Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXVIII. Στα ίχνη ενός δραπέτη δούλου

Το ρήμα eo και οι προσδιορισμοί του τόπου και του χρόνου.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVIII, την επιστολή του Κικέρωνα για τον δραπέτη Λίκινο.
  2. Να κλίνεις το ανώμαλο ρήμα eo και τα σύνθετά του (abeo, redeo) σε όλους τους χρόνους και τους ονοματικούς τύπους.
  3. Να εκφράζεις στάση, κίνηση και απομάκρυνση με εμπρόθετη ή απρόθετη πτώση, και να ξεχωρίζεις την τοπική των ονομάτων πόλεων.
  4. Να αναγνωρίζεις τους προσδιορισμούς του χρόνου: αφαιρετική για το πότε, αιτιατική για τη διάρκεια.

Το πλαίσιο

Το απόσπασμα είναι από επιστολή του Κικέρωνα προς τον αδελφό του Κόιντο, που ήταν τότε κυβερνήτης της επαρχίας της Ασίας. Ο Κικέρων του διηγείται πώς ο Λίκινος, δούλος του φίλου του Αισώπου, γνωστού τραγικού ηθοποιού, δραπέτευσε από τη Ρώμη, έζησε μήνες στην Αθήνα ως ελεύθερος, πέρασε στην Ασία και συνελήφθη στην Έφεσο. Του ζητά να τον βρει και να τον φέρει πίσω στον κύριό του. Η τιμωρία ενός δραπέτη μπορούσε να είναι σκληρή: καταναγκαστικά έργα, μαστίγωμα, ακόμα και στιγματισμός με τα γράμματα FUG (fugitīvus). Μια επιστολή που ταξιδεύει από πόλη σε πόλη είναι το κατάλληλο κείμενο για τους προσδιορισμούς του τόπου και για το ρήμα του δρόμου, το eo.

Το κείμενο

Aesōpi nostri Licinus servus tibi notus Rōmā Athēnas fūgit. Is Athēnis apud Patrōnem Epicurēum paucos menses pro libero fuit, inde in Asiam abiit. Postea Plato quidam Sardiānus, cum eum fugitīvum esse ex Aesōpi litteris cognovisset, hominem comprehendit et in custōdiam Ephesi tradidit. Tu hominem investīga, quaeso, summāque diligentiā vel Rōmam mitte vel Epheso rediens tecum dedūc. Noli spectāre quanti homo sit. Parvi enim preti est, qui tam nihili est. Sed, propter servi scelus et audaciam, tanto dolōre Aesōpus est adfectus, ut nihil ei gratius possit esse quam recuperatio fugitīvi.

