XXV. Πώς ένα σύκο στάθηκε αφορμή να καταστραφεί η Καρχηδόνα
Η προστακτική, η απαγόρευση και ο προσδιορισμός του χρόνου.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXV για το σύκο του Κάτωνα.
- Να σχηματίζεις την προστακτική του ενεστώτα και του μέλλοντα, ενεργητική και παθητική, μαζί με τους ανώμαλους τύπους (fac, dic, duc, fer, es).
- Να εκφράζεις την απαγόρευση με noli/nolīte + απαρέμφατο και με ne + υποτακτική παρακειμένου.
- Να δηλώνεις τον χρόνο με ante και post + αιτιατική και να αναγνωρίζεις τα απαρέμφατα και τις προτάσεις του κειμένου.
Το πλαίσιο
Ο Μάρκος Πόρκιος Κάτων ο τιμητής (234–149 π.Χ.) αγωνίστηκε με πάθος για να αποφασίσουν οι Ρωμαίοι τρίτο πόλεμο εναντίον της Καρχηδόνας. Κάθε λόγος του, όποιο κι αν ήταν το θέμα, έκλεινε με την ίδια φράση: ceterum censeo Carthaginem esse delendam, «κατά τα άλλα προτείνω να καταστραφεί η Καρχηδόνα». Το περιστατικό με το σύκο το διέσωσε ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος (23–79 μ.Χ.) στη Φυσική Ιστορία του. Ο τρίτος Καρχηδονιακός πόλεμος τελείωσε το 146 π.Χ. με την ολική καταστροφή της πόλης. Ο λόγος του Κάτωνα στη σύγκλητο είναι μια σειρά από εντολές: γι' αυτό το κείμενο είναι γεμάτο προστακτικές και απαγορεύσεις.
Το κείμενο
Cato attulit quodam die in curiam ficum praecocem ex Carthagine ostendensque patribus «Interrogo vos» inquit «quando hanc ficum decerptam esse putētis ex arbore». Cum omnes recentem esse dixissent, «Atqui ante tertium diem» inquit «scitōte decerptam esse Carthagine. Tam prope a muris habēmus hostem! Itaque cavēte periculum, tutamini patriam. Opibus urbis nolīte confidere. Fiduciam, quae nimia vobis est, deponite. Neminem credideritis patriae consultūrum esse, nisi vos ipsi patriae consulueritis. Mementōte rem publicam in extremo discrimine quondam fuisse!» Statimque sumptum est Punicum bellum tertium, quo Carthāgo delēta est.
Πλίνιος ο πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία 15.74–75 (διασκευή)
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Cato attulit quodam die in curiam ficum praecocem ex Carthagine | Ο Κάτων έφερε κάποια μέρα στο βουλευτήριο ένα πρώιμο σύκο από την Καρχηδόνα |
| ostendensque patribus «Interrogo vos» inquit «quando hanc ficum decerptam esse putētis ex arbore». | και, δείχνοντάς το στους συγκλητικούς, «Σας ρωτώ», είπε, «πότε νομίζετε ότι κόπηκε αυτό το σύκο από το δέντρο». |
| Cum omnes recentem esse dixissent, | Όταν όλοι είπαν ότι ήταν φρέσκο, |
| «Atqui ante tertium diem» inquit «scitōte decerptam esse Carthagine. | «Κι όμως», είπε, «να ξέρετε ότι κόπηκε στην Καρχηδόνα πριν από τρεις μέρες. |
| Tam prope a muris habēmus hostem! | Τόσο κοντά στα τείχη έχουμε τον εχθρό! |
| Itaque cavēte periculum, tutamini patriam. | Επομένως να φυλάγεστε από τον κίνδυνο, να προστατεύετε την πατρίδα. |
| Opibus urbis nolīte confidere. | Μη στηρίζεστε στις δυνάμεις της πόλης. |
| Fiduciam, quae nimia vobis est, deponite. | Την αυτοπεποίθηση, που την έχετε υπερβολική, να την αποβάλετε. |
| Neminem credideritis patriae consultūrum esse, nisi vos ipsi patriae consulueritis. | Μην πιστέψετε ότι κάποιος θα φροντίσει για την πατρίδα, αν δεν φροντίσετε εσείς οι ίδιοι για την πατρίδα. |
