XX. Πίσω από τις κουρτίνες ή πώς ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας
Μετοχές ενεστώτα και μέλλοντα, η ενεργητική περιφραστική συζυγία και το dum.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2022 επαν. Β ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XX, για το πώς ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις τη μετοχή του ενεστώτα και τη μετοχή του μέλλοντα.
- Να σχηματίζεις την ενεργητική περιφραστική συζυγία, την υποτακτική του μέλλοντα και το απαρέμφατο του μέλλοντα.
- Να αναγνωρίζεις τις μετοχές συντακτικά (χρόνος, είδος, υποκείμενο), τη δοτική κτητική και το dum με οριστική ενεστώτα.
Το πλαίσιο
Ο Τιβέριος Κλαύδιος Νέρων, ανιψιός του αυτοκράτορα Τιβερίου, που η οικογένειά του τον περιφρονούσε, έγινε αυτοκράτορας το 41 μ.Χ. με τρόπο πρωτοφανή και κωμικό. Μετά τη δολοφονία του Καλιγούλα κρύφτηκε τρομαγμένος πίσω από μια κουρτίνα· ένας στρατιώτης τον ανακάλυψε, τον χαιρέτησε αυτοκράτορα και τον πήγε στο στρατόπεδο της φρουράς, ενώ η Σύγκλητος συζητούσε ακόμη την επαναφορά της δημοκρατίας. Η ιστορία είναι από τους Βίους των Καισάρων του Σουητωνίου (Divus Claudius 10), που σημειώνει ότι ο Κλαύδιος ήταν ο πρώτος αυτοκράτορας που αγόρασε με χρήματα την αφοσίωση του στρατού.
Το κείμενο
Με έντονα γράμματα οι μετοχές:
Claudius quinquagesimo anno aetātis suae imperium cēpit mirabili quodam casu. Exclūsus ab insidiatōribus Caligulae, recesserat in diaetam, cui nomen est Hermaeum. Paulo post rumōre caedis exterritus prorepsit ad solarium proximum et inter vela praetenta foribus se abdidit. Discurrens miles pedes eius animadvertit; eum latentem adgnōvit; extractum imperatōrem eum salutāvit. Hinc ad commilitōnes suos eum adduxit. Ab his in castra delātus est tristis et trepidus, dum obvia turba quasi moritūrum eum miserātur. Postero die Claudius imperātor factus est.
Σουητώνιος, Divus Claudius 10
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Claudius quinquagesimo anno aetātis suae imperium cēpit mirabili quodam casu. | Ο Κλαύδιος πήρε την εξουσία στο πεντηκοστό έτος της ηλικίας του, με ένα κάποιο παράδοξο συμβάν. |
| Exclūsus ab insidiatōribus Caligulae, recesserat in diaetam, cui nomen est Hermaeum. | Επειδή τον είχαν διώξει οι δολοφόνοι του Καλιγούλα, είχε αποσυρθεί σε ένα θερινό διαμέρισμα που λέγεται Ερμαίο. |
| Paulo post rumōre caedis exterritus prorepsit ad solarium proximum | Λίγο αργότερα, τρομοκρατημένος από τα νέα της σφαγής, σύρθηκε ως το διπλανό λιακωτό |
| et inter vela praetenta foribus se abdidit. | και κρύφτηκε ανάμεσα στις κουρτίνες που κρέμονταν μπροστά στην πόρτα. |
| Discurrens miles pedes eius animadvertit; | Ένας στρατιώτης που έτρεχε εδώ κι εκεί πρόσεξε τα πόδια του· |
| eum latentem adgnōvit; | τον αναγνώρισε να κρύβεται· |
| extractum imperatōrem eum salutāvit. | αφού τον τράβηξε έξω, τον προσαγόρευσε αυτοκράτορα. |
| Hinc ad commilitōnes suos eum adduxit. | Από εκεί τον οδήγησε στους συστρατιώτες του. |
| Ab his in castra delātus est tristis et trepidus, | Από αυτούς μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο λυπημένος και έντρομος, |
| dum obvia turba quasi moritūrum eum miserātur. | ενώ το πλήθος που τον συναντούσε τον λυπόταν σαν να επρόκειτο να πεθάνει. |
| Postero die Claudius imperātor factus est. | Την επόμενη μέρα ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Τύποι | Σημασία |
|---|---|---|
| aetas | -ātis (θηλ.) | ηλικία |
| casus | -us (αρσ.) | απρόσμενο γεγονός |
| insidiātor | -ōris (αρσ.) | συνωμότης, δολοφόνος |
| diaeta | -ae (θηλ.) | (θερινή) κατοικία |
| rumor | -ōris (αρσ.) | φήμη, νέα |
| caedes | -is (θηλ.) | σφαγή, φόνος |
| solarium | -ii (ουδ.) | λιακωτό |
| velum | -i (ουδ.) | κουρτίνα, παραπέτασμα |
| foris | -is (θηλ., συνήθως πληθ. fores, -ium) | πόρτα |
| pes | pedis (αρσ.) | πόδι |
| commilĭto | -ōnis (αρσ.) | συστρατιώτης |
