XXII. Προτροπές προς τους Ρωμαίους
Η υποτακτική του ενεστώτα, ενεργητική και παθητική.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXII, τις προτροπές του Κικέρωνα προς τους Ρωμαίους.
- Να σχηματίζεις την υποτακτική του ενεστώτα, ενεργητική και παθητική, σε όλες τις συζυγίες, στα αποθετικά και στο sum.
- Να ξεχωρίζεις την υποτακτική ενεστώτα από τον μέλλοντα της οριστικής (amēmus, legēmus, legāmus).
- Να αναγνωρίζεις τα είδη της υποτακτικής στις κύριες προτάσεις: προτρεπτική, ευχετική, δυνητική, απορηματική, παραχωρητική.
Το πλαίσιο
Το απόσπασμα είναι από τον λόγο του Κικέρωνα Pro Sestio (56 π.Χ.), με τον οποίο υπερασπίστηκε στο δικαστήριο τον πολιτικό του φίλο Πόπλιο Σήστιο. Προς το τέλος του λόγου ο Κικέρων στρέφεται στους νεότερους Ρωμαίους και τους δίνει μια σειρά από προτροπές. Μέσα τους φαίνονται οι αξίες της ρωμαϊκής αριστοκρατίας: ευλάβεια προς τους προγόνους, πατριωτισμός, καρτερία στις δοκιμασίες και η δόξα (gloria) ως ανταμοιβή για την πολιτική και στρατιωτική προσφορά. Κάθε προτροπή είναι ένα ρήμα σε υποτακτική ενεστώτα.
Το κείμενο
Imitēmur nostros Brutos, Camillos, Decios, Curios, Fabricios, Scipiōnes, innumerabiles alios qui hanc rem publicam stabilivērunt; quos equidem in deōrum immortalium coĕtu ac numero repōno. Amēmus patriam, pareāmus senatui, consulāmus bonis; praesentes fructus neglegāmus, posteritātis gloriae serviāmus; id esse optimum putēmus, quod est rectissimum; sperēmus quae volumus, sed ferāmus quod acciderit; arbitrēmur denique corpus virōrum fortium magnorumque hominum esse mortāle, animi vero motus et virtūtis gloriam sempiternam esse.
Κικέρων, Pro Sestio 143
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Imitēmur nostros Brutos, Camillos, Decios, Curios, Fabricios, Scipiōnes, innumerabiles alios qui hanc rem publicam stabilivērunt; | Ας μιμούμαστε τους δικούς μας Βρούτους, Καμίλλους, Δεκίους, Κουρίους, Φαβρικίους, Σκιπίωνες, αμέτρητους άλλους που στέριωσαν αυτή την πολιτεία· |
| quos equidem in deōrum immortalium coĕtu ac numero repōno. | αυτούς εγώ βέβαια τους τοποθετώ στη χορεία και στον αριθμό των αθάνατων θεών. |
| Amēmus patriam, pareāmus senatui, consulāmus bonis; | Ας αγαπάμε την πατρίδα, ας υπακούμε στη σύγκλητο, ας φροντίζουμε για τους καλούς πολίτες· |
| praesentes fructus neglegāmus, posteritātis gloriae serviāmus; | ας αδιαφορούμε για τα κέρδη της στιγμής, ας υπηρετούμε τη δόξα στους μεταγενέστερους· |
| id esse optimum putēmus, quod est rectissimum; | ας θεωρούμε ότι άριστο είναι αυτό που είναι το πιο σωστό· |
| sperēmus quae volumus, sed ferāmus quod acciderit; | ας ελπίζουμε όσα θέλουμε, αλλά ας υπομένουμε ό,τι συμβεί· |
| arbitrēmur denique corpus virōrum fortium magnorumque hominum esse mortāle, animi vero motus et virtūtis gloriam sempiternam esse. | ας πιστεύουμε τέλος ότι το σώμα των γενναίων και μεγάλων ανδρών είναι θνητό, ενώ οι δυνάμεις της ψυχής και η δόξα της αρετής είναι αιώνιες. |
Τα ονόματα στον πληθυντικό (Brutos, Camillos) δεν σημαίνουν πολλά πρόσωπα με το ίδιο όνομα: σημαίνουν «ανθρώπους σαν τον Βρούτο, σαν τον Κάμιλλο». Είναι οι ήρωες της παλιάς δημοκρατίας: ο Λεύκιος Ιούνιος Βρούτος που έδιωξε τους βασιλείς, ο Κάμιλλος του μαθήματος XXI, ο Δέκιος Μυς που θυσιάστηκε για την πατρίδα, ο Κούριος και ο Φαβρίκιος που πολέμησαν τον Πύρρο, και οι δύο Σκιπίωνες, οι νικητές της Καρχηδόνας.
