XXI. Πώς πήρε το όνομά του το Pisaurum
Η απόλυτη αφαιρετική, από την αρχή ως το τέλος.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Γ΄ Λυκείου, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Γ ·2025 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXI του Σέρβιου για το Pisaurum.
- Να αναγνωρίζεις την απόλυτη αφαιρετική και να την ξεχωρίζεις από τη συνημμένη μετοχή.
- Να αναλύεις μια απόλυτη αφαιρετική σε δευτερεύουσα πρόταση και να φτιάχνεις απόλυτη αφαιρετική από πρόταση, με το ποιητικό αίτιο όπου χρειάζεται.
- Να αναγνωρίζεις την ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική χωρίς μετοχή (Brenno duce).
Το πλαίσιο
Ο Σέρβιος ήταν γραμματικός του τέλους του 4ου αιώνα μ.Χ. και έγραψε ένα μεγάλο σχόλιο στην Αινειάδα του Βεργιλίου. Σε ένα σημείο του εξηγεί πώς πήρε το όνομά του το Pisaurum (σήμερα Pesaro), μια παραλιακή πόλη της Ομβρικής. Η ιστορία ξεκινά από τη μεγάλη ήττα των Ρωμαίων στον ποταμό Αλία από τους Γαλάτες του Βρέννου, το 387 π.Χ. κατά το σχολικό βιβλίο, και τελειώνει με τον Κάμιλλο που παίρνει πίσω το χρυσάφι των λύτρων. Η ετυμολογία είναι του Σέρβιου, όχι της σημερινής γλωσσολογίας: Pisaurum από το pensāre aurum, «ζυγίζω χρυσάφι».
Το κείμενο
Brenno duce Galli, apud Alliam flumen delētis legiōnibus Rōmanōrum, evertērunt urbem Rōmam praeter Capitōlium, pro quo immensam pecuniam accepērunt. Tum Camillus, qui diu apud Ardeam in exilio fuerat propter Vēientānam praedam non aequo iure divīsam, absens dictātor est factus; is Gallos iam abeuntes secūtus est: quibus interemptis aurum omne recēpit. Quod illic appensum civitāti nomen dedit: nam Pisaurum dicitur, quod illic aurum pensātum est. Post hoc factum rediit in exilium, unde tamen rogātus reversus est.
Σέρβιος, Σχόλια στην Αινειάδα 6.825
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Brenno duce Galli, apud Alliam flumen delētis legiōnibus Rōmanōrum, evertērunt urbem Rōmam praeter Capitōlium, | Οι Γαλάτες, με αρχηγό τον Βρέννο, αφού εξόντωσαν τις λεγεώνες των Ρωμαίων κοντά στον ποταμό Αλία, κατέστρεψαν ολοσχερώς την πόλη Ρώμη εκτός από το Καπιτώλιο, |
| pro quo immensam pecuniam accepērunt. | σε αντάλλαγμα για το οποίο πήραν τεράστιο χρηματικό ποσό. |
| Tum Camillus, qui diu apud Ardeam in exilio fuerat propter Vēientānam praedam non aequo iure divīsam, absens dictātor est factus; | Τότε ο Κάμιλλος, που για πολύ καιρό είχε ζήσει εξόριστος στην Αρδέα εξαιτίας της λείας από τους Βηίους, η οποία δεν είχε μοιραστεί ακριβοδίκαια, εκλέχτηκε δικτάτορας ενώ ήταν απών· |
| is Gallos iam abeuntes secūtus est: | αυτός καταδίωξε τους Γαλάτες, που ήδη αποχωρούσαν· |
| quibus interemptis aurum omne recēpit. | και αφού τους εξολόθρευσε, πήρε πίσω όλο το χρυσάφι. |
| Quod illic appensum civitāti nomen dedit: | Αυτό, επειδή ζυγίστηκε εκεί, έδωσε το όνομα στην πόλη· |
| nam Pisaurum dicitur, quod illic aurum pensātum est. | γιατί ονομάζεται Pisaurum, επειδή εκεί ζυγίστηκε το χρυσάφι. |
| Post hoc factum rediit in exilium, unde tamen rogātus reversus est. | Μετά από αυτό το κατόρθωμα γύρισε στην εξορία, από όπου όμως επέστρεψε, επειδή τον παρακάλεσαν. |
Στο quibus interemptis και στο Quod illic appensum η αναφορική λέξη στην αρχή της περιόδου δεν εισάγει αναφορική πρόταση: είναι αναφορικός σύνδεσμος και ισοδυναμεί με δεικτική αντωνυμία (quibus = eis, quod = id). Γι' αυτό τη μεταφράζεις «αυτούς», «αυτό».
