XXIII. Ένας υπέροχος άνθρωπος
Η υποτακτική του παρατατικού, οι χρήσεις της υποτακτικής και η ακολουθία των χρόνων.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2023 Α ·2023 Β ·2023 Γ ·2023 Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIII του Πλινίου για την Αρρία.
- Να σχηματίζεις την υποτακτική του παρατατικού, ενεργητική και παθητική, σε όλες τις συζυγίες, στα αποθετικά και στα ανώμαλα.
- Να αναγνωρίζεις τις δευτερεύουσες προτάσεις του κειμένου που εκφέρονται με υποτακτική: συμπερασματική, πλάγια ερωτηματική, βουλητική, ιστορικό cum.
- Να εφαρμόζεις την ακολουθία των χρόνων για το σύγχρονο, το προτερόχρονο και το υστερόχρονο.
Το πλαίσιο
Ο Καικίνας Παίτος (Caecīna Paetus) πήρε μέρος στην αποτυχημένη εξέγερση του Σκριβωνιανού εναντίον του αυτοκράτορα Κλαυδίου, το 42 μ.Χ. Συνελήφθη, καταδικάστηκε και διατάχτηκε να αυτοκτονήσει, και η γυναίκα του η Αρρία πέθανε μαζί του. Ο Πλίνιος ο νεότερος (61/62 – γύρω στο 113 μ.Χ.) διηγείται σε μια επιστολή του δύο περιστατικά από τη ζωή της: πώς έκρυψε από τον άρρωστο άντρα της τον θάνατο του γιου τους, και πώς τον ακολούθησε όταν τον έσερναν αιχμάλωτο στη Ρώμη. Η αφήγηση είναι στο παρελθόν, και γι' αυτό οι δευτερεύουσες προτάσεις της παίρνουν υποτακτική παρατατικού.
Το κείμενο
Aegrotābat Caecīna Paetus, marītus Arriae, aegrotābat et filius. Filius mortuus est. Huic Arria funus ita parāvit, ut ignorarētur a marīto; quin immo cum illa cubiculum marīti intraverat, vivere filium simulābat, ac marīto persaepe interroganti, quid ageret puer, respondēbat: «Bene quiēvit, libenter cibum sumpsit». Deinde, cum lacrimae suae, diu cohibitae, vincerent prorumperentque, egrediebātur; tum se dolōri dabat et paulo post siccis oculis redībat. Scribōniānus arma in Illyrico contra Claudium moverat; fuerat Paetus in partibus eius et, occīso Scribōniāno, Rōmam trahebātur. Erat ascensūrus navem; Arria milites orābat, ut simul imponerētur. Non impetrāvit: conduxit piscatoriam naviculam ingentemque navem secūta est.
Πλίνιος ο νεότερος, Επιστολές 3.16
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Aegrotābat Caecīna Paetus, marītus Arriae, aegrotābat et filius. | Ήταν άρρωστος ο Καικίνας Παίτος, ο σύζυγος της Αρρίας, ήταν άρρωστος και ο γιος τους. |
| Filius mortuus est. | Ο γιος πέθανε. |
| Huic Arria funus ita parāvit, ut ignorarētur a marīto; | Η Αρρία του ετοίμασε την κηδεία με τέτοιον τρόπο, ώστε να αγνοείται από τον σύζυγό της (να μην τη μάθει ο σύζυγός της)· |
| quin immo cum illa cubiculum marīti intraverat, vivere filium simulābat, | όχι μόνο αυτό, αλλά κάθε φορά που έμπαινε στην κρεβατοκάμαρα του συζύγου της, προσποιούνταν ότι ο γιος ζούσε, |
| ac marīto persaepe interroganti, quid ageret puer, respondēbat: «Bene quiēvit, libenter cibum sumpsit». | και στον σύζυγό της, που πολύ συχνά ρωτούσε τι έκανε το παιδί, απαντούσε: «Κοιμήθηκε καλά, έφαγε με όρεξη». |
| Deinde, cum lacrimae suae, diu cohibitae, vincerent prorumperentque, egrediebātur; | Έπειτα, όταν τα δάκρυά της, που τα συγκρατούσε για πολλή ώρα, τη νικούσαν και ξεσπούσαν, έβγαινε έξω· |
