XXVIII. Στα ίχνη ενός δραπέτη δούλου
Το ρήμα eo και οι προσδιορισμοί του τόπου και του χρόνου.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVIII, την επιστολή του Κικέρωνα για τον δραπέτη Λίκινο.
- Να κλίνεις το ανώμαλο ρήμα eo και τα σύνθετά του (abeo, redeo) σε όλους τους χρόνους και τους ονοματικούς τύπους.
- Να εκφράζεις στάση, κίνηση και απομάκρυνση με εμπρόθετη ή απρόθετη πτώση, και να ξεχωρίζεις την τοπική των ονομάτων πόλεων.
- Να αναγνωρίζεις τους προσδιορισμούς του χρόνου: αφαιρετική για το πότε, αιτιατική για τη διάρκεια.
Το πλαίσιο
Το απόσπασμα είναι από επιστολή του Κικέρωνα προς τον αδελφό του Κόιντο, που ήταν τότε κυβερνήτης της επαρχίας της Ασίας. Ο Κικέρων του διηγείται πώς ο Λίκινος, δούλος του φίλου του Αισώπου, γνωστού τραγικού ηθοποιού, δραπέτευσε από τη Ρώμη, έζησε μήνες στην Αθήνα ως ελεύθερος, πέρασε στην Ασία και συνελήφθη στην Έφεσο. Του ζητά να τον βρει και να τον φέρει πίσω στον κύριό του. Η τιμωρία ενός δραπέτη μπορούσε να είναι σκληρή: καταναγκαστικά έργα, μαστίγωμα, ακόμα και στιγματισμός με τα γράμματα FUG (fugitīvus). Μια επιστολή που ταξιδεύει από πόλη σε πόλη είναι το κατάλληλο κείμενο για τους προσδιορισμούς του τόπου και για το ρήμα του δρόμου, το eo.
Το κείμενο
Aesōpi nostri Licinus servus tibi notus Rōmā Athēnas fūgit. Is Athēnis apud Patrōnem Epicurēum paucos menses pro libero fuit, inde in Asiam abiit. Postea Plato quidam Sardiānus, cum eum fugitīvum esse ex Aesōpi litteris cognovisset, hominem comprehendit et in custōdiam Ephesi tradidit. Tu hominem investīga, quaeso, summāque diligentiā vel Rōmam mitte vel Epheso rediens tecum dedūc. Noli spectāre quanti homo sit. Parvi enim preti est, qui tam nihili est. Sed, propter servi scelus et audaciam, tanto dolōre Aesōpus est adfectus, ut nihil ei gratius possit esse quam recuperatio fugitīvi.
Κικέρων, Ad Quintum fratrem 1.2.14
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Aesōpi nostri Licinus servus tibi notus Rōmā Athēnas fūgit. | Ο Λίκινος, δούλος του φίλου μας του Αισώπου, γνωστός σε σένα, δραπέτευσε από τη Ρώμη στην Αθήνα. |
| Is Athēnis apud Patrōnem Epicurēum paucos menses pro libero fuit, inde in Asiam abiit. | Αυτός έμεινε στην Αθήνα, στο σπίτι του επικούρειου Πάτρωνα, λίγους μήνες ως ελεύθερος, και από εκεί έφυγε για την Ασία. |
| Postea Plato quidam Sardiānus, cum eum fugitīvum esse ex Aesōpi litteris cognovisset, hominem comprehendit et in custōdiam Ephesi tradidit. | Αργότερα κάποιος Πλάτων από τις Σάρδεις, όταν έμαθε από την επιστολή του Αισώπου ότι αυτός ήταν δραπέτης, συνέλαβε τον άνθρωπο και τον παρέδωσε στη φυλακή στην Έφεσο. |
| Tu hominem investīga, quaeso, summāque diligentiā vel Rōmam mitte vel Epheso rediens tecum dedūc. | Εσύ, σε παρακαλώ, βρες τα ίχνη του ανθρώπου και με πολύ μεγάλη φροντίδα είτε στείλε τον στη Ρώμη είτε, όταν θα επιστρέφεις από την Έφεσο, φέρε τον μαζί σου. |
| Noli spectāre quanti homo sit. | Μην προσέξεις πόσο αξίζει ο άνθρωπος. |
| Parvi enim preti est, qui tam nihili est. | Γιατί μικρή αξία έχει όποιος είναι τόσο τιποτένιος. |