Κικέρων, Ad Quintum fratrem 1.2.14

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

ΛατινικάΜετάφραση
Aesōpi nostri Licinus servus tibi notus Rōmā Athēnas fūgit.Ο Λίκινος, δούλος του φίλου μας του Αισώπου, γνωστός σε σένα, δραπέτευσε από τη Ρώμη στην Αθήνα.
Is Athēnis apud Patrōnem Epicurēum paucos menses pro libero fuit, inde in Asiam abiit.Αυτός έμεινε στην Αθήνα, στο σπίτι του επικούρειου Πάτρωνα, λίγους μήνες ως ελεύθερος, και από εκεί έφυγε για την Ασία.
Postea Plato quidam Sardiānus, cum eum fugitīvum esse ex Aesōpi litteris cognovisset, hominem comprehendit et in custōdiam Ephesi tradidit.Αργότερα κάποιος Πλάτων από τις Σάρδεις, όταν έμαθε από την επιστολή του Αισώπου ότι αυτός ήταν δραπέτης, συνέλαβε τον άνθρωπο και τον παρέδωσε στη φυλακή στην Έφεσο.
Tu hominem investīga, quaeso, summāque diligentiā vel Rōmam mitte vel Epheso rediens tecum dedūc.Εσύ, σε παρακαλώ, βρες τα ίχνη του ανθρώπου και με πολύ μεγάλη φροντίδα είτε στείλε τον στη Ρώμη είτε, όταν θα επιστρέφεις από την Έφεσο, φέρε τον μαζί σου.
Noli spectāre quanti homo sit.Μην προσέξεις πόσο αξίζει ο άνθρωπος.
Parvi enim preti est, qui tam nihili est.Γιατί μικρή αξία έχει όποιος είναι τόσο τιποτένιος.
Sed, propter servi scelus et audaciam, tanto dolōre Aesōpus est adfectus, ut nihil ei gratius possit esse quam recuperatio fugitīvi.Αλλά εξαιτίας του εγκλήματος και του θράσους του δούλου ο Αίσωπος κυριεύτηκε από τόσο μεγάλη οργή, ώστε τίποτα δεν μπορεί να του είναι πιο ευχάριστο από την επανάκτηση του δραπέτη.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
servus, -i (αρσ.)δούλος
notus, -a, -um (+ δοτ.)γνωστός (σε κάποιον)· μετοχή του nosco
fugio, fūgi, fugitum, fugĕre, 3φεύγω, δραπετεύω
Athēnae, -ārum (θηλ., μόνο πληθ.)η Αθήνα
apud (πρόθ. + αιτ.)κοντά σε, στο σπίτι κάποιου
Epicurēus, -a, -umεπικούρειος
mensis, -is (αρσ.)μήνας
liber, libera, liberumελεύθερος· pro libero: ως ελεύθερος
inde (επίρρ.)από εκεί
abeo, abii, abitum, abīreφεύγω, απομακρύνομαι
Sardiānus, -a, -umαπό τις Σάρδεις
fugitīvus, -i (αρσ.)δραπέτης
litterae, -ārum (θηλ. πληθ.)επιστολή· littera: γράμμα του αλφαβήτου
cognosco, cognōvi, cognitum, cognoscĕre, 3μαθαίνω, πληροφορούμαι
comprehendo, comprehendi, comprehensum, comprehendĕre, 3συλλαμβάνω
custōdia, -ae (θηλ.)φυλακή
Ephesus, -i (θηλ.)η Έφεσος
trado, tradidi, traditum, tradĕre, 3παραδίδω
investīgo, investigāvi, investigātum, investigāre, 1αναζητώ τα ίχνη
quaesoπαρακαλώ· μαλακώνει την προστακτική
summus, -a, -umανώτατος, πάρα πολύ μεγάλος
diligentia, -ae (θηλ.)φροντίδα, επιμέλεια
vel … velείτε … είτε
redeo, redii, reditum, redīreεπιστρέφω
dedūco, dedūxi, deductum, deducĕre, 3οδηγώ, φέρνω
specto, spectāvi, spectātum, spectāre, 1κοιτάζω, προσέχω· noli spectāre: μη σε απασχολήσει
quantus, -a, -umπόσος· quanti: γενική της αξίας
pretium, -ii (ουδ.)αξία, τιμή
nihilum, -i (ουδ.)τίποτα· nihili: γενική της αξίας
scelus, -eris (ουδ.)έγκλημα, ελεεινή πράξη
audacia, -ae (θηλ.)θράσος
tantus, -a, -umτόσος
dolor, -ōris (αρσ.)πόνος· εδώ οργή
adficio, adfēci, adfectum, adficĕre, 3επηρεάζω· dolōre adficior: κυριεύομαι από οργή
gratus, -a, -umευχάριστος
recuperatio, -ōnis (θηλ.)επανάκτηση

Γραμματική: το ρήμα eo

Το eo, ii (νεότερο ivi), itum, īre («πηγαίνω») είναι ανώμαλο. Η ρίζα του είναι ei- (πρβ. εἶ-μι):

  • μπροστά από σύμφωνο γίνεται ī: ī-s, ī-mus, ī-bam, ī-re·
  • μπροστά από a, o, u γίνεται e: e-o, e-unt, e-am, e-undi.

Αυτός ο ένας κανόνας εξηγεί όλη την κλίση.

eo: οριστική

Κοίτα το φωνήεν μετά το θέμα: ī πριν από σύμφωνο, e πριν από a, o, u.

ενεστώταςπαρατατικόςμέλλονταςπαρακείμενος
α΄ ενικόeōībamībōiī
β΄ ενικόīsībāsībisīstī
γ΄ ενικόitībatībitiit
α΄ πληθυντικόīmusībāmusībimusiimus
β΄ πληθυντικόītisībātisībitisīstis
γ΄ πληθυντικόeuntībantībuntiērunt

eo: υποτακτική

Η υποτακτική ενεστώτα έχει παντού e (μπροστά από a). Ο παρατατικός βγαίνει από το απαρέμφατο īre.