| tum se dolōri dabat et paulo post siccis oculis redībat. | τότε παραδινόταν στη θλίψη και λίγο αργότερα ξαναγύριζε με στεγνά μάτια. |
| Scribōniānus arma in Illyrico contra Claudium moverat; | Ο Σκριβωνιανός είχε στασιάσει στο Ιλλυρικό εναντίον του Κλαυδίου· |
| fuerat Paetus in partibus eius et, occīso Scribōniāno, Rōmam trahebātur. | ο Παίτος είχε πάει με το μέρος του και, αφού σκοτώθηκε ο Σκριβωνιανός, τον έσερναν σιδεροδέσμιο στη Ρώμη. |
| Erat ascensūrus navem; | Επρόκειτο να ανέβει σε πλοίο· |
| Arria milites orābat, ut simul imponerētur. | η Αρρία παρακαλούσε τους στρατιώτες να επιβιβαστεί κι αυτή μαζί του. |
| Non impetrāvit: conduxit piscatoriam naviculam ingentemque navem secūta est. | Δεν το κατόρθωσε· νοίκιασε ένα ψαράδικο πλοιάριο και ακολούθησε το τεράστιο πλοίο. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| aegrōto, aegrotāvi, aegrotātum, aegrotāre, 1 | είμαι άρρωστος |
| marītus, -i (αρσ.) | σύζυγος |
| morior, mortuus sum, mori, αποθ. 3 | πεθαίνω |
| funus, -eris (ουδ.) | κηδεία |
| paro, parāvi, parātum, parāre, 1 | ετοιμάζω |
| ignōro, ignorāvi, ignorātum, ignorāre, 1 | αγνοώ |
| quin immo | όχι μόνο αυτό, αλλά ακόμη |
| cubiculum, -i (ουδ.) | κρεβατοκάμαρα |
| intro, intrāvi, intrātum, intrāre, 1 | μπαίνω |
| vivo, vixi, victum, vivĕre, 3 | ζω |
| simulo, simulāvi, simulātum, simulāre, 1 (+ απαρ.) | προσποιούμαι |
| persaepe (επίρρ.) | πολύ συχνά |
| interrogo, interrogāvi, interrogātum, interrogāre, 1 | ρωτώ |
| ago, ēgi, actum, agĕre, 3 | κάνω· οδηγώ |
| quiesco, quiēvi, quiētum, quiescĕre, 3 | ησυχάζω, κοιμάμαι |
| cibus, -i (αρσ.) | τροφή |
| sumo, sumpsi, sumptum, sumĕre, 3 | παίρνω |
| lacrima, -ae (θηλ.) | δάκρυ |
| cohibeo, cohibui, cohibitum, cohibēre, 2 | συγκρατώ |
| vinco, vici, victum, vincĕre, 3 | νικώ |
| prorumpo, prorūpi, proruptum, prorumpĕre, 3 | ξεσπώ |
| egredior, egressus sum, egrĕdi, αποθ. 3 | βγαίνω |
| dolor, -ōris (αρσ.) | θλίψη, πόνος· me dolōri do: παραδίνομαι στη θλίψη |
| siccus, -a, -um | στεγνός |
| oculus, -i (αρσ.) | μάτι |
| redeo, redii, reditum, redīre | επιστρέφω |
| arma moveo | στασιάζω, παίρνω τα όπλα |
| partes, -ium (θηλ., πληθ.) | πολιτική παράταξη |
| occīdo, occīdi, occīsum, occīdĕre, 3 | σκοτώνω |
| traho, traxi, tractum, trahĕre, 3 | σέρνω· (εδώ) οδηγώ σιδεροδέσμιο |
| ascendo, ascendi, ascensum, ascendĕre, 3 | ανεβαίνω |
| navis, -is (θηλ.) | πλοίο |
| oro, orāvi, orātum, orāre, 1 | παρακαλώ |
| impōno, imposui, impositum, impōnĕre, 3 | επιβιβάζω |
| impetro, impetrāvi, impetrātum, impetrāre, 1 | κατορθώνω (με παράκληση) |
| condūco, conduxi, conductum, conducĕre, 3 | νοικιάζω |
| piscatorius, -a, -um | ψαράδικος |
| navicula, -ae (θηλ.) | πλοιάριο |
| ingens, -ntis | τεράστιος |
Γραμματική: η υποτακτική του παρατατικού
Ο σχηματισμός είναι ο πιο εύκολος από όλη την υποτακτική. Το πρόσφυμα είναι -re- (από ένα παλαιότερο -se-, που φαίνεται ακόμα στο es-se-m του sum). Στη γ΄ συζυγία μπαίνει ανάμεσα το συνδετικό φωνήεν -e-: leg-e-re-m.
