Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXIV. Το πάθημα ενός ψεύτη

Υποτακτική παρακειμένου και υπερσυντελίκου, ο ιστορικός cum και οι προτάσεις του quod.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 Α ·2025 Β ·2025 Γ ·2025 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIV, το ανέκδοτο του Νασικά και του Έννιου.
  2. Να σχηματίζεις την υποτακτική του παρακειμένου και του υπερσυντελίκου, ενεργητική και παθητική.
  3. Να ξεχωρίζεις τον ιστορικό cum από τον χρονικό cum με οριστική.
  4. Να εφαρμόζεις ολόκληρη την ακολουθία των χρόνων και να αναγνωρίζεις τις ουσιαστικές προτάσεις του quod μετά από ρήματα ψυχικού πάθους.

Το πλαίσιο

Ο Κικέρων στο έργο του De oratore (Για τον ρήτορα, 55 π.Χ.) γράφει για την τέχνη του λόγου, και σε ένα σημείο μιλάει για το χιούμορ που πρέπει να έχει ο ρήτορας. Ως παράδειγμα λέει ένα έξυπνο ανέκδοτο: ο νομομαθής Πόπλιος Κορνήλιος Σκιπίων Νασικάς πήγε να βρει τον ποιητή Έννιο (239–169 π.Χ.), και η υπηρέτρια του είπε ότι ο κύριός της έλειπε. Λίγες μέρες μετά ο Νασικάς του το ανταπέδωσε. Η αφήγηση είναι γεμάτη ιστορικούς cum και πλάγιες ερωτήσεις, και γι' αυτό εδώ ολοκληρώνεται η ακολουθία των χρόνων.

Το κείμενο

Cum P. Cornēlius Nasīca ad Ennium poētam venisset eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset eum domi non esse, Nasīca sensit illam domini iussu id dixisse et illum intus esse. Accipe nunc quid postea Nasīca fecerit. Paucis post diēbus cum Ennius ad Nasīcam venisset et eum a ianuā quaereret, exclamāvit Nasīca se domi non esse, etsi domi erat. Tum Ennius indignātus quod Nasīca tam aperte mentiebātur: «Quid?» inquit «Ego non cognosco vocem tuam?» Visne scīre quid Nasīca responderit? «Homo es impudens. Ego cum te quaererem, ancillae tuae credidi te domi non esse; tu mihi ipsi non credis?»

Κικέρων, De oratore 2.276

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.

ΛατινικάΜετάφραση
Cum P. Cornēlius Nasīca ad Ennium poētam venissetΌταν ο Πόπλιος Κορνήλιος Νασικάς ήρθε στον ποιητή Έννιο
eique ab ostio quaerenti Ennium ancilla dixisset eum domi non esse,και, ενώ ζητούσε τον Έννιο από την πόρτα, η υπηρέτρια του είπε ότι αυτός δεν ήταν στο σπίτι,
Nasīca sensit illam domini iussu id dixisse et illum intus esse.ο Νασικάς κατάλαβε ότι εκείνη το είχε πει με διαταγή του κυρίου της και ότι εκείνος ήταν μέσα.
Accipe nunc quid postea Nasīca fecerit.Μάθε τώρα τι έκανε ύστερα ο Νασικάς.
Paucis post diēbus cum Ennius ad Nasīcam venisset et eum a ianuā quaereret,Λίγες μέρες αργότερα, όταν ο Έννιος ήρθε στον Νασικά και τον ζητούσε από την πόρτα,
exclamāvit Nasīca se domi non esse, etsi domi erat.ο Νασικάς φώναξε ότι δεν ήταν στο σπίτι, αν και ήταν στο σπίτι.
Tum Ennius indignātus quod Nasīca tam aperte mentiebātur: «Quid?» inquit «Ego non cognosco vocem tuam?»Τότε ο Έννιος, αγανακτισμένος που ο Νασικάς έλεγε ψέματα τόσο φανερά, «Τι;» είπε, «εγώ δεν αναγνωρίζω τη φωνή σου;»
Visne scīre quid Nasīca responderit?Θέλεις να μάθεις τι απάντησε ο Νασικάς;
«Homo es impudens.«Είσαι αναιδής άνθρωπος.
Ego cum te quaererem, ancillae tuae credidi te domi non esse;Εγώ, όταν σε ζητούσα, πίστεψα την υπηρέτριά σου ότι δεν ήσουν στο σπίτι·
tu mihi ipsi non credis?»εσύ δεν πιστεύεις εμένα τον ίδιο;»

