Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXIII. Ένας υπέροχος άνθρωπος

Η υποτακτική του παρατατικού, οι χρήσεις της υποτακτικής και η ακολουθία των χρόνων.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2023 Α ·2023 Β ·2023 Γ ·2023 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIII του Πλινίου για την Αρρία.
  2. Να σχηματίζεις την υποτακτική του παρατατικού, ενεργητική και παθητική, σε όλες τις συζυγίες, στα αποθετικά και στα ανώμαλα.
  3. Να αναγνωρίζεις τις δευτερεύουσες προτάσεις του κειμένου που εκφέρονται με υποτακτική: συμπερασματική, πλάγια ερωτηματική, βουλητική, ιστορικό cum.
  4. Να εφαρμόζεις την ακολουθία των χρόνων για το σύγχρονο, το προτερόχρονο και το υστερόχρονο.

Το πλαίσιο

Ο Καικίνας Παίτος (Caecīna Paetus) πήρε μέρος στην αποτυχημένη εξέγερση του Σκριβωνιανού εναντίον του αυτοκράτορα Κλαυδίου, το 42 μ.Χ. Συνελήφθη, καταδικάστηκε και διατάχτηκε να αυτοκτονήσει, και η γυναίκα του η Αρρία πέθανε μαζί του. Ο Πλίνιος ο νεότερος (61/62 – γύρω στο 113 μ.Χ.) διηγείται σε μια επιστολή του δύο περιστατικά από τη ζωή της: πώς έκρυψε από τον άρρωστο άντρα της τον θάνατο του γιου τους, και πώς τον ακολούθησε όταν τον έσερναν αιχμάλωτο στη Ρώμη. Η αφήγηση είναι στο παρελθόν, και γι' αυτό οι δευτερεύουσες προτάσεις της παίρνουν υποτακτική παρατατικού.

Το κείμενο

Aegrotābat Caecīna Paetus, marītus Arriae, aegrotābat et filius. Filius mortuus est. Huic Arria funus ita parāvit, ut ignorarētur a marīto; quin immo cum illa cubiculum marīti intraverat, vivere filium simulābat, ac marīto persaepe interroganti, quid ageret puer, respondēbat: «Bene quiēvit, libenter cibum sumpsit». Deinde, cum lacrimae suae, diu cohibitae, vincerent prorumperentque, egrediebātur; tum se dolōri dabat et paulo post siccis oculis redībat. Scribōniānus arma in Illyrico contra Claudium moverat; fuerat Paetus in partibus eius et, occīso Scribōniāno, Rōmam trahebātur. Erat ascensūrus navem; Arria milites orābat, ut simul imponerētur. Non impetrāvit: conduxit piscatoriam naviculam ingentemque navem secūta est.

