XXIX. Ο Οκταβιανός, ο παπουτσής και το κοράκι
Οι χρήσεις της γενικής.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIX, το ανέκδοτο του Οκταβιανού με το κοράκι που μιλούσε.
- Να ταξινομείς τις χρήσεις της γενικής σε τρεις ομάδες: με ουσιαστικό, με ρήμα, με επίθετο ή επίρρημα.
- Να ξεχωρίζεις τη γενική της αξίας (tanti, quanti) από την αφαιρετική της συγκεκριμένης τιμής (viginti milibus).
- Να συντάσσεις σωστά το interest και τα απρόσωπα paenitet, pudet, miseret, και να κλίνεις το quidam.
Το πλαίσιο
Ο Μακρόβιος, λόγιος των αρχών του 5ου αιώνα μ.Χ., συγκέντρωσε στα Saturnalia συζητήσεις και ανέκδοτα, ανάμεσά τους πολλά για τον Αύγουστο. Το όνομα Augustus το έδωσε στον Οκταβιανό η Σύγκλητος το 27 π.Χ. Η ιστορία γίνεται λίγο μετά τη νίκη του στο Άκτιο (31 π.Χ.), όταν επιστρέφει στη Ρώμη: κάποιος του πουλά ακριβά ένα κοράκι που τον χαιρετά ως νικητή, και ένας φτωχός παπουτσής βάζει στόχο να κάνει το ίδιο. Το ανέκδοτο έχει γενική σχεδόν σε κάθε περίοδο, και η γενική είναι το θέμα της ενότητας.
Το κείμενο
Cum Octaviānus post victoriam Actiacam Rōmam redīret, homo quidam ei occurrit corvum tenens; eum instituerat haec dicere: «Ave, Caesar, victor imperātor». Caesaris multum interfuit corvum emere; itaque viginti milibus sestertium eum ēmit. Id exemplum sutōrem quendam incitavit, ut corvum docēret parem salutatiōnem. Diu operam frustra impendēbat; quotiescumque avis non respondēbat, sutor dicere solēbat «Oleum et operam perdidi». Tandem corvus salutatiōnem didicit et sutor, cupidus pecuniae, eum Caesari attulit. Audītā salutatiōne Caesar dixit: «Domi satis salutatiōnum talium audio». Tum vēnit corvo in mentem verbōrum domini sui: «Oleum et operam perdidi». Ad haec verba Augustus risit emitque avem tanti, quanti nullam adhuc emerat.
Μακρόβιος, Saturnalia 2.4.29–30
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Cum Octaviānus post victoriam Actiacam Rōmam redīret, homo quidam ei occurrit corvum tenens; | Όταν ο Οκταβιανός επέστρεφε στη Ρώμη μετά τη νίκη στο Άκτιο, κάποιος άνθρωπος πήγε να τον συναντήσει κρατώντας ένα κοράκι· |
| eum instituerat haec dicere: «Ave, Caesar, victor imperātor». | το είχε διδάξει να λέει αυτά: «Χαίρε, Καίσαρα, νικητή αυτοκράτορα». |
| Caesaris multum interfuit corvum emere; itaque viginti milibus sestertium eum ēmit. | Τον Καίσαρα τον ενδιέφερε πολύ να αγοράσει το κοράκι· γι' αυτό το αγόρασε για είκοσι χιλιάδες σηστερτίους. |
| Id exemplum sutōrem quendam incitavit, ut corvum docēret parem salutatiōnem. | Αυτό το παράδειγμα παρακίνησε κάποιον παπουτσή να διδάξει σε ένα κοράκι τον ίδιο χαιρετισμό. |
| Diu operam frustra impendēbat; | Για πολύ καιρό κόπιαζε μάταια· |
| quotiescumque avis non respondēbat, sutor dicere solēbat «Oleum et operam perdidi». | κάθε φορά που το πουλί δεν αποκρινόταν, ο παπουτσής συνήθιζε να λέει: «Χαμένο το λάδι και ο κόπος μου». |
| Tandem corvus salutatiōnem didicit et sutor, cupidus pecuniae, eum Caesari attulit. | Επιτέλους το κοράκι έμαθε τον χαιρετισμό, και ο παπουτσής, που λαχταρούσε χρήματα, το έφερε στον Καίσαρα. |