| Sed, propter servi scelus et audaciam, tanto dolōre Aesōpus est adfectus, ut nihil ei gratius possit esse quam recuperatio fugitīvi. | Αλλά εξαιτίας του εγκλήματος και του θράσους του δούλου ο Αίσωπος κυριεύτηκε από τόσο μεγάλη οργή, ώστε τίποτα δεν μπορεί να του είναι πιο ευχάριστο από την επανάκτηση του δραπέτη. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| servus, -i (αρσ.) | δούλος |
| notus, -a, -um (+ δοτ.) | γνωστός (σε κάποιον)· μετοχή του nosco |
| fugio, fūgi, fugitum, fugĕre, 3 | φεύγω, δραπετεύω |
| Athēnae, -ārum (θηλ., μόνο πληθ.) | η Αθήνα |
| apud (πρόθ. + αιτ.) | κοντά σε, στο σπίτι κάποιου |
| Epicurēus, -a, -um | επικούρειος |
| mensis, -is (αρσ.) | μήνας |
| liber, libera, liberum | ελεύθερος· pro libero: ως ελεύθερος |
| inde (επίρρ.) | από εκεί |
| abeo, abii, abitum, abīre | φεύγω, απομακρύνομαι |
| Sardiānus, -a, -um | από τις Σάρδεις |
| fugitīvus, -i (αρσ.) | δραπέτης |
| litterae, -ārum (θηλ. πληθ.) | επιστολή· littera: γράμμα του αλφαβήτου |
| cognosco, cognōvi, cognitum, cognoscĕre, 3 | μαθαίνω, πληροφορούμαι |
| comprehendo, comprehendi, comprehensum, comprehendĕre, 3 | συλλαμβάνω |
| custōdia, -ae (θηλ.) | φυλακή |
| Ephesus, -i (θηλ.) | η Έφεσος |
| trado, tradidi, traditum, tradĕre, 3 | παραδίδω |
| investīgo, investigāvi, investigātum, investigāre, 1 | αναζητώ τα ίχνη |
| quaeso | παρακαλώ· μαλακώνει την προστακτική |
| summus, -a, -um | ανώτατος, πάρα πολύ μεγάλος |
| diligentia, -ae (θηλ.) | φροντίδα, επιμέλεια |
| vel … vel | είτε … είτε |
| redeo, redii, reditum, redīre | επιστρέφω |
| dedūco, dedūxi, deductum, deducĕre, 3 | οδηγώ, φέρνω |
| specto, spectāvi, spectātum, spectāre, 1 | κοιτάζω, προσέχω· noli spectāre: μη σε απασχολήσει |
| quantus, -a, -um | πόσος· quanti: γενική της αξίας |
| pretium, -ii (ουδ.) | αξία, τιμή |
| nihilum, -i (ουδ.) | τίποτα· nihili: γενική της αξίας |
| scelus, -eris (ουδ.) | έγκλημα, ελεεινή πράξη |
| audacia, -ae (θηλ.) | θράσος |
| tantus, -a, -um | τόσος |
| dolor, -ōris (αρσ.) | πόνος· εδώ οργή |
| adficio, adfēci, adfectum, adficĕre, 3 | επηρεάζω· dolōre adficior: κυριεύομαι από οργή |
| gratus, -a, -um | ευχάριστος |
| recuperatio, -ōnis (θηλ.) | επανάκτηση |
Γραμματική: το ρήμα eo
Το eo, ii (νεότερο ivi), itum, īre («πηγαίνω») είναι ανώμαλο. Η ρίζα του είναι ei- (πρβ. εἶ-μι):
- μπροστά από σύμφωνο γίνεται ī: ī-s, ī-mus, ī-bam, ī-re·
- μπροστά από a, o, u γίνεται e: e-o, e-unt, e-am, e-undi.
Αυτός ο ένας κανόνας εξηγεί όλη την κλίση.
Οι υπόλοιποι τύποι:
| Τύπος | eo | Από το κείμενο ή τα επόμενα μαθήματα |
|---|---|---|
| Υπερσυντέλικος / Συντ. μέλλοντας | ieram / iero | |
| Προστακτική ενεστώτα | ī, īte | |
| Προστακτική μέλλοντα | īto, īto, ītōte, eunto | |
| Απαρέμφατα | īre, īsse, itūrum, -am, -um esse | abīre |
| Μετοχή ενεστώτα | iens, euntis | rediens (redeo) |
| Μετοχή μέλλοντα | itūrus, -a, -um | |
| Γερούνδιο | eundi, eundo, (ad) eundum, eundo | |
| Σουπίνο | itum |
Το eo είναι αμετάβατο, άρα έχει παθητική φωνή μόνο απρόσωπα στο γ΄ ενικό: ītur = πηγαίνουν (κάποιοι), itum est.