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία |
|---|---|
| Brennus, -i (αρσ.) | ο Βρέννος, αρχηγός των Γαλατών |
| dux, ducis (αρσ.) | αρχηγός |
| Gallus, -i (αρσ.) | ο Γαλάτης |
| flumen, -inis (ουδ.) | ποταμός |
| deleo, delēvi, delētum, delēre, 2 | καταστρέφω, εξοντώνω |
| legio, -ōnis (θηλ.) | λεγεώνα |
| everto, everti, eversum, evertĕre, 3 | καταστρέφω ολοσχερώς |
| praeter + αιτ. | εκτός από |
| pro + αφαιρ. | σε αντάλλαγμα για |
| immensus, -a, -um | τεράστιος |
| pecunia, -ae (θηλ.) | χρήματα |
| accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3 | παίρνω, δέχομαι |
| exilium, -ii (ουδ.) | εξορία |
| praeda, -ae (θηλ.) | λεία |
| aequus, -a, -um | ίσος, δίκαιος· aequo iure: ακριβοδίκαια |
| ius, iuris (ουδ.) | το δίκαιο |
| divido, divīsi, divīsum, dividĕre, 3 | μοιράζω |
| absum, afui, abesse | λείπω, είμαι απών· μετοχή absens, -ntis |
| dictātor, -ōris (αρσ.) | δικτάτορας, με έκτακτες εξουσίες για έξι μήνες |
| fio, factus sum, fieri | γίνομαι, εκλέγομαι |
| abeo, abii (abīvi), abitum, abīre | φεύγω, αποχωρώ |
| sequor, secūtus sum, sequi, αποθ. 3 | ακολουθώ, καταδιώκω |
| interimo, interēmi, interemptum, interimĕre, 3 | εξολοθρεύω |
| recipio, recēpi, receptum, recipĕre, 3 | παίρνω πίσω |
| aurum, -i (ουδ.) | χρυσάφι |
| appendo, appendi, appensum, appendĕre, 3 | ζυγίζω |
| penso, pensāvi, pensātum, pensāre, 1 | ζυγίζω |
| civitas, -ātis (θηλ.) | πόλη, πολιτεία |
| nomen, -inis (ουδ.) | όνομα |
| do, dedi, datum, dare, 1 | δίνω |
| redeo, redii, reditum, redīre | επιστρέφω |
| rogo, rogāvi, rogātum, rogāre, 1 | παρακαλώ, ζητώ |
| revertor, reverti (reversus sum), reverti, 3 | επιστρέφω |
Γραμματική: οι μετοχές στην αφαιρετική
Η απόλυτη αφαιρετική φτιάχνεται με δύο μετοχές: τη μετοχή του ενεστώτα και τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου. Τις ξέρεις από τα μαθήματα XVII και XX· εδώ χρειάζεται να τις βλέπεις στην αφαιρετική.
- Η μετοχή του παθητικού παρακειμένου κλίνεται όπως το bonus, -a, -um και βγαίνει από τον τρίτο αρχικό χρόνο (το σουπίνο): delētum → αφαιρ. delēto, delētā, delētis· interemptum → interempto, interemptā, interemptis.