| Mementōte rem publicam in extremo discrimine quondam fuisse!» | Να θυμάστε ότι κάποτε η πολιτεία βρέθηκε σε έσχατο κίνδυνο!» |
| Statimque sumptum est Punicum bellum tertium, quo Carthāgo delēta est. | Και αμέσως άρχισε ο τρίτος Καρχηδονιακός πόλεμος, με τον οποίο καταστράφηκε η Καρχηδόνα. |
Το quondam («κάποτε») εννοεί τον δεύτερο Καρχηδονιακό πόλεμο, όταν ο Αννίβας έφτασε ως έξω από τη Ρώμη.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| affero, attuli, allātum, afferre | φέρνω |
| curia, -ae (θηλ.) | το βουλευτήριο, το κτίριο της συγκλήτου |
| ficus, -i και ficus, -us (θηλ.) | σύκο |
| praecox, -ocis | πρώιμος |
| Carthāgo, -inis (θηλ.) | η Καρχηδόνα |
| ostendo, ostendi, ostentum (ostensum), ostendĕre, 3 | δείχνω |
| patres, -um (αρσ., πληθ.) | οι συγκλητικοί |
| interrogo, interrogāvi, interrogātum, interrogāre, 1 | ρωτώ |
| quando (επίρρ.) | πότε; |
| decerpo, decerpsi, decerptum, decerpĕre, 3 | κόβω |
| arbor, -oris (θηλ.) | δέντρο |
| recens, -ntis | φρέσκος, πρόσφατος |
| atqui (σύνδ.) | κι όμως |
| ante + αιτ. | πριν από· ante tertium diem: πριν από τρεις μέρες |
| scio, scīvi, scītum, scīre, 4 | ξέρω |
| prope ab + αφαιρ. | κοντά σε |
| murus, -i (αρσ.) | τείχος |
| caveo, cāvi, cautum, cavēre, 2 | φυλάγομαι από |
| tutor, tutātus sum, tutāri, αποθ. 1 | προστατεύω |
| opes, -um (θηλ., πληθ.) | δυνάμεις, πλούτος |
| nolo, nolui, nolle | δεν θέλω |
| confīdo, confīsus sum, confidĕre, ημιαποθ. 3 (+ αφαιρ.) | στηρίζομαι σε, εμπιστεύομαι |
| fiducia, -ae (θηλ.) | εμπιστοσύνη, αυτοπεποίθηση |
| nimius, -a, -um | υπερβολικός |
| depōno, deposui, depositum, depōnĕre, 3 | αποβάλλω |
| nemo, neminis | κανένας |
| credo, credidi, creditum, credĕre, 3 | πιστεύω |
| consulo, consului, consultum, consulĕre, 3 (+ δοτ.) | φροντίζω για |
| nisi (σύνδ.) | αν δεν |
| memini, meminisse (ελλειπτικό) | θυμάμαι |
| extrēmus, -a, -um | έσχατος |
| discrīmen, -inis (ουδ.) | κίνδυνος |
| quondam (επίρρ.) | κάποτε |
| statim (επίρρ.) | αμέσως |
| bellum sumo | αρχίζω πόλεμο |
Γραμματική: η προστακτική
Η λατινική έχει προστακτική μόνο στον ενεστώτα και στον μέλλοντα, και στις δύο φωνές.
Ενεργητική φωνή
- Ενεστώτας: το β΄ ενικό είναι σκέτο το ενεστωτικό θέμα (amā, delē, lege, audī)· το β΄ πληθυντικό παίρνει -te (amāte, delēte, legite, audīte). Στη γ΄ συζυγία το συνδετικό φωνήεν γίνεται -i- μπροστά στο -te.
- Μέλλοντας: β΄ και γ΄ ενικό σε -to, β΄ πληθυντικό σε -tōte, γ΄ πληθυντικό σε -nto (στη γ΄ και στη δ΄ συζυγία -unto).
Τέσσερα ρήματα χάνουν το τελικό -e στο β΄ ενικό του ενεστώτα: dic (dico), duc (duco), fac (facio) και fer (fero, που είναι αθέματο: β΄ πληθυντικό ferte). Του sum είναι es, este.
Παθητική φωνή
- Ενεστώτας: β΄ ενικό σε -re (amāre, delēre, legere, audīre), β΄ πληθυντικό ίδιο με το β΄ πληθυντικό της οριστικής (amāmini, delēmini, legimini, audīmini).
- Μέλλοντας: β΄ και γ΄ ενικό σε -tor (amātor, legitor, audītor), γ΄ πληθυντικό σε -ntor (amantor, delentor) ή -untor (leguntor, audiuntor). Β΄ πληθυντικό δεν έχει.
Η παθητική προστακτική χρησιμοποιείται κυρίως στα αποθετικά, που έχουν ενεργητική σημασία: tutāre (προστάτευε), tutamini (προστατεύετε), imitāre (μιμήσου), sequere (ακολούθησε).