Πλίνιος ο νεότερος, Επιστολές 3.16

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

ΛατινικάΜετάφραση
Aegrotābat Caecīna Paetus, marītus Arriae, aegrotābat et filius.Ήταν άρρωστος ο Καικίνας Παίτος, ο σύζυγος της Αρρίας, ήταν άρρωστος και ο γιος τους.
Filius mortuus est.Ο γιος πέθανε.
Huic Arria funus ita parāvit, ut ignorarētur a marīto;Η Αρρία του ετοίμασε την κηδεία με τέτοιον τρόπο, ώστε να αγνοείται από τον σύζυγό της (να μην τη μάθει ο σύζυγός της)·
quin immo cum illa cubiculum marīti intraverat, vivere filium simulābat,όχι μόνο αυτό, αλλά κάθε φορά που έμπαινε στην κρεβατοκάμαρα του συζύγου της, προσποιούνταν ότι ο γιος ζούσε,
ac marīto persaepe interroganti, quid ageret puer, respondēbat: «Bene quiēvit, libenter cibum sumpsit».και στον σύζυγό της, που πολύ συχνά ρωτούσε τι έκανε το παιδί, απαντούσε: «Κοιμήθηκε καλά, έφαγε με όρεξη».
Deinde, cum lacrimae suae, diu cohibitae, vincerent prorumperentque, egrediebātur;Έπειτα, όταν τα δάκρυά της, που τα συγκρατούσε για πολλή ώρα, τη νικούσαν και ξεσπούσαν, έβγαινε έξω·
tum se dolōri dabat et paulo post siccis oculis redībat.τότε παραδινόταν στη θλίψη και λίγο αργότερα ξαναγύριζε με στεγνά μάτια.
Scribōniānus arma in Illyrico contra Claudium moverat;Ο Σκριβωνιανός είχε στασιάσει στο Ιλλυρικό εναντίον του Κλαυδίου·
fuerat Paetus in partibus eius et, occīso Scribōniāno, Rōmam trahebātur.ο Παίτος είχε πάει με το μέρος του και, αφού σκοτώθηκε ο Σκριβωνιανός, τον έσερναν σιδεροδέσμιο στη Ρώμη.
Erat ascensūrus navem;Επρόκειτο να ανέβει σε πλοίο·
Arria milites orābat, ut simul imponerētur.η Αρρία παρακαλούσε τους στρατιώτες να επιβιβαστεί κι αυτή μαζί του.
Non impetrāvit: conduxit piscatoriam naviculam ingentemque navem secūta est.Δεν το κατόρθωσε· νοίκιασε ένα ψαράδικο πλοιάριο και ακολούθησε το τεράστιο πλοίο.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
aegrōto, aegrotāvi, aegrotātum, aegrotāre, 1είμαι άρρωστος
marītus, -i (αρσ.)σύζυγος
morior, mortuus sum, mori, αποθ. 3πεθαίνω
funus, -eris (ουδ.)κηδεία
paro, parāvi, parātum, parāre, 1ετοιμάζω
ignōro, ignorāvi, ignorātum, ignorāre, 1αγνοώ
quin immoόχι μόνο αυτό, αλλά ακόμη
cubiculum, -i (ουδ.)κρεβατοκάμαρα
intro, intrāvi, intrātum, intrāre, 1μπαίνω
vivo, vixi, victum, vivĕre, 3ζω
simulo, simulāvi, simulātum, simulāre, 1 (+ απαρ.)προσποιούμαι
persaepe (επίρρ.)πολύ συχνά
interrogo, interrogāvi, interrogātum, interrogāre, 1ρωτώ
ago, ēgi, actum, agĕre, 3κάνω· οδηγώ
quiesco, quiēvi, quiētum, quiescĕre, 3ησυχάζω, κοιμάμαι
cibus, -i (αρσ.)τροφή
sumo, sumpsi, sumptum, sumĕre, 3παίρνω
lacrima, -ae (θηλ.)δάκρυ
cohibeo, cohibui, cohibitum, cohibēre, 2συγκρατώ
vinco, vici, victum, vincĕre, 3νικώ
prorumpo, prorūpi, proruptum, prorumpĕre, 3ξεσπώ
egredior, egressus sum, egrĕdi, αποθ. 3βγαίνω
dolor, -ōris (αρσ.)θλίψη, πόνος· me dolōri do: παραδίνομαι στη θλίψη
siccus, -a, -umστεγνός
oculus, -i (αρσ.)μάτι
redeo, redii, reditum, redīreεπιστρέφω
arma moveoστασιάζω, παίρνω τα όπλα
partes, -ium (θηλ., πληθ.)πολιτική παράταξη
occīdo, occīdi, occīsum, occīdĕre, 3σκοτώνω
traho, traxi, tractum, trahĕre, 3σέρνω· (εδώ) οδηγώ σιδεροδέσμιο
ascendo, ascendi, ascensum, ascendĕre, 3ανεβαίνω
navis, -is (θηλ.)πλοίο
oro, orāvi, orātum, orāre, 1παρακαλώ
impōno, imposui, impositum, impōnĕre, 3επιβιβάζω
impetro, impetrāvi, impetrātum, impetrāre, 1κατορθώνω (με παράκληση)
condūco, conduxi, conductum, conducĕre, 3νοικιάζω
piscatorius, -a, -umψαράδικος
navicula, -ae (θηλ.)πλοιάριο
ingens, -ntisτεράστιος

Γραμματική: η υποτακτική του παρατατικού

Ο σχηματισμός είναι ο πιο εύκολος από όλη την υποτακτική. Το πρόσφυμα είναι -re- (από ένα παλαιότερο -se-, που φαίνεται ακόμα στο es-se-m του sum). Στη γ΄ συζυγία μπαίνει ανάμεσα το συνδετικό φωνήεν -e-: leg-e-re-m.

