του εννοούμενου obiecērunt.
- Meruisse … virtūtis fuit: το meruisse είναι ειδικό απαρέμφατο, υποκείμενο του fuit· το υποκείμενό του (Murēnam) εννοείται. Το virtūtis (όπως τα pietātis, felicitātis) είναι γενική του χαρακτηριστικού γνωρίσματος με το sum, κατηγορούμενο (μάθημα XXIX).
- patre imperatōre: αφαιρετική απόλυτη χωρίς μετοχή (ονοματική)· το imperatōre είναι κατηγορούμενο στο patre. Αναλύεται cum pater imperātor esset.
- finem … fuisse: ειδικό απαρέμφατο, υποκείμενο του fuit· υποκείμενο του απαρεμφάτου το finem, κατηγορούμενα τα victōriam ac triumphum. Το patris είναι γενική υποκειμενική: ο πατέρας νίκησε και θριάμβευσε.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη δοτική ενικού του «viro fortissimo» στον συγκριτικό βαθμό· β) την αφαιρετική ενικού του «honos»· γ) τη γενική πληθυντικού του «dedecus»· δ) την αιτιατική πληθυντικού του «nomini».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Ο συγκριτικός του fortis είναι fortior· δοτική ενικού: viro fortiōri.
β) honos, honōris: αφαιρετική honōre.
γ) dedecus, dedecoris, τριτόκλιτο ουδέτερο με θέμα σε σύμφωνο: γενική πληθυντικού dedecorum.
δ) nomen, nominis, ουδέτερο: η αιτιατική πληθυντικού είναι ίδια με την ονομαστική, nomina.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τους τύπους: patri, adiumento, Murēnae, familiae, virtūtis.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
patri: παράθεση στο viro, που είναι δοτική χαριστική στο fuit. Το viro … patri είναι το πρόσωπο για το οποίο στάθηκε βοήθεια ο Μουρήνας.
adiumento: δοτική του σκοπού, κατηγορηματική, στο fuit· μαζί με τη χαριστική viro σχηματίζει διπλή δοτική.
Murēnae: δοτική, έμμεσο αντικείμενο του obiecērunt (σύνθετο με ob). familiae: δοτική χαριστική στο constitūta est.
virtūtis: γενική κατηγορηματική του χαρακτηριστικού γνωρίσματος, στο υποκείμενο meruisse μέσω του fuit.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη δοτική ενικού των ουσιαστικών: gratulatio, labor, laus.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXX, την υπεράσπιση του Μουρήνα από τον Κικέρωνα.
- Να αναγνωρίζεις τη δοτική ως έμμεσο αντικείμενο και συμπλήρωμα ρημάτων και επιθέτων, και ειδικά στα σύνθετα με ob, prae, pro, in.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη της δοτικής προσωπικής: κτητική, χαριστική, ηθική, της αναφοράς, του ποιητικού αιτίου.
- Να αναγνωρίζεις και να μεταφράζεις τη δοτική του σκοπού και τη διπλή δοτική με το sum (patri adiumento fuit).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.