XXVI. Ο Πλίνιος αναγγέλλει ένα θλιβερό γεγονός
Τα παραθετικά επιθέτων και επιρρημάτων και ο β΄ όρος της σύγκρισης.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVI, την επιστολή του Πλινίου για τον θάνατο της κόρης του Φουνδανού.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις τα ομαλά παραθετικά των επιθέτων, μαζί με τα επίθετα σε -er και τα έξι σε -lis, και τα περιφραστικά παραθετικά.
- Να σχηματίζεις επιρρήματα από επίθετα και τα παραθετικά τους.
- Να εκφέρεις τον β΄ όρο της σύγκρισης με αφαιρετική και με quam.
Το πλαίσιο
Ο Πλίνιος ο νεότερος γράφει σε έναν γνωστό του, τον Μαρκελλίνο, για τον θάνατο της μικρής κόρης του φίλου τους Γάιου Μινίκιου Φουνδανού. Το κορίτσι λεγόταν Μινικία Μαρκέλλα, και σώζεται η επιτύμβια επιγραφή της: έζησε 12 χρόνια, 11 μήνες και 7 μέρες. Ο Πλίνιος τη ζωγραφίζει με μια σειρά από επαίνους και επιφωνήματα: ένα κορίτσι με τη χάρη της ηλικίας του και τη σοβαρότητα των μεγάλων. Για να το πει, χρειάζεται συγκριτικούς, υπερθετικούς και επιρρήματα.
Το κείμενο
C. Plinius Marcellīno suo salūtem.
Tristissimus haec tibi scribo: Fundāni nostri filia minor mortua est. Eā puellā nihil umquam festivius, nihil amabilius nec longiōre vitā dignius vidi. Nondum annos XIII impleverat, et iam illi anīlis prudentia, matronālis gravitas erat et tamen suavitas puellāris. Ut illa patris cervicibus inhaerēbat! ut nos amīcos paternos et amanter et modeste complectebātur! ut nutrīces, ut paedagōgos, ut praeceptōres diligēbat! quam studiōse, quam intellegenter lectitābat! ut parce ludēbat! Quā illa patientiā, quā etiam constantiā novissimam valetudinem tulit!
Πλίνιος ο νεότερος, Επιστολές 5.16
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| C. Plinius Marcellīno suo salūtem. | Ο Γάιος Πλίνιος στον (αγαπητό του) Μαρκελλίνο χαιρετίσματα. |
| Tristissimus haec tibi scribo: | Πολύ λυπημένος σου γράφω αυτά: |
| Fundāni nostri filia minor mortua est. | η μικρότερη κόρη του φίλου μας του Φουνδανού πέθανε. |
| Eā puellā nihil umquam festivius, nihil amabilius nec longiōre vitā dignius vidi. | Τίποτε ποτέ δεν είδα πιο χαριτωμένο από αυτό το κορίτσι, τίποτε πιο αξιαγάπητο ούτε πιο άξιο για μακρύτερη ζωή. |
| Nondum annos XIII impleverat, | Δεν είχε συμπληρώσει ακόμη τα δεκατρία χρόνια, |
| et iam illi anīlis prudentia, matronālis gravitas erat et tamen suavitas puellāris. | και είχε ήδη φρόνηση γερόντισσας, σοβαρότητα δέσποινας, και όμως κοριτσίστικη γλυκύτητα. |
| Ut illa patris cervicibus inhaerēbat! | Πώς κρεμόταν από τον λαιμό του πατέρα της! |
| ut nos amīcos paternos et amanter et modeste complectebātur! | Πώς αγκάλιαζε εμάς, τους φίλους του πατέρα της, και με αγάπη και με σεμνότητα! |
| ut nutrīces, ut paedagōgos, ut praeceptōres diligēbat! | Πώς αγαπούσε τις τροφούς, τους παιδαγωγούς, τους δασκάλους της! |
| quam studiōse, quam intellegenter lectitābat! | Με πόση επιμέλεια, με πόση εξυπνάδα διάβαζε! |
| ut parce ludēbat! | Πόσο συγκρατημένα έπαιζε! |
| Quā illa patientiā, quā etiam constantiā novissimam valetudinem tulit! | Με πόση υπομονή, με πόση μάλιστα εγκαρτέρηση υπέμεινε την τελευταία της αρρώστια! |
