Μετάβαση στο περιεχόμενο

XXI. Πώς πήρε το όνομά του το Pisaurum

Η απόλυτη αφαιρετική, από την αρχή ως το τέλος.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXI του Σέρβιου για το Pisaurum.
  2. Να αναγνωρίζεις την απόλυτη αφαιρετική και να την ξεχωρίζεις από τη συνημμένη μετοχή.
  3. Να αναλύεις μια απόλυτη αφαιρετική σε δευτερεύουσα πρόταση και να φτιάχνεις απόλυτη αφαιρετική από πρόταση, με το ποιητικό αίτιο όπου χρειάζεται.
  4. Να αναγνωρίζεις την ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική χωρίς μετοχή (Brenno duce).

Το πλαίσιο

Ο Σέρβιος ήταν γραμματικός του τέλους του 4ου αιώνα μ.Χ. και έγραψε ένα μεγάλο σχόλιο στην Αινειάδα του Βεργιλίου. Σε ένα σημείο του εξηγεί πώς πήρε το όνομά του το Pisaurum (σήμερα Pesaro), μια παραλιακή πόλη της Ομβρικής. Η ιστορία ξεκινά από τη μεγάλη ήττα των Ρωμαίων στον ποταμό Αλία από τους Γαλάτες του Βρέννου, το 387 π.Χ. κατά το σχολικό βιβλίο, και τελειώνει με τον Κάμιλλο που παίρνει πίσω το χρυσάφι των λύτρων. Η ετυμολογία είναι του Σέρβιου, όχι της σημερινής γλωσσολογίας: Pisaurum από το pensāre aurum, «ζυγίζω χρυσάφι».

Το κείμενο

Brenno duce Galli, apud Alliam flumen delētis legiōnibus Rōmanōrum, evertērunt urbem Rōmam praeter Capitōlium, pro quo immensam pecuniam accepērunt. Tum Camillus, qui diu apud Ardeam in exilio fuerat propter Vēientānam praedam non aequo iure divīsam, absens dictātor est factus; is Gallos iam abeuntes secūtus est: quibus interemptis aurum omne recēpit. Quod illic appensum civitāti nomen dedit: nam Pisaurum dicitur, quod illic aurum pensātum est. Post hoc factum rediit in exilium, unde tamen rogātus reversus est.

Σέρβιος, Σχόλια στην Αινειάδα 6.825

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

ΛατινικάΜετάφραση
Brenno duce Galli, apud Alliam flumen delētis legiōnibus Rōmanōrum, evertērunt urbem Rōmam praeter Capitōlium,Οι Γαλάτες, με αρχηγό τον Βρέννο, αφού εξόντωσαν τις λεγεώνες των Ρωμαίων κοντά στον ποταμό Αλία, κατέστρεψαν ολοσχερώς την πόλη Ρώμη εκτός από το Καπιτώλιο,
pro quo immensam pecuniam accepērunt.σε αντάλλαγμα για το οποίο πήραν τεράστιο χρηματικό ποσό.
Tum Camillus, qui diu apud Ardeam in exilio fuerat propter Vēientānam praedam non aequo iure divīsam, absens dictātor est factus;Τότε ο Κάμιλλος, που για πολύ καιρό είχε ζήσει εξόριστος στην Αρδέα εξαιτίας της λείας από τους Βηίους, η οποία δεν είχε μοιραστεί ακριβοδίκαια, εκλέχτηκε δικτάτορας ενώ ήταν απών·
is Gallos iam abeuntes secūtus est:αυτός καταδίωξε τους Γαλάτες, που ήδη αποχωρούσαν·
quibus interemptis aurum omne recēpit.και αφού τους εξολόθρευσε, πήρε πίσω όλο το χρυσάφι.
Quod illic appensum civitāti nomen dedit:Αυτό, επειδή ζυγίστηκε εκεί, έδωσε το όνομα στην πόλη·
nam Pisaurum dicitur, quod illic aurum pensātum est.γιατί ονομάζεται Pisaurum, επειδή εκεί ζυγίστηκε το χρυσάφι.
Post hoc factum rediit in exilium, unde tamen rogātus reversus est.Μετά από αυτό το κατόρθωμα γύρισε στην εξορία, από όπου όμως επέστρεψε, επειδή τον παρακάλεσαν.

Στο quibus interemptis και στο Quod illic appensum η αναφορική λέξη στην αρχή της περιόδου δεν εισάγει αναφορική πρόταση: είναι αναφορικός σύνδεσμος και ισοδυναμεί με δεικτική αντωνυμία (quibus = eis, quod = id). Γι' αυτό τη μεταφράζεις «αυτούς», «αυτό».