Πρακτικός κανόνας: παίρνεις το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα και προσθέτεις τις βασικές καταλήξεις: amāre-m, delēre-m, legere-m, capere-m, audīre-m, esse-m. Για την παθητική προσθέτεις στο ίδιο θέμα τις παθητικές καταλήξεις: amāre-r, legere-r.

Υποτακτική ενεργητικού παρατατικού

Πάνω από κάθε στήλη, το απαρέμφατο του ενεστώτα: πρόσθεσέ του -m, -s, -t, -mus, -tis, -nt.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

amāredelērelegereaudīreesse
α΄ ενικ.
β΄ ενικ.
γ΄ ενικ.
α΄ πληθ.
β΄ πληθ.
γ΄ πληθ.

0 / 30 καταλήξεις

Υποτακτική παθητικού παρατατικού

Το ίδιο θέμα, με τις καταλήξεις της παθητικής φωνής.

amodeleolegoaudio
α΄ ενικ.amārerdelērerlegereraudīrer
β΄ ενικ.amārēris (-re)delērēris (-re)legerēris (-re)audīrēris (-re)
γ΄ ενικ.amārēturdelērēturlegerēturaudīrētur
α΄ πληθ.amārēmurdelērēmurlegerēmuraudīrēmur
β΄ πληθ.amārēminidelērēminilegerēminiaudīrēmini
γ΄ πληθ.amārenturdelērenturlegerenturaudīrentur

Δύο περιπτώσεις θέλουν προσοχή:

  • Αποθετικά. Δεν έχουν ενεργητικό απαρέμφατο, οπότε σκέφτεσαι αυτό που θα είχαν: sequor (σαν sequere) → sequerer· egredior (σαν egredere) → egrederer· imitor (σαν imitāre) → imitārer.
  • Ανώμαλα. Ο κανόνας του απαρεμφάτου δουλεύει κι εδώ: possum → possem, volo → vellem, nolo → nollem, malo → mallem, fero → ferrem, eo → irem, fio → fierem.

Συντακτικό

Η χρήση της υποτακτικής

Η υποτακτική εμφανίζεται πολύ συχνότερα σε δευτερεύουσες προτάσεις παρά σε κύριες. Στις δευτερεύουσες εκφράζει το υποκειμενικό στοιχείο: κάτι που επιδιώκεται, ρωτιέται πλάγια ή συνδέεται αιτιακά με την κύρια πρόταση.

Πάντα με υποτακτικήΜε οριστική ή υποτακτική, ανάλογα
πλάγιες ερωτηματικές, βουλητικές, ενδοιαστικές, τελικές, συμπερασματικέςαναφορικές, παραβολικές, χρονικές, αιτιολογικές, εναντιωματικές-παραχωρητικές, υποθετικές

Στα αρχαία ελληνικά μια πλάγια ερώτηση μπορεί να έχει οποιαδήποτε έγκλιση· στα λατινικά έχει μόνο υποτακτική, γιατί δεν μεταφέρει την ερώτηση ακριβώς όπως ειπώθηκε.

Οι υποτακτικές του κειμένου:

ΠρότασηΕίδοςΕξαρτάται από
ut ignorarētur a marītoσυμπερασματική (ita ... ut)parāvit
quid ageret puerπλάγια ερωτηματική, αντικείμενοinterroganti
cum lacrimae ... vincerent prorumperentqueχρονική, με τον ιστορικό cumegrediebātur
ut simul imponerēturβουλητική, αντικείμενοorābat

Το cum ... intraverat έχει οριστική υπερσυντελίκου: είναι χρονικός cum που δηλώνει πράξη που επαναλαμβανόταν, «κάθε φορά που είχε μπει». Το cum ... vincerent έχει υποτακτική: είναι ο ιστορικός (διηγηματικός) cum, που θα τον δεις αναλυτικά στο μάθημα XXIV.