- Η μετοχή του ενεστώτα κλίνεται τριτόκλιτα. Στην αφαιρετική ενικού έχει κανονικά -e όταν είναι μετοχή (άρα πάντα στην απόλυτη αφαιρετική) και -i όταν λειτουργεί σαν επίθετο: Tarquinio regnante (ενώ βασίλευε ο Ταρκύνιος).
Η μετοχή του κειμένου abeuntes (του abeo) έχει το ανώμαλο θέμα του eo: abiens στην ονομαστική ενικού, abeunt- σε όλες τις άλλες πτώσεις.
Συντακτικό: η απόλυτη αφαιρετική
Μια μετοχή είναι συνημμένη όταν το υποκείμενό της είναι ήδη όρος της πρότασης. Στο is Gallos iam abeuntes secūtus est οι Γαλάτες που φεύγουν είναι το αντικείμενο του secūtus est, και η μετοχή abeuntes συμφωνεί μαζί του.
Όταν όμως το υποκείμενο της μετοχής δεν έχει σχέση ούτε με το υποκείμενο ούτε με το αντικείμενο του ρήματος, μετοχή και υποκείμενο μπαίνουν και τα δύο σε αφαιρετική. Αυτή είναι η απόλυτη αφαιρετική, το αντίστοιχο της απόλυτης γενικής των αρχαίων ελληνικών.
Στο κείμενο:
| Απόλυτη αφαιρετική | Υποκείμενο | Μετοχή | Σημασία |
|---|---|---|---|
| delētis legiōnibus | legiōnibus | delētis, παθ. παρακειμένου | χρονική, προτερόχρονο: «αφού εξόντωσαν τις λεγεώνες» |
| quibus interemptis | quibus (= eis, τους Γαλάτες) | interemptis, παθ. παρακειμένου | χρονική, προτερόχρονο: «αφού τους εξολόθρευσε» |
| Brenno duce | Brenno | (χωρίς μετοχή) | χρονική ή τροπική: «με αρχηγό τον Βρέννο» |
Γιατί τόσο συχνά με παθητικό παρακείμενο
Τα λατινικά δεν έχουν ενεργητική μετοχή του παρελθόντος: δεν υπάρχει λέξη για «αφού εξόντωσαν». Για να πει ο Σέρβιος «οι Γαλάτες, αφού εξόντωσαν τις λεγεώνες, κατέστρεψαν», γυρίζει τη σύνταξη στην παθητική: «αφού οι λεγεώνες εξοντώθηκαν, οι Γαλάτες κατέστρεψαν» = delētis legiōnibus Galli evertērunt. Στη μετάφραση την ξαναγυρίζεις στην ενεργητική.
Για τον ίδιο λόγο δεν χρειάζεται ποιητικό αίτιο στο delētis legiōnibus: αυτός που εξοντώνει είναι το υποκείμενο του ρήματος, οι Galli. Όταν ο δράστης είναι άλλος, τον δηλώνεις με a/ab + αφαιρετική: Urbe occupātā a Gallis Rōmāni discessērunt.
Η ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική
Το sum δεν έχει μετοχή ενεστώτα. Γι' αυτό η απόλυτη αφαιρετική μπορεί να έχει μόνο ένα υποκείμενο και ένα ουσιαστικό που δηλώνει αξίωμα, ηλικία ή επάγγελμα, ή ένα επίθετο: Brenno duce (όταν αρχηγός ήταν ο Βρέννος), Cicerōne consule (όταν ύπατος ήταν ο Κικέρων), Cicerōne vivo (όσο ζούσε ο Κικέρων).
Ανάλυση σε δευτερεύουσα πρόταση
Στο Θέμα Γ ζητείται συχνά να αναλύσεις μια μετοχή σε πρόταση. Για μια χρονική απόλυτη αφαιρετική με προτερόχρονο χρησιμοποιείς το postquam + οριστική παρακειμένου, ξαναγυρίζοντας τη σύνταξη στην ενεργητική:
- delētis legiōnibus → postquam legiōnes Rōmanōrum delēvērunt (υποκείμενο οι Galli)
- quibus interemptis → postquam eos interēmit (υποκείμενο ο Camillus)
Ίδια ανάλυση γίνεται και με τον ιστορικό cum και υποτακτική (cum eos interemisset), που θα δεις στα μαθήματα XXIII και XXIV.