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία
Brennus, -i (αρσ.)ο Βρέννος, αρχηγός των Γαλατών
dux, ducis (αρσ.)αρχηγός
Gallus, -i (αρσ.)ο Γαλάτης
flumen, -inis (ουδ.)ποταμός
deleo, delēvi, delētum, delēre, 2καταστρέφω, εξοντώνω
legio, -ōnis (θηλ.)λεγεώνα
everto, everti, eversum, evertĕre, 3καταστρέφω ολοσχερώς
praeter + αιτ.εκτός από
pro + αφαιρ.σε αντάλλαγμα για
immensus, -a, -umτεράστιος
pecunia, -ae (θηλ.)χρήματα
accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3παίρνω, δέχομαι
exilium, -ii (ουδ.)εξορία
praeda, -ae (θηλ.)λεία
aequus, -a, -umίσος, δίκαιος· aequo iure: ακριβοδίκαια
ius, iuris (ουδ.)το δίκαιο
divido, divīsi, divīsum, dividĕre, 3μοιράζω
absum, afui, abesseλείπω, είμαι απών· μετοχή absens, -ntis
dictātor, -ōris (αρσ.)δικτάτορας, με έκτακτες εξουσίες για έξι μήνες
fio, factus sum, fieriγίνομαι, εκλέγομαι
abeo, abii (abīvi), abitum, abīreφεύγω, αποχωρώ
sequor, secūtus sum, sequi, αποθ. 3ακολουθώ, καταδιώκω
interimo, interēmi, interemptum, interimĕre, 3εξολοθρεύω
recipio, recēpi, receptum, recipĕre, 3παίρνω πίσω
aurum, -i (ουδ.)χρυσάφι
appendo, appendi, appensum, appendĕre, 3ζυγίζω
penso, pensāvi, pensātum, pensāre, 1ζυγίζω
civitas, -ātis (θηλ.)πόλη, πολιτεία
nomen, -inis (ουδ.)όνομα
do, dedi, datum, dare, 1δίνω
redeo, redii, reditum, redīreεπιστρέφω
rogo, rogāvi, rogātum, rogāre, 1παρακαλώ, ζητώ
revertor, reverti (reversus sum), reverti, 3επιστρέφω

Γραμματική: οι μετοχές στην αφαιρετική

Η απόλυτη αφαιρετική φτιάχνεται με δύο μετοχές: τη μετοχή του ενεστώτα και τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου. Τις ξέρεις από τα μαθήματα XVII και XX· εδώ χρειάζεται να τις βλέπεις στην αφαιρετική.

  • Η μετοχή του παθητικού παρακειμένου κλίνεται όπως το bonus, -a, -um και βγαίνει από τον τρίτο αρχικό χρόνο (το σουπίνο): delētum → αφαιρ. delēto, delētā, delētis· interemptum → interempto, interemptā, interemptis.
  • Η μετοχή του ενεστώτα κλίνεται τριτόκλιτα. Στην αφαιρετική ενικού έχει κανονικά -e όταν είναι μετοχή (άρα πάντα στην απόλυτη αφαιρετική) και -i όταν λειτουργεί σαν επίθετο: Tarquinio regnante (ενώ βασίλευε ο Ταρκύνιος).

Η μετοχή του κειμένου abeuntes (του abeo) έχει το ανώμαλο θέμα του eo: abiens στην ονομαστική ενικού, abeunt- σε όλες τις άλλες πτώσεις.

Η μετοχή ενεστώτα abiens, abeuntis

Πες την κατάληξη και πάτα το κουτάκι. Πρόσεξε την αφαιρετική ενικού: -e όταν η λέξη είναι μετοχή.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

Αρσ./Θηλ. ενικ.Ουδ. ενικ.Αρσ./Θηλ. πληθ.Ουδ. πληθ.
Ονομαστική
Γενική
Δοτική
Αιτιατική
Αφαιρετική
Κλητική

0 / 24 καταλήξεις

Συντακτικό: η απόλυτη αφαιρετική

Μια μετοχή είναι συνημμένη όταν το υποκείμενό της είναι ήδη όρος της πρότασης. Στο is Gallos iam abeuntes secūtus est οι Γαλάτες που φεύγουν είναι το αντικείμενο του secūtus est, και η μετοχή abeuntes συμφωνεί μαζί του.

Όταν όμως το υποκείμενο της μετοχής δεν έχει σχέση ούτε με το υποκείμενο ούτε με το αντικείμενο του ρήματος, μετοχή και υποκείμενο μπαίνουν και τα δύο σε αφαιρετική. Αυτή είναι η απόλυτη αφαιρετική, το αντίστοιχο της απόλυτης γενικής των αρχαίων ελληνικών.

Στο κείμενο:

Απόλυτη αφαιρετικήΥποκείμενοΜετοχήΣημασία
delētis legiōnibuslegiōnibusdelētis, παθ. παρακειμένουχρονική, προτερόχρονο: «αφού εξόντωσαν τις λεγεώνες»
quibus interemptisquibus (= eis, τους Γαλάτες)interemptis, παθ. παρακειμένουχρονική, προτερόχρονο: «αφού τους εξολόθρευσε»
Brenno duceBrenno(χωρίς μετοχή)χρονική ή τροπική: «με αρχηγό τον Βρέννο»

Γιατί τόσο συχνά με παθητικό παρακείμενο

Τα λατινικά δεν έχουν ενεργητική μετοχή του παρελθόντος: δεν υπάρχει λέξη για «αφού εξόντωσαν». Για να πει ο Σέρβιος «οι Γαλάτες, αφού εξόντωσαν τις λεγεώνες, κατέστρεψαν», γυρίζει τη σύνταξη στην παθητική: «αφού οι λεγεώνες εξοντώθηκαν, οι Γαλάτες κατέστρεψαν» = delētis legiōnibus Galli evertērunt. Στη μετάφραση την ξαναγυρίζεις στην ενεργητική.