Πρακτικός κανόνας: παίρνεις το απαρέμφατο του ενεργητικού ενεστώτα και προσθέτεις τις βασικές καταλήξεις: amāre-m, delēre-m, legere-m, capere-m, audīre-m, esse-m. Για την παθητική προσθέτεις στο ίδιο θέμα τις παθητικές καταλήξεις: amāre-r, legere-r.
Δύο περιπτώσεις θέλουν προσοχή:
- Αποθετικά. Δεν έχουν ενεργητικό απαρέμφατο, οπότε σκέφτεσαι αυτό που θα είχαν: sequor (σαν sequere) → sequerer· egredior (σαν egredere) → egrederer· imitor (σαν imitāre) → imitārer.
- Ανώμαλα. Ο κανόνας του απαρεμφάτου δουλεύει κι εδώ: possum → possem, volo → vellem, nolo → nollem, malo → mallem, fero → ferrem, eo → irem, fio → fierem.
Συντακτικό
Η χρήση της υποτακτικής
Η υποτακτική εμφανίζεται πολύ συχνότερα σε δευτερεύουσες προτάσεις παρά σε κύριες. Στις δευτερεύουσες εκφράζει το υποκειμενικό στοιχείο: κάτι που επιδιώκεται, ρωτιέται πλάγια ή συνδέεται αιτιακά με την κύρια πρόταση.
| Πάντα με υποτακτική | Με οριστική ή υποτακτική, ανάλογα |
|---|---|
| πλάγιες ερωτηματικές, βουλητικές, ενδοιαστικές, τελικές, συμπερασματικές | αναφορικές, παραβολικές, χρονικές, αιτιολογικές, εναντιωματικές-παραχωρητικές, υποθετικές |
Στα αρχαία ελληνικά μια πλάγια ερώτηση μπορεί να έχει οποιαδήποτε έγκλιση· στα λατινικά έχει μόνο υποτακτική, γιατί δεν μεταφέρει την ερώτηση ακριβώς όπως ειπώθηκε.
Οι υποτακτικές του κειμένου:
| Πρόταση | Είδος | Εξαρτάται από |
|---|---|---|
| ut ignorarētur a marīto | συμπερασματική (ita ... ut) | parāvit |
| quid ageret puer | πλάγια ερωτηματική, αντικείμενο | interroganti |
| cum lacrimae ... vincerent prorumperentque | χρονική, με τον ιστορικό cum | egrediebātur |
| ut simul imponerētur | βουλητική, αντικείμενο | orābat |
Το cum ... intraverat έχει οριστική υπερσυντελίκου: είναι χρονικός cum που δηλώνει πράξη που επαναλαμβανόταν, «κάθε φορά που είχε μπει». Το cum ... vincerent έχει υποτακτική: είναι ο ιστορικός (διηγηματικός) cum, που θα τον δεις αναλυτικά στο μάθημα XXIV.
Η ακολουθία των χρόνων
Ο χρόνος μιας δευτερεύουσας σε υποτακτική δεν διαλέγεται ελεύθερα. Τον ορίζουν δύο πράγματα:
- Αν το ρήμα από το οποίο εξαρτάται είναι σε αρκτικό χρόνο (ενεστώτας, μέλλοντας, συντελεσμένος μέλλοντας, παρακείμενος με σημασία ενεστώτα) ή σε ιστορικό (παρατατικός, υπερσυντέλικος, παρακείμενος με σημασία αορίστου).
