XXVII. Το πνεύμα ωριμάζει όπως οι καρποί
Τα ανώμαλα παραθετικά, maior και minor natu, η απόλυτη σύγκριση.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2024 επαν. Α ·2024 επαν. Β ·2024 επαν. Γ ·2024 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVII, για τον Άκκιο και τον Πακούβιο, πρόταση προς πρόταση.
- Να σχηματίζεις τα ανώμαλα και τα ελλειπτικά παραθετικά, και να κλίνεις έναν συγκριτικό στα τρία γένη.
- Να εξηγείς τις εκφράσεις maior natu και minor natu, την αφαιρετική του μέτρου multo και paulo, και την απόλυτη σύγκριση.
- Να αιτιολογείς την υποτακτική στις δευτερεύουσες του πλάγιου λόγου και να τον μετατρέπεις σε ευθύ.
Το πλαίσιο
Ο Αύλος Γέλλιος, λόγιος του 2ου αιώνα μ.Χ., μάζεψε στις Αττικές νύχτες (Noctes Atticae) ανέκδοτα και παρατηρήσεις για τη γλώσσα και τη λογοτεχνία. Εδώ αφηγείται μια συνάντηση δύο τραγικών ποιητών της προκλασικής εποχής. Ο Πακούβιος, σε μεγάλη πια ηλικία, έχει αποσυρθεί στον Τάραντα· τον επισκέπτεται ο Άκκιος, περίπου πενήντα χρόνια νεότερος, και του διαβάζει την τραγωδία του «Ατρέας». Ο γέρος τη βρίσκει ηχηρή αλλά «κάπως τραχιά και στυφή», και ο νέος απαντά με μια παρομοίωση από τα φρούτα. Το κείμενο είναι γεμάτο συγκριτικούς, και γι' αυτό φέρνει τα ανώμαλα παραθετικά.
Το κείμενο
Cum Accius ex urbe Rōmā Tarentum venisset, ubi Pacuvius grandi iam aetāte recesserat, devertit ad eum. Accius, qui multo minor natu erat, tragoediam suam, cui «Atreus» nomen est, ei desideranti lēgit. Tum Pacuvius dixit sonōra quidem esse et grandia quae scripsisset, sed vidēri tamen ea sibi duriōra et acerbiōra. «Ita est» inquit Accius «ut dicis; neque id me sane paenitet; meliōra enim fore spero, quae deinceps scribam. Nam quod in pomis est, idem esse aiunt in ingeniis: quae dura et acerba nascuntur, post fiunt mitia et iucunda; sed quae gignuntur statim viēta et mollia, non matūra mox fiunt sed putria».
Αύλος Γέλλιος, Noctes Atticae 13.2
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Cum Accius ex urbe Rōmā Tarentum venisset, ubi Pacuvius grandi iam aetāte recesserat, devertit ad eum. | Όταν ο Άκκιος ήρθε από την πόλη της Ρώμης στον Τάραντα, όπου είχε αποσυρθεί ο Πακούβιος σε μεγάλη πια ηλικία, κατέλυσε σ' εκείνον (έμεινε στο σπίτι του). |
| Accius, qui multo minor natu erat, tragoediam suam, cui «Atreus» nomen est, ei desideranti lēgit. | Ο Άκκιος, που ήταν πολύ μικρότερος στην ηλικία, του διάβασε, επειδή το επιθυμούσε, την τραγωδία του που έχει τον τίτλο «Ατρέας». |
| Tum Pacuvius dixit sonōra quidem esse et grandia quae scripsisset, sed vidēri tamen ea sibi duriōra et acerbiōra. | Τότε ο Πακούβιος είπε ότι ήταν βέβαια ηχηρά και μεγαλόπρεπα όσα είχε γράψει, αλλά ότι ωστόσο του φαίνονταν κάπως τραχιά και στυφά. |
| «Ita est» inquit Accius «ut dicis; neque id me sane paenitet; | «Έτσι είναι», είπε ο Άκκιος, «όπως το λες· και βέβαια δεν το μετανιώνω· |