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| imitor, imitātus sum, imitāri, αποθ. 1 | μιμούμαι |
| innumerabilis, -is, -e | αμέτρητος |
| stabilio, stabilīvi, stabilītum, stabilīre, 4 | στεριώνω |
| equidem (επίρρ.) | εγώ βέβαια |
| immortālis, -is, -e | αθάνατος |
| coĕtus, -us (αρσ.) | συνάθροιση, χορεία |
| repōno, reposui, repositum, repōnĕre, 3 | τοποθετώ |
| pareo, parui, paritum, parēre, 2 (+ δοτ.) | υπακούω |
| senātus, -us (αρσ.) | η σύγκλητος |
| consulo, consului, consultum, consulĕre, 3 (+ δοτ.) | φροντίζω για |
| boni, -ōrum (αρσ., πληθ.) | οι καλοί πολίτες |
| praesens, -ntis | τωρινός, της στιγμής |
| neglego, neglexi, neglectum, neglegĕre, 3 | αδιαφορώ για |
| fructus, -us (αρσ.) | κέρδος, ωφέλεια |
| posteritas, -ātis (θηλ.) | οι μεταγενέστεροι, το μέλλον |
| servio, servīvi, servītum, servīre, 4 (+ δοτ.) | υπηρετώ |
| optimus, -a, -um | άριστος (υπερθ. του bonus) |
| rectissimus, -a, -um | ο πιο σωστός (υπερθ. του rectus) |
| puto, putāvi, putātum, putāre, 1 | νομίζω, θεωρώ |
| spero, sperāvi, sperātum, sperāre, 1 | ελπίζω |
| volo, volui, velle | θέλω |
| fero, tuli, lātum, ferre | (εδώ) υπομένω |
| accido, accidi, accidĕre, 3 | συμβαίνει |
| arbitror, arbitrātus sum, arbitrāri, αποθ. 1 | πιστεύω, νομίζω |
| fortis, -is, -e | γενναίος |
| mortālis, -is, -e | θνητός |
| motus, -us (αρσ.) | κίνηση· animi motus: οι δυνάμεις της ψυχής |
| virtus, -ūtis (θηλ.) | αρετή, ανδρεία |
| sempiternus, -a, -um | αιώνιος |
Γραμματική: η υποτακτική του ενεστώτα
Η υποτακτική έχει δικό της χαρακτηριστικό φωνήεν ανάμεσα στο θέμα και στις βασικές καταλήξεις:
- α΄ συζυγία: θέμα χωρίς το -a- + -e-: am-e-m.
- β΄, γ΄ και δ΄ συζυγία: ενεστωτικό θέμα + -a-: dele-a-m, leg-a-m, capi-a-m, audi-a-m.
- sum: -i-: s-i-m.
Στην παθητική βάζεις στο ίδιο θέμα τις βασικές καταλήξεις της παθητικής φωνής: am-e-r, dele-a-r, leg-a-r, audi-a-r. Τα αποθετικά κλίνονται με αυτούς τους τύπους και έχουν ενεργητική σημασία: imitor → imitēmur, arbitror → arbitrēmur.
Τα ανώμαλα ρήματα σχηματίζουν την υποτακτική ενεστώτα ως εξής: possum → possim, volo → velim, nolo → nolim, malo → malim (με -i-, όπως το sim)· fero → feram, eo → eam (με -a-, όπως η γ΄ συζυγία). Στο κείμενο: ferāmus.
Υποτακτική ή μέλλοντας;
Εδώ γίνονται τα περισσότερα λάθη, γιατί το ίδιο φωνήεν παίζει δύο ρόλους:
| Ρήμα | Υποτακτική ενεστώτα | Μέλλοντας οριστικής |
|---|---|---|
| amo (α΄) | amēmus | amābimus |
| deleo (β΄) | deleāmus | delēbimus |
| lego (γ΄) | legāmus | legēmus |
| audio (δ΄) | audiāmus | audiēmus |
Στην α΄ συζυγία το -e- είναι υποτακτική· στη γ΄ και στη δ΄ το -e- είναι μέλλοντας. Και το α΄ ενικό της γ΄ και της δ΄ (legam, audiam) είναι ίδιο στην υποτακτική και στον μέλλοντα: εκεί αποφασίζει η σύνταξη.