| Audītā salutatiōne Caesar dixit: «Domi satis salutatiōnum talium audio». | Όταν άκουσε τον χαιρετισμό, ο Καίσαρας είπε: «Στο σπίτι ακούω αρκετούς τέτοιους χαιρετισμούς». |
| Tum vēnit corvo in mentem verbōrum domini sui: «Oleum et operam perdidi». | Τότε το κοράκι θυμήθηκε τα λόγια του αφεντικού του: «Χαμένο το λάδι και ο κόπος μου». |
| Ad haec verba Augustus risit emitque avem tanti, quanti nullam adhuc emerat. | Σ' αυτά τα λόγια ο Αύγουστος γέλασε και αγόρασε το πουλί τόσο ακριβά, όσο δεν είχε αγοράσει κανένα ως τότε. |
Το «λάδι» είναι το λάδι του λυχναριού: ο παπουτσής δούλευε με το κοράκι τα βράδια, μετά τη δουλειά του.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| Octaviānus, -i (αρσ.) | ο Οκταβιανός, αργότερα Augustus |
| Actiacus, -a, -um | του Ακτίου· victoria Actiaca: η νίκη στο Άκτιο |
| redeo, redii, reditum, redīre | επιστρέφω |
| occurro, occurri, occursum, occurrĕre, 3 (+ δοτ.) | πηγαίνω να συναντήσω |
| corvus, -i (αρσ.) | κόρακας |
| instituo, institui, institūtum, instituĕre, 3 (+ αιτ. και απαρ.) | διδάσκω κάποιον να κάνει κάτι |
| ave | χαίρε |
| victor, -ōris (αρσ.) | νικητής |
| imperātor, -ōris (αρσ.) | αρχιστράτηγος, αυτοκράτορας |
| interest, interfuit, interesse (απρόσ., + γεν. προσώπου) | ενδιαφέρει |
| emo, ēmi, emptum, emĕre, 3 | αγοράζω |
| mille (άκλιτο)· πληθ. milia, -ium (ουδ.) | χίλιοι· χιλιάδες |
| sestertius, -ii (αρσ.)· γεν. πληθ. sestertium | σηστέρτιος (νόμισμα) |
| exemplum, -i (ουδ.) | παράδειγμα |
| sutor, -ōris (αρσ.) | παπουτσής |
| incito, incitāvi, incitātum, incitāre, 1 | παρακινώ |
| doceo, docui, doctum, docēre, 2 (+ δύο αιτ.) | διδάσκω κάποιον κάτι |
| par, paris | όμοιος, ίδιος |
| salutatio, -ōnis (θηλ.) | χαιρετισμός |
| opera, -ae (θηλ.) | κόπος, εργασία· operam impendo: κοπιάζω |
| impendo, impendi, impensum, impendĕre, 3 | ξοδεύω |
| frustra (επίρρ.) | μάταια |
| quotiescumque | κάθε φορά που |
| soleo, solitus sum, solēre, 2 (ημιαποθ.) | συνηθίζω |
| oleum, -i (ουδ.) | λάδι |
| perdo, perdidi, perditum, perdĕre, 3 | χάνω |
| tandem (επίρρ.) | επιτέλους |
| disco, didici, discĕre, 3 | μαθαίνω |
| cupidus, -a, -um (+ γεν.) | αυτός που επιθυμεί κάτι |
| pecunia, -ae (θηλ.) | χρήματα |
| affero, attuli, allātum, afferre (+ αιτ. και δοτ.) | φέρνω κάτι σε κάποιον |
| satis (επίρρ.) | αρκετά |
| talis, -is, -e | τέτοιος |
| venit mihi in mentem (+ γεν.) | μου έρχεται στο νου, θυμάμαι |
| rideo, risi, risum, ridēre, 2 | γελώ |
| avis, -is (θηλ.) | πουλί |
| tanti … quanti | τόσο … όσο (γενική της αξίας) |
| nullus, -a, -um | κανένας |
| adhuc (επίρρ.) | ως τότε |
Γραμματικά σημεία του κειμένου
emit ή ēmit. Το emo έχει παρακείμενο ēmi με μακρό e: ĕmit (ενεστώτας) και ēmit (παρακείμενος) γράφονται ίδια χωρίς μακρά. Η χρονική αντικατάσταση του ēmit: emit, emēbat, emet, ēmit, ēmerat, ēmerit.
affero = ad + fero. Κλίνεται όπως το ανώμαλο fero, tuli, latum, ferre, με αφομοίωση του ad: affero, attuli, allātum, afferre.