| meliōra enim fore spero, quae deinceps scribam. | γιατί ελπίζω ότι θα είναι καλύτερα όσα θα γράψω στη συνέχεια. |
| Nam quod in pomis est, idem esse aiunt in ingeniis: | Γιατί αυτό που συμβαίνει με τους καρπούς, λένε ότι το ίδιο συμβαίνει και με τα πνεύματα: |
| quae dura et acerba nascuntur, post fiunt mitia et iucunda; | όσα γεννιούνται σκληρά και άγουρα, αργότερα γίνονται γινωμένα και γλυκά· |
| sed quae gignuntur statim viēta et mollia, non matūra mox fiunt sed putria». | όσα όμως γεννιούνται από την αρχή μαραμένα και μαλακά, δεν γίνονται έπειτα ώριμα αλλά σάπια». |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| grandis, -is, -e | μεγάλος· grandi aetāte: σε μεγάλη ηλικία |
| recēdo, recessi, recessum, recedĕre, 3 | αποσύρομαι |
| deverto, deverti, deversum, devertĕre, 3 | καταλύω, μένω (σε κάποιον) |
| natus, -us (αρσ.) | ηλικία· σώζεται κυρίως η αφαιρετική natu |
| tragoedia, -ae (θηλ.) | τραγωδία |
| desidero, desiderāvi, desiderātum, desiderāre, 1 | επιθυμώ, ποθώ |
| lego, lēgi, lectum, legĕre, 3 (+ αιτ. και δοτ.) | διαβάζω κάτι σε κάποιον |
| sonōrus, -a, -um | ηχηρός |
| quidem (επίρρ.) | βέβαια |
| videor, visus sum, vidēri, 2 (+ δοτ.) | φαίνομαι, μου φαίνεται |
| durus, -a, -um | σκληρός, τραχύς |
| acerbus, -a, -um | άγουρος, στυφός, πικρός |
| inquit (ελλειπτ. inquam) | λέει, είπε· μπαίνει μέσα στον ευθύ λόγο |
| paenitet, paenituit, paenitēre, 2 (απρόσ.) | μετανιώνω· me id paenitet |
| sane (επίρρ.) | βέβαια |
| spero, sperāvi, sperātum, sperāre, 1 | ελπίζω |
| fore (= futūrum, -am, -um esse) | απαρέμφατο μέλλοντα του sum |
| deinceps (επίρρ.) | στη συνέχεια, αργότερα |
| pomum, -i (ουδ.) | καρπός, φρούτο |
| aiunt (ελλειπτ. aio) | λένε |
| ingenium, -ii (ουδ.) | πνεύμα, ταλέντο |
| nascor, natus sum, nasci, 3 (αποθ.) | γεννιέμαι |
| gigno, genui, genitum, gignĕre, 3 | γεννώ· παθητικό: γεννιέμαι |
| fio, factus sum, fieri | γίνομαι |
| mitis, -is, -e | γινωμένος, γλυκός |
| iucundus, -a, -um | ευχάριστος |
| viētus, -a, -um | μαραμένος |
| mollis, -is, -e | μαλακός |
| matūrus, -a, -um | ώριμος |
| mox (επίρρ.) | έπειτα, αργότερα |
| puter (putris), putris, putre | σάπιος |
Γραμματική: τα ανώμαλα παραθετικά
Ο κανονικός συγκριτικός βγαίνει από το θέμα του θετικού με -ior (αρσ., θηλ.) και -ius (ουδ.): durus → durior, durius. Ορισμένα επίθετα όμως σχηματίζουν τα παραθετικά τους από άλλο θέμα, όπως το ἀγαθός, βελτίων, βέλτιστος στα αρχαία ελληνικά:
| Θετικός | Συγκριτικός | Υπερθετικός |
|---|---|---|
| bonus, -a, -um | melior, -ius | optimus, -a, -um |
| malus, -a, -um | peior, -ius | pessimus, -a, -um |
| magnus, -a, -um | maior, -ius | maximus, -a, -um |
| parvus, -a, -um | minor, -us | minimus, -a, -um |
| multum (επίρρ.) | plus | plurimum |
| multi, -ae, -a | plures, -a | plurimi, -ae, -a |
Στο κείμενο: meliōra (συγκριτικός του bonus) και minor (του parvus).