Η ακολουθία των χρόνων

Ο χρόνος μιας δευτερεύουσας σε υποτακτική δεν διαλέγεται ελεύθερα. Τον ορίζουν δύο πράγματα:

  1. Αν το ρήμα από το οποίο εξαρτάται είναι σε αρκτικό χρόνο (ενεστώτας, μέλλοντας, συντελεσμένος μέλλοντας, παρακείμενος με σημασία ενεστώτα) ή σε ιστορικό (παρατατικός, υπερσυντέλικος, παρακείμενος με σημασία αορίστου).
  2. Αν η πράξη της δευτερεύουσας είναι σύγχρονη, προτερόχρονη ή υστερόχρονη ως προς αυτό το ρήμα.
Ρήμα εξάρτησηςΣύγχρονοΠροτερόχρονοΥστερόχρονο
αρκτικός: Rogatυποτ. ενεστώτα: quid agamυποτ. παρακειμένου: quid egerimυποτ. ενεστ. περιφραστικής: quid actūrus sim
ιστορικός: Rogābatυποτ. παρατατικού: quid ageremυποτ. υπερσυντελίκου: quid egissemυποτ. παρατ. περιφραστικής: quid actūrus essem

Στο κείμενο όλα τα ρήματα εξάρτησης είναι ιστορικοί χρόνοι (parāvit, respondēbat, egrediebātur, orābat) και οι πράξεις είναι σύγχρονες, άρα όλες οι υποτακτικές είναι παρατατικού.

Ανάλυσε την πλάγια ερώτηση

Η πλάγια ερώτηση εξαρτάται από τη μετοχή interroganti, και η μετοχή παίρνει τον χρόνο του ρήματος respondēbat.

Βρες το ρήμα της κύριας πρότασης και σε ποιον απαντά η Αρρία· μετά βρες από τι εξαρτάται η ερώτηση.

ac,,:

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 5 σωστά

Άλλα σημεία του κειμένου

  • Huic: δοτική προσωπική χαριστική (= filio).
  • a marīto: ποιητικό αίτιο στο ignorarētur.
  • vivere filium: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του simulābat· υποκείμενό του το filium (ετεροπροσωπία).
  • cohibitae: επιθετική μετοχή, προσδιορισμός στο lacrimae.
  • dolōri: έμμεσο αντικείμενο του dabat· se: άμεσο αντικείμενο.
  • siccis oculis: αφαιρετική του τρόπου.
  • occīso Scribōniāno: απόλυτη αφαιρετική, χρονική, προτερόχρονο.
  • Rōmam: αιτιατική της κίνησης σε τόπο, χωρίς πρόθεση, γιατί είναι όνομα πόλης.
  • Erat ascensūrus: παρατατικός της ενεργητικής περιφραστικής συζυγίας: ascensūrus eram, eras, erat, ascensūri erāmus, erātis, erant.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: α) το γ΄ πληθυντικό της υποτακτικής παρατατικού του «aegrotābat»· β) το β΄ ενικό της υποτακτικής παρατατικού του «parāvit» στην παθητική φωνή· γ) το γ΄ ενικό της υποτακτικής παρατατικού του «egrediebātur»· δ) τη δοτική ενικού του «funus».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις «quid ageret puer» και «ut simul imponerētur» και να δικαιολογήσετε την έγκλιση και τον χρόνο του ρήματός τους.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο είναι το γ΄ ενικό της υποτακτικής ενεργητικού παρατατικού του lego;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Να γράψεις το γ΄ ενικό της υποτακτικής παρατατικού του paro, στην ενεργητική και στην παθητική φωνή.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIII του Πλινίου για την Αρρία.
  • Να σχηματίζεις την υποτακτική του παρατατικού, ενεργητική και παθητική, σε όλες τις συζυγίες, στα αποθετικά και στα ανώμαλα.
  • Να αναγνωρίζεις τις δευτερεύουσες προτάσεις του κειμένου που εκφέρονται με υποτακτική: συμπερασματική, πλάγια ερωτηματική, βουλητική, ιστορικό cum.
  • Να εφαρμόζεις την ακολουθία των χρόνων για το σύγχρονο, το προτερόχρονο και το υστερόχρονο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;