- Αν η πράξη της δευτερεύουσας είναι σύγχρονη, προτερόχρονη ή υστερόχρονη ως προς αυτό το ρήμα.
| Ρήμα εξάρτησης | Σύγχρονο | Προτερόχρονο | Υστερόχρονο |
|---|---|---|---|
| αρκτικός: Rogat | υποτ. ενεστώτα: quid agam | υποτ. παρακειμένου: quid egerim | υποτ. ενεστ. περιφραστικής: quid actūrus sim |
| ιστορικός: Rogābat | υποτ. παρατατικού: quid agerem | υποτ. υπερσυντελίκου: quid egissem | υποτ. παρατ. περιφραστικής: quid actūrus essem |
Στο κείμενο όλα τα ρήματα εξάρτησης είναι ιστορικοί χρόνοι (parāvit, respondēbat, egrediebātur, orābat) και οι πράξεις είναι σύγχρονες, άρα όλες οι υποτακτικές είναι παρατατικού.
Άλλα σημεία του κειμένου
- Huic: δοτική προσωπική χαριστική (= filio).
- a marīto: ποιητικό αίτιο στο ignorarētur.
- vivere filium: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του simulābat· υποκείμενό του το filium (ετεροπροσωπία).
- cohibitae: επιθετική μετοχή, προσδιορισμός στο lacrimae.
- dolōri: έμμεσο αντικείμενο του dabat· se: άμεσο αντικείμενο.
- siccis oculis: αφαιρετική του τρόπου.
- occīso Scribōniāno: απόλυτη αφαιρετική, χρονική, προτερόχρονο.
- Rōmam: αιτιατική της κίνησης σε τόπο, χωρίς πρόθεση, γιατί είναι όνομα πόλης.
- Erat ascensūrus: παρατατικός της ενεργητικής περιφραστικής συζυγίας: ascensūrus eram, eras, erat, ascensūri erāmus, erātis, erant.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) το γ΄ πληθυντικό της υποτακτικής παρατατικού του «aegrotābat»· β) το β΄ ενικό της υποτακτικής παρατατικού του «parāvit» στην παθητική φωνή· γ) το γ΄ ενικό της υποτακτικής παρατατικού του «egrediebātur»· δ) τη δοτική ενικού του «funus».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Απαρέμφατο aegrotāre + -nt: aegrotārent.
β) Απαρέμφατο parāre + παθητική κατάληξη -ris: parārēris (ή parārēre).
γ) Αποθετικό της γ΄ συζυγίας σε -io: το θέμα είναι σαν να υπήρχε απαρέμφατο egredere, άρα egrederētur.
δ) Το funus, -eris είναι τριτόκλιτο ουδέτερο: funeri.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις «quid ageret puer» και «ut simul imponerētur» και να δικαιολογήσετε την έγκλιση και τον χρόνο του ρήματός τους.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
quid ageret puer: δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική (μερικής αγνοίας, με το quid), αντικείμενο της μετοχής interroganti. Εκφέρεται με υποτακτική, όπως κάθε πλάγια ερώτηση στα λατινικά. Είναι υποτακτική παρατατικού: εξαρτάται από τη μετοχή interroganti, που ακολουθεί τον ιστορικό χρόνο του respondēbat, και δηλώνει το σύγχρονο στο παρελθόν.
ut simul imponerētur: δευτερεύουσα βουλητική, αντικείμενο του orābat. Εκφέρεται με υποτακτική, γιατί λέει κάτι που επιδιώκεται. Είναι υποτακτική παρατατικού: εξαρτάται από ιστορικό χρόνο (orābat) και δηλώνει το σύγχρονο στο παρελθόν.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις το γ΄ ενικό της υποτακτικής παρατατικού του paro, στην ενεργητική και στην παθητική φωνή.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXIII του Πλινίου για την Αρρία.
- Να σχηματίζεις την υποτακτική του παρατατικού, ενεργητική και παθητική, σε όλες τις συζυγίες, στα αποθετικά και στα ανώμαλα.
- Να αναγνωρίζεις τις δευτερεύουσες προτάσεις του κειμένου που εκφέρονται με υποτακτική: συμπερασματική, πλάγια ερωτηματική, βουλητική, ιστορικό cum.
- Να εφαρμόζεις την ακολουθία των χρόνων για το σύγχρονο, το προτερόχρονο και το υστερόχρονο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.