Ο χαιρετισμός της αρχής είναι ο συνηθισμένος στις ρωμαϊκές επιστολές: εννοείται το dicit, «ο Πλίνιος λέει χαίρε στον Μαρκελλίνο». Το XIII διαβάζεται tredecim.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| salus, -ūtis (θηλ.) | χαιρετισμός· σωτηρία, υγεία |
| tristis, -is, -e | λυπημένος |
| scribo, scripsi, scriptum, scribĕre, 3 | γράφω |
| minor, minus | μικρότερος (συγκρ. του parvus) |
| morior, mortuus sum, mori, αποθ. 3 | πεθαίνω |
| nihil (γεν. nullīus rei) | τίποτα |
| umquam (επίρρ.) | ποτέ |
| festīvus, -a, -um | χαριτωμένος, πρόσχαρος |
| amabilis, -is, -e | αξιαγάπητος |
| longus, -a, -um | μακρύς, μακρόχρονος |
| dignus, -a, -um (+ αφαιρ.) | άξιος |
| nondum (επίρρ.) | ακόμη δεν |
| impleo, implēvi, implētum, implēre, 2 | συμπληρώνω |
| anīlis, -is, -e | γεροντικός, ηλικιωμένης γυναίκας |
| prudentia, -ae (θηλ.) | φρόνηση |
| matronālis, -is, -e | που ταιριάζει σε δέσποινα |
| gravitas, -ātis (θηλ.) | σοβαρότητα |
| suavitas, -ātis (θηλ.) | γλυκύτητα |
| puellāris, -is, -e | κοριτσίστικος |
| ut, quam (επιφωνηματικά επιρρ.) | πώς! πόσο! |
| cervīces, -um (θηλ., πληθ.) | λαιμός, τράχηλος |
| inhaereo, inhaesi, inhaesum, inhaerēre, 2 (+ δοτ.) | κρέμομαι από |
| paternus, -a, -um | πατρικός |
| complector, complexus sum, complecti, αποθ. 3 | αγκαλιάζω |
| nutrix, -īcis (θηλ.) | τροφός |
| paedagōgus, -i (αρσ.) | παιδαγωγός (δούλος που συνόδευε τα παιδιά) |
| praeceptor, -ōris (αρσ.) | δάσκαλος |
| diligo, dilexi, dilectum, diligĕre, 3 | αγαπώ |
| lectito, lectitāvi, lectitātum, lectitāre, 1 | διαβάζω συχνά και με προσοχή |
| ludo, lusi, lusum, ludĕre, 3 | παίζω |
| patientia, -ae (θηλ.) | υπομονή |
| constantia, -ae (θηλ.) | εγκαρτέρηση |
| novissimus, -a, -um | τελευταίος (υπερθ. του novus) |
| valetūdo, -inis (θηλ.) | (κακή) υγεία, αρρώστια |
| fero, tuli, lātum, ferre | (εδώ) υπομένω |
Γραμματική: τα παραθετικά
Τα επίθετα
Ο συγκριτικός σχηματίζεται από τη ρίζα του επιθέτου με την κατάληξη -ior (αρσενικό και θηλυκό) και -ius (ουδέτερο). Ο υπερθετικός με την κατάληξη -issimus, -a, -um, όπως στο μάθημα XIX.
| Θετικός | Συγκριτικός | Υπερθετικός |
|---|---|---|
| long-us, -a, -um | long-ior, -ius | long-issimus, -a, -um |
| trist-is, -is, -e | trist-ior, -ius | trist-issimus, -a, -um |
| festīv-us, -a, -um | festiv-ior, -ius | festiv-issimus, -a, -um |
| amabil-is, -is, -e | amabil-ior, -ius | amabil-issimus, -a, -um |
Ο συγκριτικός κλίνεται σαν τριτόκλιτο επίθετο δύο καταλήξεων (brevis, -is, -e), με τρεις διαφορές: αφαιρετική ενικού σε -e, γενική πληθυντικού σε -um και ονομαστική, αιτιατική, κλητική πληθυντικού του ουδετέρου σε -a.
Επίθετα σε -er και σε -lis
- Τα επίθετα σε -er σχηματίζουν τον υπερθετικό σε -errimus (από -er-simus, με αφομοίωση): pulcher, pulchrior, pulcherrimus· acer, acrior, acerrimus.
- Έξι επίθετα σε -lis σχηματίζουν τον υπερθετικό σε -llimus: facilis (εύκολος), difficilis (δύσκολος), similis (όμοιος), dissimilis (ανόμοιος), humilis (ταπεινός), gracilis (ισχνός): facilis, facilior, facillimus. Τα άλλα σε -lis είναι ομαλά: amabilis, amabilissimus.