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
venio, vēni, ventum, venīre, 4έρχομαι
poēta, -ae (αρσ.)ποιητής
ostium, -ii (ουδ.)πόρτα· ab ostio: από την πόρτα
quaero, quaesīvi, quaesītum, quaerĕre, 3ζητώ, ψάχνω
ancilla, -ae (θηλ.)υπηρέτρια
dico, dixi, dictum, dicĕre, 3λέω
domiστο σπίτι
sentio, sensi, sensum, sentīre, 4καταλαβαίνω
dominus, -i (αρσ.)κύριος, αφεντικό
iussu (αφαιρ.)με διαταγή· domini iussu: με διαταγή του κυρίου της
intus (επίρρ.)μέσα
accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3(εδώ) μαθαίνω
facio, fēci, factum, facĕre, 3κάνω
ianua, -ae (θηλ.)πόρτα
exclāmo, exclamāvi, exclamātum, exclamāre, 1φωνάζω
etsi (σύνδ.)αν και
indignor, indignātus sum, indignāri, αποθ. 1αγανακτώ
aperte (επίρρ.)φανερά
mentior, mentītus sum, mentīri, αποθ. 4λέω ψέματα
inquitλέει, είπε
cognosco, cognōvi, cognitum, cognoscĕre, 3γνωρίζω, αναγνωρίζω
vox, vocis (θηλ.)φωνή
volo, volui, velleθέλω· vis: θέλεις· -ne: ερωτηματικό μόριο
scio, scīvi, scītum, scīre, 4ξέρω, μαθαίνω
respondeo, respondi, responsum, respondēre, 2απαντώ
impudens, -ntisαναιδής
credo, credidi, creditum, credĕre, 3 (+ δοτ.)πιστεύω

Γραμματική: η υποτακτική του παρακειμένου και του υπερσυντελίκου

Ενεργητική φωνή

  • Υποτακτική παρακειμένου = θέμα του παρακειμένου + -eri- + βασικές καταλήξεις: amāv-eri-m, delēv-eri-m, lēg-eri-m, audīv-eri-m, fu-eri-m. Εκτός από το α΄ ενικό (-erim), η κλίση συμπίπτει με την οριστική του συντελεσμένου μέλλοντα (amāvero, amāveris, amāverit…).
  • Υποτακτική υπερσυντελίκου = θέμα του παρακειμένου + -issē- + βασικές καταλήξεις. Πρακτικά: απαρέμφατο παρακειμένου + καταλήξεις: amāvisse-m, lēgisse-m, fuisse-m.

Υποτακτική ενεργητικού παρακειμένου

Θέμα του παρακειμένου, μετά -eri- και οι βασικές καταλήξεις.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

amolegoaudiosum
α΄ ενικ.
β΄ ενικ.
γ΄ ενικ.
α΄ πληθ.
β΄ πληθ.
γ΄ πληθ.

0 / 24 καταλήξεις

Υποτακτική ενεργητικού υπερσυντελίκου

Θέμα του παρακειμένου, μετά -isse- και οι βασικές καταλήξεις. Το -e- είναι μακρό στο α΄ και β΄ πληθυντικό: amāvissēmus.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

amolegoaudiosum
α΄ ενικ.
β΄ ενικ.
γ΄ ενικ.
α΄ πληθ.
β΄ πληθ.
γ΄ πληθ.

0 / 24 καταλήξεις

Παθητική φωνή

Και οι δύο σχηματίζονται περιφραστικά, με τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου, που συμφωνεί με το υποκείμενο, και την υποτακτική του sum:

ΠαρακείμενοςΥπερσυντέλικος
α΄ ενικ.amātus, -a, -um simamātus, -a, -um essem
β΄ ενικ.amātus, -a, -um sīsamātus, -a, -um essēs
γ΄ ενικ.amātus, -a, -um sitamātus, -a, -um esset
α΄ πληθ.amāti, -ae, -a sīmusamāti, -ae, -a essēmus
β΄ πληθ.amāti, -ae, -a sītisamāti, -ae, -a essētis
γ΄ πληθ.amāti, -ae, -a sintamāti, -ae, -a essent

Τα αποθετικά κάνουν το ίδιο με ενεργητική σημασία: mentior → mentītus sim, mentītus essem.

Συντακτικό

Η ακολουθία των χρόνων, ολόκληρη

Ρήμα εξάρτησηςΣύγχρονοΠροτερόχρονοΥστερόχρονο
αρκτικός χρόνοςυποτ. ενεστώταυποτ. παρακειμένου-urus sim
ιστορικός χρόνοςυποτ. παρατατικούυποτ. υπερσυντελίκου-urus essem

Αρκτικοί είναι ο ενεστώτας, ο παρακείμενος με σημασία ενεστώτα (audīvi = άκουσα και ξέρω), ο μέλλοντας και ο συντελεσμένος μέλλοντας της οριστικής, και η προστακτική ενεστώτα και μέλλοντα. Ιστορικοί είναι ο παρατατικός, ο υπερσυντέλικος και ο παρακείμενος με σημασία αορίστου.