quidam, quaedam, quoddam («κάποιος»). Κλίνεται το qui, quae, quod και κολλάει άκλιτο το -dam· μπροστά από το d το m γίνεται n:
| Πτώση | Αρσενικό | Θηλυκό | Ουδέτερο |
|---|---|---|---|
| Ονομ. ενικ. | quidam | quaedam | quoddam |
| Γεν. ενικ. | cuiusdam | cuiusdam | cuiusdam |
| Δοτ. ενικ. | cuidam | cuidam | cuidam |
| Αιτ. ενικ. | quendam | quandam | quoddam |
| Αφαιρ. ενικ. | quodam | quadam | quodam |
| Ονομ. πληθ. | quidam | quaedam | quaedam |
| Γεν. πληθ. | quorundam | quarundam | quorundam |
| Δοτ./Αφαιρ. πληθ. | quibusdam | quibusdam | quibusdam |
| Αιτ. πληθ. | quosdam | quasdam | quaedam |
mille, milia. Στον ενικό το mille είναι άκλιτο επίθετο (mille milites). Στον πληθυντικό το milia είναι ουσιαστικό ουδέτερο και παίρνει γενική διαιρετική: viginti milia sestertium (= sestertiorum).
Συντακτικό: οι χρήσεις της γενικής
Η γενική δηλώνει, όπως στα ελληνικά, τη σχέση ενός ονόματος με (1) άλλο ουσιαστικό, (2) ρήμα, (3) επίθετο ή επίρρημα.
1. Γενική με ουσιαστικό
| Είδος | Παράδειγμα | Τι λέει |
|---|---|---|
| κτητική | verba domini, corvus sutōris | σε ποιον ανήκει |
| υποκειμενική / αντικειμενική | salutatio Caesaris (αντικειμενική: χαιρετούν τον Καίσαρα) | ποιος κάνει / ποιος δέχεται την πράξη |
| επεξηγηματική | nomen Asiae = το όνομα «Ασία» (μάθημα XXX) | τι ακριβώς είναι |
| της ιδιότητας | homo ingentis magnitudinis, puer annōrum trium | γνώρισμα, ηλικία |
| διαιρετική | pars exercitus, viginti milia sestertium | από ποιο σύνολο |
2. Γενική με ρήμα
- Της αξίας. Με ρήματα που σημαίνουν εκτιμώ (aestimo, facio, duco), αγοράζω, πουλώ (emo, vendo) και με το sum: tanti, quanti, magni, parvi, nihili. Δηλώνει αφηρημένη αξία: avem emit tanti, quanti nullam adhuc emerat. Η συγκεκριμένη τιμή, με αριθμό, μπαίνει σε αφαιρετική: viginti milibus sestertium eum ēmit.
- Του εγκλήματος. Με ρήματα που σημαίνουν κατηγορώ, καταδικάζω: proditiōnis accusātus est. Η ποινή μπαίνει σε αφαιρετική (morte multāvit, μάθημα XXXI), εκτός από το capitis (σε θάνατο).
- Με το interest και το refert. Η γενική δηλώνει το πρόσωπο που ενδιαφέρεται: Caesaris interfuit. Αυτό που ενδιαφέρει είναι απαρέμφατο, πρόταση ή ουδέτερο αντωνυμίας, ως υποκείμενο. Για α΄ και β΄ πρόσωπο λέμε meā, tuā, nostrā, vestrā interest.
- Με τα miseret, paenitet, pudet, piget, taedet. Αιτιατική του προσώπου που νιώθει και γενική του πράγματος: me paenitet verbōrum meōrum. Στη θέση της γενικής μπορεί να μπει απαρέμφατο ή ουδέτερο αντωνυμίας, ως υποκείμενο (id me paenitet, μάθημα XXVII).
- Μνήμης και λήθης. Vēnit corvo in mentem verbōrum· επίσης memini, obliviscor + γενική.
- Με το sum: το χαρακτηριστικό γνώρισμα. Sapientis est = είναι γνώρισμα του σοφού· virtūtis fuit = ήταν δείγμα ανδρείας (μάθημα XXX).
3. Γενική με επίθετο ή επίρρημα
- Με επίθετα που δηλώνουν επιθυμία, εμπειρία, γνώση, μνήμη, πλησμονή και τα αντίθετά τους: cupidus pecuniae, belli perītus, plenus exemplōrum (μάθημα XXXII). Είναι γενική αντικειμενική.