Χωρίς θετικό. Άλλα επίθετα δεν έχουν θετικό βαθμό· στη θέση του υπάρχει ένα επίρρημα ή μια πρόθεση: (ultra) ulterior, ultimus· (prope) propior, proximus. Αντίστροφα, το novus και το sacer δεν έχουν συγκριτικό· τον δανείζονται από το recens (recentior) και το sanctus (sanctior).
Τα επιρρήματα. Του bonus είναι bene (melius, optime), του malus male (peius, pessime), του magnus magnopere (magis, maxime). Το melius είναι λοιπόν και ουδέτερο επιθέτου και επίρρημα: το ξεχωρίζεις από το αν συμφωνεί με όνομα.
Η κλίση του συγκριτικού. Ο συγκριτικός κλίνεται σαν τριτόκλιτο επίθετο δύο καταλήξεων, χωρίς -i- στις καταλήξεις: αφαιρετική σε -e, γενική πληθυντικού σε -um, ουδέτερο πληθυντικού σε -a. Ένα παράδειγμα από την παρομοίωση του Ακκίου:
Στο αρσενικό και θηλυκό: melior, meliōris, meliōri, meliōrem, melior, meliōre· πληθυντικός meliōres, meliōrum, meliōribus, meliōres, meliōres, meliōribus.
Το plus. Στον ενικό είναι ουσιαστικό ουδέτερο (plus, pluris) και παίρνει γενική διαιρετική: plus pecuniae = περισσότερα χρήματα. Στον πληθυντικό είναι επίθετο: plures, plura, γενική plurium.
maior natu, minor natu. Το natu είναι αφαιρετική του natus, -us («γέννηση, ηλικία»). Το maior natu σημαίνει «μεγαλύτερος στην ηλικία» και το minor natu «μικρότερος στην ηλικία». Χωρίς το natu, το minor θα σήμαινε απλώς «μικρότερος».
Συντακτικό
Ο συγκριτικός: απόλυτη σύγκριση και μέτρο
Ο συγκριτικός έχει κανονικά δεύτερο όρο σύγκρισης, με δύο τρόπους:
- με quam και την ίδια πτώση με τον α΄ όρο: Pacuvius maior natu erat quam Accius·
- με αφαιρετική συγκριτική (μάθημα XXXI), όταν ο α΄ όρος είναι σε ονομαστική ή αιτιατική: Pacuvius maior natu erat Accio.
Το πόσο μεγαλύτερη είναι η διαφορά το λέει η αφαιρετική του μέτρου: multo (= πολλῷ) και paulo (= ὀλίγῳ). Στο multo minor natu: το multo είναι αφαιρετική του μέτρου, το natu αφαιρετική της αναφοράς.
Στο meliōra fore … quae deinceps scribam ο β΄ όρος εννοείται από τα συμφραζόμενα (καλύτερα από αυτά που διάβασε τώρα), γι' αυτό μεταφράζεται κανονικά «καλύτερα».
Η υποτακτική στον πλάγιο λόγο
Στον πλάγιο λόγο οι δευτερεύουσες προτάσεις δεν εκφέρονται με οριστική (το φαινόμενο θα το δεις αναλυτικά στο μάθημα XLVIII). Σύγκρινε:
| Ευθύς λόγος | Πλάγιος λόγος |
|---|---|
| sonōra erant, quae Accius scripserat | Pacuvius dixit sonōra esse, quae Accius scripsisset |
Το scripsisset είναι υποτακτική υπερσυντελίκου: η πρόταση εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (dixit) και δηλώνει το προτερόχρονο. Στο quae deinceps scribam ο τύπος είναι διπλός: οριστική μέλλοντα ή υποτακτική ενεστώτα (στο α΄ ενικό της γ΄ συζυγίας συμπίπτουν). Αν τον δεις ως υποτακτική, εξηγείται κι αυτός από το ότι η πρόταση ανήκει σε απαρεμφατική σύνταξη.
Άλλα σημεία του κειμένου
- Cum … venisset: ιστορικός (διηγηματικός) cum με υποτακτική υπερσυντελίκου, γιατί η πράξη είναι προτερόχρονη από το devertit.
- ubi … recesserat: αναφορική πρόταση με το επιρρηματικό αναφορικό ubi, προσδιορίζει το Tarentum· οριστική, γιατί δηλώνει κάτι πραγματικό.