Στο κείμενο:

  • Accipe ... quid Nasīca fecerit: το accipe είναι προστακτική, άρα αρκτικός χρόνος· η πράξη έγινε πριν, άρα υποτακτική παρακειμένου.
  • Visne scīre quid Nasīca responderit: ρήμα εξάρτησης το scīre, που ακολουθεί τον ενεστώτα vis, αρκτικό χρόνο· προτερόχρονο, άρα υποτακτική παρακειμένου.

Ιστορικός cum και χρονικός cum

Για αφηγήσεις του παρελθόντος τα λατινικά χρησιμοποιούν πολύ συχνά το cum με υποτακτική παρατατικού (σύγχρονο) ή υπερσυντελίκου (προτερόχρονο). Αυτός είναι ο ιστορικός ή διηγηματικός cum, και μεταφράζεται «όταν». Δεν έχει αντίστοιχο στα αρχαία ελληνικά.

Ο χρονικός cum με οριστική απλώς λέει πότε έγινε κάτι: cum vēnit = όταν ήρθε. Ο ιστορικός cum δένει τη δευτερεύουσα με την κύρια σαν αιτία με αποτέλεσμα: cum venisset = όταν ήρθε, και επειδή ήρθε.

ΠρότασηΧρόνοςΣχέση με την κύρια
Cum ... venisset ... dixissetυπερσυντέλικοςπροτερόχρονο στο sensit
cum Ennius ... venissetυπερσυντέλικοςπροτερόχρονο στο exclamāvit
et eum a ianuā quaereretπαρατατικόςσύγχρονο στο exclamāvit
cum te quaereremπαρατατικόςσύγχρονο στο credidi

Οι προτάσεις του quod

Μετά από ρήματα και εκφράσεις που δηλώνουν ψυχικό πάθος (gaudeo, queror, indignor κ.ά.) μπαίνει ουσιαστική πρόταση με το quod, που εκφέρεται με οριστική και λέει την αιτία του συναισθήματος: gaudeo quod urbs servāta est. Στο κείμενο: indignātus quod Nasīca tam aperte mentiebātur, ουσιαστική πρόταση, αντικείμενο της μετοχής indignātus.

Ανάλυσε την απάντηση του Νασικά

Το credo παίρνει δοτική για το πρόσωπο που πιστεύεις και ειδικό απαρέμφατο για αυτό που πιστεύεις.

Βρες το ρήμα της κύριας πρότασης και τι εξαρτάται από αυτό. Μετά χαρακτήρισε τη χρονική πρόταση.

,non;

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 7 σωστά

Άλλα σημεία του κειμένου

  • eique ... quaerenti: το ei (= Nasīcae) είναι έμμεσο αντικείμενο του dixisset· το quaerenti είναι χρονική μετοχή, συνημμένη στο ei.
  • eum domi non esse: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του dixisset.
  • illam ... dixisse, illum intus esse: ειδικά απαρέμφατα, αντικείμενα του sensit. Το dixisse (παρακειμένου) δηλώνει το προτερόχρονο.
  • domini iussu: το iussu είναι αφαιρετική της αιτίας· το domini γενική υποκειμενική.
  • Paucis post diēbus: «λίγες μέρες αργότερα»· το paucis diēbus είναι αφαιρετική του μέτρου (της διαφοράς) στο επίρρημα post.
  • se domi non esse: το se είναι υποκείμενο του απαρεμφάτου, αν και πρόκειται για τον ίδιο τον Νασικά. Στα λατινικά το υποκείμενο του ειδικού απαρεμφάτου γράφεται πάντα σε αιτιατική, και στην ταυτοπροσωπία είναι το se.
  • etsi domi erat: δευτερεύουσα εναντιωματική με οριστική.
  • indignātus: αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο Ennius.
  • Homo: κατηγορούμενο στο εννοούμενο υποκείμενο tu· impudens: επιθετικός προσδιορισμός στο homo.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: α) το β΄ πληθυντικό της υποτακτικής παρακειμένου και υπερσυντελίκου του «fecerit»· β) το ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής παρακειμένου του «venisset»· γ) τον ίδιο τύπο της παθητικής φωνής του «dixisset»· δ) το ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής παρακειμένου του «mentiebātur».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε τις προτάσεις «quid postea Nasīca fecerit» και «cum te quaererem» και να δικαιολογήσετε την έγκλιση και τον χρόνο τους.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Πώς αναγνωρίζεται ο τύπος «venisset»;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις το α΄ ενικό της υποτακτικής ενεργητικού παρακειμένου και υπερσυντελίκου του sentio (sensi, sensum, sentīre).

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIV, το ανέκδοτο του Νασικά και του Έννιου.
  • Να σχηματίζεις την υποτακτική του παρακειμένου και του υπερσυντελίκου, ενεργητική και παθητική.
  • Να ξεχωρίζεις τον ιστορικό cum από τον χρονικό cum με οριστική.
  • Να εφαρμόζεις ολόκληρη την ακολουθία των χρόνων και να αναγνωρίζεις τις ουσιαστικές προτάσεις του quod μετά από ρήματα ψυχικού πάθους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;