Τα σύνθετα κλίνονται όπως το eo: abeo (φεύγω), redeo (επιστρέφω· με -d- ανάμεσα), exeo, adeo, pereo, transeo. Στο κείμενο: abiit (παρακ. του abeo), rediens (μετοχή του redeo, γεν. redeuntis). Τα adeo, transeo, praetereo μπορούν να γίνουν μεταβατικά και τότε έχουν και προσωπικό παθητικό.
Συντακτικό: τόπος και χρόνος
Ο προσδιορισμός του τόπου
Οι τρεις ερωτήσεις του τόπου είναι πού (στάση), προς τα πού (κίνηση) και από πού (απομάκρυνση). Το πώς εκφράζονται εξαρτάται από το είδος του ονόματος:
| Ερώτηση | Χώρες, μεγάλα νησιά, κοινά ονόματα | Πόλεις, μικρά νησιά, domus, rus |
|---|---|---|
| Στάση | in + αφαιρετική: in Asiā | τοπική: Rōmae, Ephesi, Athēnis, domi |
| Κίνηση | in ή ad + αιτιατική: in Asiam | απλή αιτιατική: Rōmam, Athēnas, domum |
| Απομάκρυνση | ex, de, ab + αφαιρετική: ex Asiā | απλή αφαιρετική: Rōmā, Athēnis, Epheso, domo |
Η τοπική είναι μια παλιά πτώση που επιβιώνει μόνο εδώ, και δανείζεται τη μορφή άλλης πτώσης:
- σε ονόματα α΄ και β΄ κλίσης ενικού μοιάζει με τη γενική: Rōmae, Corinthi, Ephesi·
- σε ονόματα γ΄ κλίσης ή πληθυντικού (σε όποια κλίση) μοιάζει με την αφαιρετική: Carthagine, Athēnis.
Τα ονόματα πόλεων ακολουθεί και το domus: domi (στο σπίτι), domum (στο σπίτι, με κίνηση), domo (από το σπίτι). Στερεότυπες φράσεις: domi bellique και domi militiaeque = στην ειρήνη και στον πόλεμο.
Η αφαιρετική της στάσης (in Asiā) είναι αφαιρετική τοπική· η αφαιρετική της απομάκρυνσης (ex Asiā, Rōmā) είναι αφαιρετική του χωρισμού. Για πρόσωπα, «στο σπίτι κάποιου» λέγεται με apud + αιτιατική: apud Patrōnem.
Οι τόποι του κειμένου, ένας ένας:
| Φράση | Ερώτηση | Μορφή | Σύνταξη |
|---|---|---|---|
| Rōmā | από πού | απλή αφαιρετική | αφαιρ. του χωρισμού, στο fūgit |
| Athēnas | προς τα πού | απλή αιτιατική | κίνηση σε πόλη, στο fūgit |
| Athēnis | πού | τοπική (= αφαιρ., πληθ.) | στάση σε πόλη, στο fuit |
| apud Patrōnem | πού (πρόσωπο) | apud + αιτ. | στάση, στο fuit |
| inde | από πού | επίρρημα | απομάκρυνση, στο abiit |
| in Asiam | προς τα πού | in + αιτ. | κίνηση σε χώρα, στο abiit |
| in custōdiam | προς τα πού | in + αιτ. | κατεύθυνση, στο tradidit |
| Ephesi | πού | τοπική (= γεν., β΄ κλ.) | στάση σε πόλη, στο tradidit |
| Rōmam | προς τα πού | απλή αιτιατική | κίνηση σε πόλη, στο mitte |
| Epheso | από πού | απλή αφαιρετική | αφαιρ. του χωρισμού, στο rediens |
Ο προσδιορισμός του χρόνου
| Ερώτηση | Μορφή | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Πότε; | αφαιρετική | illo die, bello Latīno (μάθημα XXXI) |
| Πόσο καιρό; | αιτιατική | paucos menses = για λίγους μήνες |
| Μέσα σε πόσο; | αφαιρετική | paucis diebus = μέσα σε λίγες μέρες |
| Πριν, μετά | ante, post + αιτιατική | post victoriam Actiacam (μάθημα XXIX) |
Με το ante και το post ως επιρρήματα, η διαφορά μπαίνει σε αφαιρετική του μέτρου: paucis diebus post = λίγες μέρες αργότερα, paulo post = λίγο αργότερα.