Πότε χρησιμοποιείται η προστακτική μέλλοντα
Συνήθως η προστακτική του ενεστώτα καλύπτει και τον μέλλοντα. Το γ΄ ενικό και το γ΄ πληθυντικό του μέλλοντα εμφανίζονται μόνο σε νόμους και συνθήκες. Η προστακτική μέλλοντα αναπληρώνει όμως την προστακτική ενεστώτα όπου αυτή λείπει: το memini έχει μόνο memento, mementōte, και το scio λέγεται στην προστακτική scito, scitōte. Έτσι εξηγούνται το scitōte και το mementōte του κειμένου.
Συντακτικό
Η απαγόρευση
Η λατινική προστακτική κανονικά δεν παίρνει άρνηση, αντίθετα με την ελληνική. Η απαγόρευση εκφράζεται με δύο τρόπους:
- noli (προς έναν), nolīte (προς πολλούς) + απαρέμφατο ενεστώτα. Τα noli, nolīte είναι προστακτική του nolo (δεν θέλω): Opibus urbis nolīte confidere, μη στηρίζεστε.
- ne + υποτακτική παρακειμένου: ne credideritis, μην πιστέψετε. Όταν υπάρχει άλλη αρνητική λέξη (nemo, nihil, numquam), αυτή παίρνει τη θέση του ne: Neminem credideritis.
Ο προσδιορισμός του χρόνου
- ante + αιτιατική: πριν από πόσο χρόνο: ante tertium diem, ante paucos dies.
- post + αιτιατική: μετά από πόσο χρόνο: post paucos dies.
- αφαιρετική χωρίς πρόθεση: πότε έγινε κάτι: quodam die, κάποια μέρα.
Άλλα σημεία του κειμένου
- ostendens: χρονική μετοχή ενεστώτα, συνημμένη στο Cato· patribus: έμμεσο αντικείμενο.
- quando ... putētis: πλάγια ερωτηματική, αντικείμενο του interrogo. Υποτακτική ενεστώτα: αρκτικός χρόνος (interrogo), σύγχρονο.
- decerptam esse: ειδικό απαρέμφατο παθητικού παρακειμένου, αντικείμενο του putētis (και πιο κάτω του scitōte)· υποκείμενο το hanc ficum.
- Cum omnes ... dixissent: ιστορικός cum, προτερόχρονο στο inquit· recentem esse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του dixissent, με υποκείμενο το εννοούμενο eam (ficum) και κατηγορούμενο το recentem.
- Carthagine: αφαιρετική της στάσης σε τόπο (όνομα πόλης).
- Opibus: αντικείμενο του confidere, που συντάσσεται με αφαιρετική.
- quae nimia vobis est: αναφορική πρόταση στο Fiduciam· vobis: δοτική κτητική· nimia: κατηγορούμενο στο quae.
- consultūrum esse: ειδικό απαρέμφατο μέλλοντα, υστερόχρονο.
- nisi ... consulueritis: υποθετική πρόταση, με οριστική συντελεσμένου μέλλοντα.
- fuisse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του mementōte· υποκείμενο το rem publicam.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) το β΄ ενικό της προστακτικής ενεστώτα των «cavēte», «deponite», «tutamini»· β) το β΄ ενικό της προστακτικής του «mementōte» και του «scitōte»· γ) το β΄ ενικό και πληθυντικό της προστακτικής ενεστώτα του «attulit».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) caveo (β΄ συζυγία): cavē. depōno (γ΄): depōne. tutor (αποθετικό της α΄): tutāre.
β) Το memini έχει μόνο προστακτική μέλλοντα, και το scio τη χρησιμοποιεί στη θέση της προστακτικής ενεστώτα: memento, scito.
γ) Το attulit είναι του affero, σύνθετου του αθέματου fero: affer, afferte.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να μετατρέψετε τις προστακτικές «cavēte periculum» και «deponite fiduciam» σε απαγορεύσεις, και με τους δύο τρόπους.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Με nolīte + απαρέμφατο ενεστώτα, στο β΄ πληθυντικό όπως οι προστακτικές: nolīte cavēre periculum, nolīte depōnere fiduciam.
Με ne + υποτακτική παρακειμένου: από τους παρακειμένους cāvi και deposui: ne cāveritis periculum, ne deposueritis fiduciam.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις το β΄ ενικό και το β΄ πληθυντικό της προστακτικής ενεργητικού ενεστώτα του audio.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXV για το σύκο του Κάτωνα.
- Να σχηματίζεις την προστακτική του ενεστώτα και του μέλλοντα, ενεργητική και παθητική, μαζί με τους ανώμαλους τύπους (fac, dic, duc, fer, es).
- Να εκφράζεις την απαγόρευση με noli/nolīte + απαρέμφατο και με ne + υποτακτική παρακειμένου.
- Να δηλώνεις τον χρόνο με ante και post + αιτιατική και να αναγνωρίζεις τα απαρέμφατα και τις προτάσεις του κειμένου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.