Για τον ίδιο λόγο δεν χρειάζεται ποιητικό αίτιο στο delētis legiōnibus: αυτός που εξοντώνει είναι το υποκείμενο του ρήματος, οι Galli. Όταν ο δράστης είναι άλλος, τον δηλώνεις με a/ab + αφαιρετική: Urbe occupātā a Gallis Rōmāni discessērunt.

Η ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική

Το sum δεν έχει μετοχή ενεστώτα. Γι' αυτό η απόλυτη αφαιρετική μπορεί να έχει μόνο ένα υποκείμενο και ένα ουσιαστικό που δηλώνει αξίωμα, ηλικία ή επάγγελμα, ή ένα επίθετο: Brenno duce (όταν αρχηγός ήταν ο Βρέννος), Cicerōne consule (όταν ύπατος ήταν ο Κικέρων), Cicerōne vivo (όσο ζούσε ο Κικέρων).

Ανάλυσε την πρώτη περίοδο

Οι Γαλάτες είναι το υποκείμενο του ρήματος· οι λεγεώνες είναι το υποκείμενο της μετοχής. Αυτή η διαφορά κάνει την αφαιρετική απόλυτη.

Βρες πρώτα το ρήμα και το υποκείμενό του. Μετά ρώτα για κάθε αφαιρετική: ποιο είναι το υποκείμενό της;

,Rōmanōrum,Rōmam.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 8 σωστά

Ανάλυση σε δευτερεύουσα πρόταση

Στο Θέμα Γ ζητείται συχνά να αναλύσεις μια μετοχή σε πρόταση. Για μια χρονική απόλυτη αφαιρετική με προτερόχρονο χρησιμοποιείς το postquam + οριστική παρακειμένου, ξαναγυρίζοντας τη σύνταξη στην ενεργητική:

  • delētis legiōnibus → postquam legiōnes Rōmanōrum delēvērunt (υποκείμενο οι Galli)
  • quibus interemptis → postquam eos interēmit (υποκείμενο ο Camillus)

Ίδια ανάλυση γίνεται και με τον ιστορικό cum και υποτακτική (cum eos interemisset), που θα δεις στα μαθήματα XXIII και XXIV.

Άλλα σημεία του κειμένου

  • urbem Rōmam: το Rōmam είναι παράθεση στο urbem.
  • pro quo: εμπρόθετος της ανταλλαγής· quo = Capitōlio.
  • qui diu ... fuerat: δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιορίζει το Camillus.
  • divīsam: επιθετική μετοχή στο praedam («που δεν είχε μοιραστεί»).
  • absens: μετοχή του absum, συνημμένη στο Camillus· dictātor είναι κατηγορούμενο στο Camillus μέσω του est factus.
  • abeuntes: χρονική μετοχή ενεστώτα, συνημμένη στο Gallos.
  • appensum: αιτιολογική μετοχή παθητικού παρακειμένου, συνημμένη στο Quod, το υποκείμενο του dedit.
  • Pisaurum dicitur: το Pisaurum είναι κατηγορούμενο στο εννοούμενο υποκείμενο (η πόλη).
  • quod illic aurum pensātum est: δευτερεύουσα αιτιολογική με quod και οριστική.
  • rogātus: αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του reversus est.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη γενική ενικού του «immensam pecuniam»· β) την αφαιρετική ενικού του «aurum omne»· γ) την ίδια πτώση του άλλου αριθμού του «legiōnibus»· δ) το απαρέμφατο ενεστώτα του «accepērunt» και την αιτιατική ενικού του «dictātor».

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις μετοχές «delētis» και «abeuntes». Να αναλύσετε τη μετοχή «interemptis» σε δευτερεύουσα χρονική πρόταση με τον postquam.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια φράση του κειμένου είναι απόλυτη αφαιρετική;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Γράψε την αφαιρετική ενικού και την αφαιρετική πληθυντικού του «legio, -ōnis».

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXI του Σέρβιου για το Pisaurum.
  • Να αναγνωρίζεις την απόλυτη αφαιρετική και να την ξεχωρίζεις από τη συνημμένη μετοχή.
  • Να αναλύεις μια απόλυτη αφαιρετική σε δευτερεύουσα πρόταση και να φτιάχνεις απόλυτη αφαιρετική από πρόταση, με το ποιητικό αίτιο όπου χρειάζεται.
  • Να αναγνωρίζεις την ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική χωρίς μετοχή (Brenno duce).

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;