Άλλα σημεία του κειμένου
- Aesōpi nostri: γενική κτητική στο servus· το servus είναι παράθεση στο Licinus, και το notus επιθετικός προσδιορισμός, με τη δοτική tibi ως συμπλήρωμα.
- pro libero: εμπρόθετος προσδιορισμός του τρόπου, «ως ελεύθερος».
- cum … cognovisset: ιστορικός cum, υποτακτική υπερσυντελίκου για το προτερόχρονο. Μέσα του, eum fugitīvum esse είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του cognovisset, με υποκείμενο eum και κατηγορούμενο fugitīvum.
- ex Aesōpi litteris: εμπρόθετος προσδιορισμός της προέλευσης (πηγή της πληροφορίας).
- summā diligentiā: αφαιρετική του τρόπου.
- rediens: μετοχή συνημμένη στο εννοούμενο tu, χρονική: dum Epheso redis (ή cum Epheso redibis).
- tecum = cum te: εμπρόθετος της συνοδείας.
- Noli spectāre: απαγόρευση με noli + απαρέμφατο. quanti homo sit: πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του spectāre· υποτακτική ενεστώτα, σύγχρονο σε αρκτική ακολουθία. Το quanti είναι γενική της αξίας.
- Parvi … preti est: γενική της αξίας ως κατηγορούμενο, όπως και το nihili. Υποκείμενο του est είναι η αναφορική qui tam nihili est.
- propter servi scelus et audaciam: εμπρόθετος της αιτίας· tanto dolōre: αφαιρετική στο est adfectus.
- ut … possit: επιρρηματική συμπερασματική πρόταση (μάθημα XXXVII), με tanto ως προαγγελτική λέξη στην κύρια. quam recuperatio: β΄ όρος της σύγκρισης στο gratius· ei: δοτική προσωπική.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) το β΄ πληθυντικό της οριστικής μέλλοντα του «abiit»· β) το απαρέμφατο μέλλοντα του «rediens» στο αρσενικό· γ) τη γενική ενικού της μετοχής ενεστώτα του abeo· δ) το γ΄ πληθυντικό της υποτακτικής παρατατικού του «abiit».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Το abiit είναι παρακείμενος του abeo. Ο μέλλοντας του eo είναι ībo (σαν της α΄ και β΄ συζυγίας), άρα: abibitis.
β) Η μετοχή μέλλοντα είναι reditūrus· απαρέμφατο μέλλοντα rediturum esse.
γ) Η μετοχή ενεστώτα είναι abiens· στις πλάγιες πτώσεις το θέμα έχει -e- (μπροστά από u): abeuntis.
δ) Η υποτακτική παρατατικού βγαίνει από το απαρέμφατο abīre + καταλήξεις: abirent.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τους τύπους: Rōmā, Athēnas, Athēnis, paucos menses, Ephesi, Epheso.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Rōmā: πόλη, άρα χωρίς πρόθεση. Απλή αφαιρετική του χωρισμού στο fūgit· δηλώνει απομάκρυνση από τόπο. Athēnas: απλή αιτιατική στο fūgit· δηλώνει κίνηση προς πόλη.
Athēnis: το ρήμα είναι fuit, άρα στάση. Το Athēnae είναι πληθυντικού, οπότε η τοπική του έχει τη μορφή της αφαιρετικής: τοπική, στάση σε τόπο, στο fuit. paucos menses: αιτιατική της χρονικής διάρκειας στο fuit.
Ephesi: η Ephesus είναι δευτερόκλιτη ενικού, και η τοπική της μοιάζει με γενική· δηλώνει στάση σε τόπο, στο tradidit. Epheso: απλή αφαιρετική του χωρισμού στη μετοχή rediens· δηλώνει απομάκρυνση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις το β΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό της οριστικής ενεστώτα του eo.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVIII, την επιστολή του Κικέρωνα για τον δραπέτη Λίκινο.
- Να κλίνεις το ανώμαλο ρήμα eo και τα σύνθετά του (abeo, redeo) σε όλους τους χρόνους και τους ονοματικούς τύπους.
- Να εκφράζεις στάση, κίνηση και απομάκρυνση με εμπρόθετη ή απρόθετη πτώση, και να ξεχωρίζεις την τοπική των ονομάτων πόλεων.
- Να αναγνωρίζεις τους προσδιορισμούς του χρόνου: αφαιρετική για το πότε, αιτιατική για τη διάρκεια.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.