Περιφραστικά παραθετικά
Με τα επιρρήματα magis (πιο) και maxime (πάρα πολύ). Έτσι σχηματίζουν συνήθως τα παραθετικά τους τα επίθετα σε -us με φωνήεν πριν από την κατάληξη (-eus, -ius, -uus): pius, magis pius, maxime pius· idoneus, magis idoneus, maxime idoneus.
Τα επιρρήματα
| Επίθετο | Πώς | Επίρρημα |
|---|---|---|
| δευτερόκλιτο: modestus, studiōsus, parcus | θέμα + -e | modeste, studiōse, parce |
| τριτόκλιτο: brevis, fortis | θέμα + -ter | breviter, fortiter |
| σε -ns, -ntis: prudens, intellegens, amans | θέμα + -er | prudenter, intellegenter, amanter |
Στα επίθετα σε -ns η κατάληξη φαίνεται σαν σκέτο -er· στην πραγματικότητα το prudenter βγαίνει από ένα prudenti-ter που έχασε μια συλλαβή. Και ο υπερθετικός παίρνει -e: modestissimus → modestissime.
Τα παραθετικά των επιρρημάτων: ο συγκριτικός είναι ίδιος με το ουδέτερο του συγκριτικού του επιθέτου (-ius), ο υπερθετικός τελειώνει σε -issime (ή -errime, -llime):
| Θετικός | Συγκριτικός | Υπερθετικός |
|---|---|---|
| longe | longius | longissime |
| breviter | brevius | brevissime |
| modeste | modestius | modestissime |
| intellegenter | intellegentius | intellegentissime |
Συντακτικό: ο β΄ όρος της σύγκρισης
Ο β΄ όρος της σύγκρισης εκφέρεται με δύο τρόπους:
- με απλή αφαιρετική, όπως η συγκριτική γενική των αρχαίων ελληνικών (νεώτερος τοῦ Περικλέους): Eā puellā nihil festivius vidi.
- με το quam και τον β΄ όρο στην ίδια πτώση με τον α΄ (όπως το ἤ): Nihil festivius quam eam puellam vidi.
Η αφαιρετική χρησιμοποιείται κυρίως όταν ο α΄ όρος είναι σε ονομαστική ή αιτιατική· σε άλλη πτώση μπαίνει το quam.
Άλλα σημεία του κειμένου
- Tristissimus: επιρρηματικό κατηγορούμενο του τρόπου στο εννοούμενο υποκείμενο ego.
- festivius, amabilius, dignius: επίθετα, όχι επιρρήματα: ουδέτερο του συγκριτικού, προσδιορίζουν το nihil.
- longiōre vitā: αφαιρετική από το dignius (το dignus συντάσσεται με αφαιρετική).
- illi: δοτική κτητική (= filiae) στο erat· prudentia, gravitas, suavitas: υποκείμενα του erat.
- cervicibus: αντικείμενο του inhaerēbat (συντάσσεται με δοτική).
- amīcos: παράθεση στο nos.
- Quā patientiā, quā constantiā: αφαιρετική του τρόπου.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε τους άλλους δύο βαθμούς: α) του «tristissimus»· β) του «longiōre» στον ίδιο τύπο· γ) του «modeste»· δ) του «intellegenter».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Από το τριτόκλιτο tristis, -is, -e: θετικός tristis, συγκριτικός tristior.
β) Το longiōre είναι αφαιρετική ενικού θηλυκού (συμφωνεί με το vitā). Θετικός longā, υπερθετικός longissimā.
γ) Από το δευτερόκλιτο modestus: συγκριτικός modestius, υπερθετικός modestissime.
δ) Από το intellegens, -ntis: συγκριτικός intellegentius, υπερθετικός intellegentissime.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «Eā puellā» και να γράψετε τον β΄ όρο της σύγκρισης με τον άλλο τρόπο.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Eā puellā: αφαιρετική, β΄ όρος της σύγκρισης στους συγκριτικούς festivius, amabilius, dignius. Ο α΄ όρος είναι το nihil.
Με quam, ο β΄ όρος παίρνει την πτώση του α΄. Το nihil είναι αντικείμενο του vidi, άρα αιτιατική: quam eam puellam.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις τον συγκριτικό και τον υπερθετικό του fortis.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVI, την επιστολή του Πλινίου για τον θάνατο της κόρης του Φουνδανού.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις τα ομαλά παραθετικά των επιθέτων, μαζί με τα επίθετα σε -er και τα έξι σε -lis, και τα περιφραστικά παραθετικά.
- Να σχηματίζεις επιρρήματα από επίθετα και τα παραθετικά τους.
- Να εκφέρεις τον β΄ όρο της σύγκρισης με αφαιρετική και με quam.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.