- Ως διαιρετική με επιρρήματα ποσού (satis salutatiōnum) και με το ουδέτερο αντωνυμιών και επιθέτων: multum pecuniae, nihil boni, aliquid novi.
Άλλα σημεία του κειμένου
- Cum … redīret: ιστορικός cum, υποτακτική παρατατικού για το σύγχρονο σε ιστορική ακολουθία. Rōmam: απλή αιτιατική της κίνησης σε πόλη (μάθημα XXVIII)· post victoriam Actiacam: εμπρόθετος του χρόνου.
- ei occurrit: το occurro παίρνει δοτική ως αντικείμενο. corvum tenens: μετοχή συνημμένη στο homo, τροπική.
- eum instituerat haec dicere: το eum είναι αντικείμενο του instituerat, το dicere τελικό απαρέμφατο, επίσης αντικείμενο, με υποκείμενο το eum (ετεροπροσωπία)· το haec είναι αντικείμενο του dicere. Το Caesar είναι κλητική προσφώνηση, το imperātor παράθεση στο Caesar και το victor επιθετικός προσδιορισμός στο imperātor.
- corvum emere: τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο του απρόσωπου interfuit· υποκείμενό του εννοείται το Caesarem (ετεροπροσωπία).
- ut … docēret: βουλητική πρόταση, αντικείμενο του incitavit· υποτακτική παρατατικού, ιστορική ακολουθία. Το doceo παίρνει δύο αιτιατικές: corvum (πρόσωπο) και salutatiōnem (πράγμα).
- quotiescumque … respondēbat: χρονική πρόταση της επανάληψης, με οριστική. dicere: τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του solēbat (ταυτοπροσωπία).
- cupidus pecuniae: το cupidus είναι επιρρηματικό κατηγορούμενο του αιτίου στο sutor.
- Audītā salutatiōne: αφαιρετική απόλυτη, χρονική, προτερόχρονη. Domi: τοπική, στάση (μάθημα XXVIII).
- corvo: δοτική προσωπική στη φράση vēnit in mentem.
- tanti, quanti: tanti γενική της αξίας στο emit, quanti γενική της αξίας στο emerat· η αναφορική quanti … emerat είναι αναφορική-παραβολική.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη γενική ενικού και πληθυντικού του «parem salutatiōnem»· β) τη χρονική αντικατάσταση του «ēmit» στην οριστική ενεργητικής φωνής.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Το par, paris είναι τριτόκλιτο επίθετο μιας κατάληξης με θέμα σε -i: γενική πληθυντικού σε -ium. Το salutatio είναι τριτόκλιτο θηλυκό: paris salutatiōnis, parium salutatiōnum.
β) Γ΄ ενικό σε όλους τους χρόνους, από emo, ēmi, emptum, emĕre: ενεστώτας emit, παρατατικός emēbat, μέλλοντας emet, παρακείμενος ēmit, υπερσυντέλικος ēmerat, συντελεσμένος μέλλοντας ēmerit.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. «Caesaris multum interfuit corvum emere»: α) Να αναγνωρίσετε συντακτικά τους τύπους Caesaris και emere. β) Να ξαναγράψετε την πρόταση έτσι ώστε να ενδιαφέρει τον ομιλητή (εμένα).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Caesaris: γενική του προσώπου που ενδιαφέρεται, στο απρόσωπο interfuit. emere: τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο του interfuit· υποκείμενο του emere εννοείται το Caesarem (ετεροπροσωπία), και αντικείμενό του το corvum.
β) Για α΄ και β΄ πρόσωπο το interest δεν παίρνει γενική προσωπικής αντωνυμίας αλλά το θηλυκό της κτητικής σε αφαιρετική: Meā multum interfuit corvum emere. Υποκείμενο του emere εννοείται τώρα το me.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τη γενική ενικού και τη γενική πληθυντικού του corvus και του avis.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIX, το ανέκδοτο του Οκταβιανού με το κοράκι που μιλούσε.
- Να ταξινομείς τις χρήσεις της γενικής σε τρεις ομάδες: με ουσιαστικό, με ρήμα, με επίθετο ή επίρρημα.
- Να ξεχωρίζεις τη γενική της αξίας (tanti, quanti) από την αφαιρετική της συγκεκριμένης τιμής (viginti milibus).
- Να συντάσσεις σωστά το interest και τα απρόσωπα paenitet, pudet, miseret, και να κλίνεις το quidam.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.