ενεστώταςπαρατατικόςπαρακείμενοςυπερσυντέλικος
α΄ ενικόeamīremierimīssem
β΄ ενικόeāsīrēsierisīssēs
γ΄ ενικόeatīretieritīsset
α΄ πληθυντικόeāmusīrēmusierimusīssēmus
β΄ πληθυντικόeātisīrētisieritisīssētis
γ΄ πληθυντικόeantīrentierintīssent

Οι υπόλοιποι τύποι:

ΤύποςeoΑπό το κείμενο ή τα επόμενα μαθήματα
Υπερσυντέλικος / Συντ. μέλλονταςieram / iero
Προστακτική ενεστώταī, īte
Προστακτική μέλλονταīto, īto, ītōte, eunto
Απαρέμφαταīre, īsse, itūrum, -am, -um esseabīre
Μετοχή ενεστώταiens, euntisrediens (redeo)
Μετοχή μέλλονταitūrus, -a, -um
Γερούνδιοeundi, eundo, (ad) eundum, eundo
Σουπίνοitum

Το eo είναι αμετάβατο, άρα έχει παθητική φωνή μόνο απρόσωπα στο γ΄ ενικό: ītur = πηγαίνουν (κάποιοι), itum est.

Τα σύνθετα κλίνονται όπως το eo: abeo (φεύγω), redeo (επιστρέφω· με -d- ανάμεσα), exeo, adeo, pereo, transeo. Στο κείμενο: abiit (παρακ. του abeo), rediens (μετοχή του redeo, γεν. redeuntis). Τα adeo, transeo, praetereo μπορούν να γίνουν μεταβατικά και τότε έχουν και προσωπικό παθητικό.

Συντακτικό: τόπος και χρόνος

Ο προσδιορισμός του τόπου

Οι τρεις ερωτήσεις του τόπου είναι πού (στάση), προς τα πού (κίνηση) και από πού (απομάκρυνση). Το πώς εκφράζονται εξαρτάται από το είδος του ονόματος:

ΕρώτησηΧώρες, μεγάλα νησιά, κοινά ονόματαΠόλεις, μικρά νησιά, domus, rus
Στάσηin + αφαιρετική: in Asiāτοπική: Rōmae, Ephesi, Athēnis, domi
Κίνησηin ή ad + αιτιατική: in Asiamαπλή αιτιατική: Rōmam, Athēnas, domum
Απομάκρυνσηex, de, ab + αφαιρετική: ex Asiāαπλή αφαιρετική: Rōmā, Athēnis, Epheso, domo

Η τοπική είναι μια παλιά πτώση που επιβιώνει μόνο εδώ, και δανείζεται τη μορφή άλλης πτώσης:

  • σε ονόματα α΄ και β΄ κλίσης ενικού μοιάζει με τη γενική: Rōmae, Corinthi, Ephesi·
  • σε ονόματα γ΄ κλίσης ή πληθυντικού (σε όποια κλίση) μοιάζει με την αφαιρετική: Carthagine, Athēnis.

Τα ονόματα πόλεων ακολουθεί και το domus: domi (στο σπίτι), domum (στο σπίτι, με κίνηση), domo (από το σπίτι). Στερεότυπες φράσεις: domi bellique και domi militiaeque = στην ειρήνη και στον πόλεμο.

Η αφαιρετική της στάσης (in Asiā) είναι αφαιρετική τοπική· η αφαιρετική της απομάκρυνσης (ex Asiā, Rōmā) είναι αφαιρετική του χωρισμού. Για πρόσωπα, «στο σπίτι κάποιου» λέγεται με apud + αιτιατική: apud Patrōnem.

Οι τόποι του κειμένου, ένας ένας:

ΦράσηΕρώτησηΜορφήΣύνταξη
Rōmāαπό πούαπλή αφαιρετικήαφαιρ. του χωρισμού, στο fūgit
Athēnasπρος τα πούαπλή αιτιατικήκίνηση σε πόλη, στο fūgit
Athēnisπούτοπική (= αφαιρ., πληθ.)στάση σε πόλη, στο fuit
apud Patrōnemπού (πρόσωπο)apud + αιτ.στάση, στο fuit
indeαπό πούεπίρρημααπομάκρυνση, στο abiit
in Asiamπρος τα πούin + αιτ.κίνηση σε χώρα, στο abiit
in custōdiamπρος τα πούin + αιτ.κατεύθυνση, στο tradidit
Ephesiπούτοπική (= γεν., β΄ κλ.)στάση σε πόλη, στο tradidit
Rōmamπρος τα πούαπλή αιτιατικήκίνηση σε πόλη, στο mitte
Ephesoαπό πούαπλή αφαιρετικήαφαιρ. του χωρισμού, στο rediens

Από την Αθήνα στην Ασία

Δύο κύριες προτάσεις με ένα υποκείμενο. Ρώτα για κάθε κομμάτι πού, προς τα πού, από πού, πόσο καιρό, πώς.