Άλλα σημεία του κειμένου
- urbem Rōmam: το Rōmam είναι παράθεση στο urbem.
- pro quo: εμπρόθετος της ανταλλαγής· quo = Capitōlio.
- qui diu ... fuerat: δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, προσδιορίζει το Camillus.
- divīsam: επιθετική μετοχή στο praedam («που δεν είχε μοιραστεί»).
- absens: μετοχή του absum, συνημμένη στο Camillus· dictātor είναι κατηγορούμενο στο Camillus μέσω του est factus.
- abeuntes: χρονική μετοχή ενεστώτα, συνημμένη στο Gallos.
- appensum: αιτιολογική μετοχή παθητικού παρακειμένου, συνημμένη στο Quod, το υποκείμενο του dedit.
- Pisaurum dicitur: το Pisaurum είναι κατηγορούμενο στο εννοούμενο υποκείμενο (η πόλη).
- quod illic aurum pensātum est: δευτερεύουσα αιτιολογική με quod και οριστική.
- rogātus: αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του reversus est.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη γενική ενικού του «immensam pecuniam»· β) την αφαιρετική ενικού του «aurum omne»· γ) την ίδια πτώση του άλλου αριθμού του «legiōnibus»· δ) το απαρέμφατο ενεστώτα του «accepērunt» και την αιτιατική ενικού του «dictātor».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
α) Και οι δύο λέξεις είναι πρωτόκλιτες θηλυκές: immensae pecuniae.
β) Το aurum είναι δευτερόκλιτο ουδέτερο· το omnis, -is, -e είναι τριτόκλιτο επίθετο με αφαιρετική σε -i: auro omni.
γ) Το legiōnibus είναι αφαιρετική πληθυντικού του legio, -ōnis. Η αφαιρετική ενικού είναι legiōne.
δ) Από τους αρχικούς χρόνους accipio, accēpi, acceptum, accipĕre: accipĕre. Το dictātor, -ōris κάνει αιτιατική dictatōrem.
Παράδειγμα 2
Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις μετοχές «delētis» και «abeuntes». Να αναλύσετε τη μετοχή «interemptis» σε δευτερεύουσα χρονική πρόταση με τον postquam.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
delētis: μετοχή παθητικού παρακειμένου. Το υποκείμενό της, legiōnibus, δεν είναι όρος της κύριας πρότασης (υποκείμενο του evertērunt είναι οι Galli), οπότε η μετοχή είναι χρονική, σε απόλυτη αφαιρετική, και δηλώνει το προτερόχρονο.
abeuntes: μετοχή ενεστώτα. Το υποκείμενό της είναι το Gallos, που είναι αντικείμενο του secūtus est. Η μετοχή είναι χρονική, συνημμένη στο Gallos, και δηλώνει το σύγχρονο.
interemptis: αυτός που εξολοθρεύει είναι το υποκείμενο του recēpit, ο Κάμιλλος. Στην ενεργητική: postquam eos (Gallos) interēmit, με οριστική παρακειμένου για το προτερόχρονο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε την αφαιρετική ενικού και την αφαιρετική πληθυντικού του «legio, -ōnis».
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXI του Σέρβιου για το Pisaurum.
- Να αναγνωρίζεις την απόλυτη αφαιρετική και να την ξεχωρίζεις από τη συνημμένη μετοχή.
- Να αναλύεις μια απόλυτη αφαιρετική σε δευτερεύουσα πρόταση και να φτιάχνεις απόλυτη αφαιρετική από πρόταση, με το ποιητικό αίτιο όπου χρειάζεται.
- Να αναγνωρίζεις την ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική χωρίς μετοχή (Brenno duce).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.