Συντακτικό: η υποτακτική στις κύριες προτάσεις
Τα λατινικά στηρίζουν όλο το σύστημα των εγκλίσεων στην αντίθεση οριστική ↔ υποτακτική. Η οριστική λέει το πραγματικό· η υποτακτική προσθέτει την υποκειμενική ματιά του ομιλητή: μια κρίση που δεν τη βεβαιώνει ή μια επιθυμία. Γι' αυτό η λατινική υποτακτική καλύπτει χρήσεις που στα αρχαία ελληνικά μοιράζονται η υποτακτική, η ευκτική, η προστακτική και η οριστική.
| Είδος | Τι εκφράζει | Παράδειγμα | Άρνηση |
|---|---|---|---|
| προτρεπτική | προτροπή, συνήθως σε α΄ πληθυντικό | Amēmus patriam (ας αγαπάμε την πατρίδα) | ne |
| ευχετική | ευχή, συνήθως με το utinam | Utinam errem (μακάρι να κάνω λάθος) | utinam ne |
| δυνητική | κάτι πιθανό ή δυνατό | Quis hoc neget? (ποιος θα το αρνιόταν;) | non |
| απορηματική | απορία για το τι πρέπει να γίνει | Quid agam? (τι να κάνω;) | non |
| παραχωρητική | δέχομαι κάτι για χάρη της συζήτησης | Sint sane superbi Rhodienses (ας είναι, ας πούμε, αλαζόνες οι Ρόδιοι) | ne |
Στο κείμενο όλες οι υποτακτικές είναι προτρεπτικές, σε α΄ πληθυντικό: ο Κικέρων βάζει και τον εαυτό του μέσα στην προτροπή. Η υποτακτική του απραγματοποίητου, που είναι μόνο παρατατικού ή υπερσυντελίκου, έρχεται με τους υποθετικούς λόγους.
Δύσκολα σημεία του κειμένου
- qui ... stabilivērunt: δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιορίζει το alios.
- quos: αναφορικός σύνδεσμος (= eos), αντικείμενο του repōno.
- senatui, bonis, gloriae: αντικείμενα σε δοτική, των pareāmus, consulāmus, serviāmus. Το consulo με δοτική σημαίνει «φροντίζω για»· με αιτιατική σημαίνει «συμβουλεύομαι».
- posteritātis: γενική στο gloriae· η δόξα που θα δώσουν οι μεταγενέστεροι.
- quae volumus, quod acciderit: δευτερεύουσες αναφορικές ουσιαστικές, αντικείμενα του sperēmus και του ferāmus. Το acciderit είναι συντελεσμένος μέλλοντας: «ό,τι θα έχει συμβεί».
- sempiternam: κατηγορούμενο και στο motus και στο gloriam· συμφωνεί σε γένος και αριθμό με το πλησιέστερο, το gloriam.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) το β΄ ενικό της υποτακτικής ενεστώτα του «amēmus» στην ίδια φωνή· β) τον ίδιο τύπο της άλλης φωνής του «neglegāmus»· γ) το β΄ πληθυντικό στον ίδιο χρόνο και στην ίδια έγκλιση του «imitēmur»· δ) τη γενική πληθυντικού του «coĕtu».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Α΄ συζυγία, χαρακτηριστικό φωνήεν -e-: amēs.
β) Γ΄ συζυγία, θέμα negleg- + -a- + παθητική κατάληξη του α΄ πληθυντικού: neglegāmur.
γ) Αποθετικό της α΄ συζυγίας, άρα παθητικές καταλήξεις με -e-: imitēmini.
δ) Το coĕtus, -us είναι τεταρτόκλιτο αρσενικό: coetuum.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να χαρακτηρίσετε την υποτακτική «pareāmus» και να γράψετε την άρνησή της. Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «senatui». Να μετατρέψετε την πρόταση «praesentes fructus neglegāmus» σε παθητική σύνταξη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
pareāmus: υποτακτική ενεστώτα σε κύρια πρόταση, α΄ πληθυντικό, που εκφράζει προτροπή: προτρεπτική υποτακτική. Η άρνηση γίνεται με το ne: ne pareāmus.
senatui: δοτική ενικού του τεταρτόκλιτου senātus, αντικείμενο του pareāmus (το pareo συντάσσεται με δοτική).
Το αντικείμενο praesentes fructus γίνεται υποκείμενο σε ονομαστική (ίδια μορφή), το ρήμα πηγαίνει σε γ΄ πληθυντικό της παθητικής υποτακτικής, και το υποκείμενο nos γίνεται ποιητικό αίτιο: Praesentes fructus a nobis neglegantur.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Να γράψεις το γ΄ ενικό της υποτακτικής ενεργητικού ενεστώτα των ρημάτων amo, pareo, neglego, servio.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXII, τις προτροπές του Κικέρωνα προς τους Ρωμαίους.
- Να σχηματίζεις την υποτακτική του ενεστώτα, ενεργητική και παθητική, σε όλες τις συζυγίες, στα αποθετικά και στο sum.
- Να ξεχωρίζεις την υποτακτική ενεστώτα από τον μέλλοντα της οριστικής (amēmus, legēmus, legāmus).
- Να αναγνωρίζεις τα είδη της υποτακτικής στις κύριες προτάσεις: προτρεπτική, ευχετική, δυνητική, απορηματική, παραχωρητική.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.