- Tarentum (κίνηση προς πόλη) και ex urbe Rōmā (απομάκρυνση): οι προσδιορισμοί του τόπου έρχονται στο επόμενο μάθημα. Το Rōmā είναι παράθεση στο urbe, γι' αυτό η φράση έχει πρόθεση.
- cui «Atreus» nomen est: δοτική κτητική με το est. Το ρήμα είναι σε ενεστώτα, γιατί η τραγωδία έχει αυτόν τον τίτλο και όταν γράφει ο Γέλλιος.
- ei desideranti: η μετοχή συμφωνεί με το ei και έχει αιτιολογική σημασία· αναλύεται quia desiderabat ή cum desideraret.
- vidēri … ea sibi duriōra: το vidēri είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του dixit, με υποκείμενο το ea· το duriōra είναι κατηγορούμενο στο ea. Το sibi είναι δοτική προσωπική στο vidēri και δείχνει πλάγια αυτοπάθεια: αναφέρεται στο υποκείμενο του dixit, τον Πακούβιο.
- id me paenitet: το απρόσωπο paenitet παίρνει αιτιατική του προσώπου (me) και, αντί για γενική του πράγματος, εδώ ένα ουδέτερο αντωνυμίας ως υποκείμενο (id).
- meliōra fore: ειδικό απαρέμφατο μέλλοντα, αντικείμενο του spero, με υποκείμενο το εννοούμενο ea (= ea quae deinceps scribam).
- quae dura et acerba nascuntur: αναφορική ουσιαστική, υποκείμενο του fiunt· τα dura, acerba και τα mitia, iucunda είναι κατηγορούμενα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) τους άλλους δύο βαθμούς του επιθέτου στον τύπο «meliōra»· β) τη δοτική ενικού του «minor» στο ουδέτερο· γ) τη γενική πληθυντικού του συγκριτικού του «iucunda».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Το meliōra είναι ονομαστική (ή αιτιατική) πληθυντικού ουδετέρου του συγκριτικού του bonus. Στην ίδια πτώση: θετικός bona, υπερθετικός optima.
β) Ο συγκριτικός κλίνεται τριτόκλιτα, και στη δοτική τα τρία γένη συμπίπτουν: minōri.
γ) iucundus → συγκριτικός iucundior, -ius· γενική πληθυντικού χωρίς -i-: iucundiōrum.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. «Tum Pacuvius dixit sonōra quidem esse et grandia quae scripsisset, sed vidēri tamen ea sibi duriōra et acerbiōra»: να μετατρέψετε τον πλάγιο λόγο σε ευθύ. Ο Πακούβιος μιλάει στον Άκκιο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα απαρέμφατα γίνονται οριστική. Το esse και το vidēri είναι σύγχρονα με το dixit, άρα στον ευθύ λόγο ενεστώτας: sunt, videntur. Τα υποκείμενά τους σε αιτιατική (ea και το εννοούμενο ea του esse) γίνονται ονομαστική· τα κατηγορούμενα μένουν ουδέτερα πληθυντικού.
Η αναφορική ξαναπαίρνει οριστική. Το scripsisset ήταν προτερόχρονο σε ιστορική ακολουθία· στον ευθύ λόγο γίνεται παρακείμενος. Ο Άκκιος είναι ο συνομιλητής, άρα β΄ πρόσωπο: scripsisti.
Η αυτοπάθεια γίνεται α΄ πρόσωπο. Το sibi δείχνει τον ομιλητή, τον Πακούβιο: mihi. Ο ευθύς λόγος: «Sonōra quidem sunt et grandia quae scripsisti, sed videntur tamen ea mihi duriōra et acerbiōra.»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τους τρεις βαθμούς του επιθέτου parvus στην ονομαστική ενικού του αρσενικού.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVII, για τον Άκκιο και τον Πακούβιο, πρόταση προς πρόταση.
- Να σχηματίζεις τα ανώμαλα και τα ελλειπτικά παραθετικά, και να κλίνεις έναν συγκριτικό στα τρία γένη.
- Να εξηγείς τις εκφράσεις maior natu και minor natu, την αφαιρετική του μέτρου multo και paulo, και την απόλυτη σύγκριση.
- Να αιτιολογείς την υποτακτική στις δευτερεύουσες του πλάγιου λόγου και να τον μετατρέπεις σε ευθύ.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.