Βρες τα δύο ρήματα. Μετά ρώτα για τους τόπους και τον χρόνο.

,.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 10 σωστά

Ο προσδιορισμός του χρόνου

ΕρώτησηΜορφήΠαράδειγμα
Πότε;αφαιρετικήillo die, bello Latīno (μάθημα XXXI)
Πόσο καιρό;αιτιατικήpaucos menses = για λίγους μήνες
Μέσα σε πόσο;αφαιρετικήpaucis diebus = μέσα σε λίγες μέρες
Πριν, μετάante, post + αιτιατικήpost victoriam Actiacam (μάθημα XXIX)

Με το ante και το post ως επιρρήματα, η διαφορά μπαίνει σε αφαιρετική του μέτρου: paucis diebus post = λίγες μέρες αργότερα, paulo post = λίγο αργότερα.

Άλλα σημεία του κειμένου

  • Aesōpi nostri: γενική κτητική στο servus· το servus είναι παράθεση στο Licinus, και το notus επιθετικός προσδιορισμός, με τη δοτική tibi ως συμπλήρωμα.
  • pro libero: εμπρόθετος προσδιορισμός του τρόπου, «ως ελεύθερος».
  • cum … cognovisset: ιστορικός cum, υποτακτική υπερσυντελίκου για το προτερόχρονο. Μέσα του, eum fugitīvum esse είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του cognovisset, με υποκείμενο eum και κατηγορούμενο fugitīvum.
  • ex Aesōpi litteris: εμπρόθετος προσδιορισμός της προέλευσης (πηγή της πληροφορίας).
  • summā diligentiā: αφαιρετική του τρόπου.
  • rediens: μετοχή συνημμένη στο εννοούμενο tu, χρονική: dum Epheso redis (ή cum Epheso redibis).
  • tecum = cum te: εμπρόθετος της συνοδείας.
  • Noli spectāre: απαγόρευση με noli + απαρέμφατο. quanti homo sit: πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του spectāre· υποτακτική ενεστώτα, σύγχρονο σε αρκτική ακολουθία. Το quanti είναι γενική της αξίας.
  • Parvi … preti est: γενική της αξίας ως κατηγορούμενο, όπως και το nihili. Υποκείμενο του est είναι η αναφορική qui tam nihili est.
  • propter servi scelus et audaciam: εμπρόθετος της αιτίας· tanto dolōre: αφαιρετική στο est adfectus.
  • ut … possit: επιρρηματική συμπερασματική πρόταση (μάθημα XXXVII), με tanto ως προαγγελτική λέξη στην κύρια. quam recuperatio: β΄ όρος της σύγκρισης στο gratius· ei: δοτική προσωπική.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: α) το β΄ πληθυντικό της οριστικής μέλλοντα του «abiit»· β) το απαρέμφατο μέλλοντα του «rediens» στο αρσενικό· γ) τη γενική ενικού της μετοχής ενεστώτα του abeo· δ) το γ΄ πληθυντικό της υποτακτικής παρατατικού του «abiit».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τους τύπους: Rōmā, Athēnas, Athēnis, paucos menses, Ephesi, Epheso.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
«Cicero Romae epistulam scripsit.» Τι είναι το Romae;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις το β΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό της οριστικής ενεστώτα του eo.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVIII, την επιστολή του Κικέρωνα για τον δραπέτη Λίκινο.
  • Να κλίνεις το ανώμαλο ρήμα eo και τα σύνθετά του (abeo, redeo) σε όλους τους χρόνους και τους ονοματικούς τύπους.
  • Να εκφράζεις στάση, κίνηση και απομάκρυνση με εμπρόθετη ή απρόθετη πτώση, και να ξεχωρίζεις την τοπική των ονομάτων πόλεων.
  • Να αναγνωρίζεις τους προσδιορισμούς του χρόνου: αφαιρετική για το πότε, αιτιατική για τη διάρκεια.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;