| turba | -ae (θηλ.) | πλήθος |
| mirabĭlis | -is, -e | παράδοξος |
| trepĭdus | -a, -um | έντρομος |
| obvius | -a, -um | που συναντά κάποιον |
| exclūdo | -clusi, -clusum, -cludĕre, 3 | κλείνω απέξω, διώχνω |
| recēdo | -cessi, -cessum, -cedĕre, 3 | αποσύρομαι |
| exterreo | -terrui, -territum, -terrēre, 2 | τρομοκρατώ |
| prorēpo | -repsi, -reptum, -repĕre, 3 | σέρνομαι προς |
| praetendo | -tendi, -tentum, -tendĕre, 3 | τεντώνω, κρεμώ μπροστά |
| discurro | -curri (-cucurri), -cursum, -currĕre, 3 | τρέχω εδώ κι εκεί |
| animadverto | -verti, -versum, -vertĕre, 3 | προσέχω |
| lateo | latui, —, latēre, 2 | κρύβομαι |
| adgnosco | -gnovi, -gnĭtum, -gnoscĕre, 3 | αναγνωρίζω |
| extraho | -traxi, -tractum, -trahĕre, 3 | τραβώ έξω |
| salūto | 1 | προσαγορεύω, χαιρετίζω |
| defĕro | -tuli, -latum, -ferre | μεταφέρω |
| miseror | miserātus sum, miserāri, αποθ. 1 | λυπάμαι κάποιον |
| morior | mortuus sum, mori, αποθ. 3 (μτχ. μέλλ. moritūrus) | πεθαίνω |
Γραμματική
Η μετοχή του ενεστώτα
| Συζυγία | Σχηματισμός | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| α΄ και β΄ | ενεστωτικό θέμα + -ns | ama-ns (ama-ntis), dele-ns (dele-ntis) |
| γ΄ και δ΄ | ενεστωτικό θέμα + -e-ns | leg-e-ns (leg-e-ntis), audi-e-ns (audi-e-ntis) |
Τα ρήματα σε -io της γ΄ κάνουν όπως το audio: capi-e-ns. Θυμίσου τα ελληνικά: λύ-ων, λύ-ο-ντ-ος.
Έχει ενεργητική σημασία. Μετοχή ενεστώτα έχουν και τα αποθετικά, αφού η σημασία τους είναι ενεργητική: miseror → miserans. Κλίνεται σαν μονοκατάληκτο τριτόκλιτο επίθετο, με τη διαφορά ότι η αφαιρετική ενικού λήγει σε -e (σε -i μόνο όταν η μετοχή χρησιμοποιείται σαν επίθετο).
Στο κείμενο: discurrens (discurro, γ΄) και latentem (lateo, β΄, αιτιατική ενικού αρσενικού).
Η μετοχή του μέλλοντα
Σχηματίζεται από το θέμα του σουπίνου + -ūrus, -ūra, -ūrum και κλίνεται σαν δευτερόκλιτο επίθετο. Έχει κι αυτή ενεργητική σημασία, και την έχουν και τα αποθετικά.
| Σουπίνο | Μετοχή μέλλοντα |
|---|---|
| amātum | amatūrus, -a, -um |
| delētum | deletūrus, -a, -um |
| lectum | lectūrus, -a, -um |
| audītum | auditūrus, -a, -um |
| captum | captūrus, -a, -um |
| — (sum) | futūrus, -a, -um |
| — (morior) | moritūrus, -a, -um |
Το moritūrus του κειμένου είναι από τις εξαιρέσεις: δεν σχηματίζεται από το mortuus.
Ο χρόνος των μετοχών
Ο χρόνος μιας μετοχής είναι σχετικός: μετριέται από το ρήμα της πρότασης.
| Μετοχή | Σχέση με το ρήμα | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| ενεστώτα | σύγχρονη | pugnans cecĭdit = έπεσε πολεμώντας |
| παθητικού παρακειμένου | προτερόχρονη | vulnerātus cecĭdit = έπεσε αφού πληγώθηκε |
| μέλλοντα | υστερόχρονη | moritūrus tremuit = έτρεμε, αφού επρόκειτο να πεθάνει |
Η ενεργητική περιφραστική συζυγία
Μετοχή μέλλοντα + sum σε όλους τους χρόνους. Δηλώνει πράξη που επίκειται, πρόθεση ή αναπόφευκτη εξέλιξη:
| Χρόνος | Τύπος | Μετάφραση |
|---|---|---|
| Ενεστώτας | amatūrus sum | πρόκειται να αγαπήσω |
| Παρατατικός | amatūrus eram | επρόκειτο να αγαπήσω |
| Μέλλοντας | amatūrus ero | θα πρόκειται να αγαπήσω |
| Παρακείμενος | amatūrus fui | επρόκειτο να αγαπήσω |
Στην ενεργητική περιφραστική ανήκει και η υποτακτική του μέλλοντα, που τη χρειάζεσαι στις πλάγιες ερωτήσεις: amatūrus sim, sis, sit… (εξάρτηση από αρκτικό χρόνο) και amatūrus essem (εξάρτηση από ιστορικό χρόνο).
Το απαρέμφατο του μέλλοντα
Αιτιατική της μετοχής του μέλλοντα + esse: amatūrum, -am, -um esse· amatūros, -as, -a esse. Είναι ειδικό και υστερόχρονο, και η μετοχή συμφωνεί με το υποκείμενό του: Dicit Claudium imperium captūrum esse = λέει ότι ο Κλαύδιος θα πάρει την εξουσία.
Συντακτικό
Η μετοχή συντακτικά
Για κάθε μετοχή απαντάς σε τρία ερωτήματα:
- Χρόνος: σύγχρονη, προτερόχρονη ή υστερόχρονη.
- Είδος: επιθετική (= αναφορική πρόταση), επιρρηματική (χρονική, αιτιολογική, εναντιωματική, υποθετική, τροπική) ή κατηγορηματική (από ρήματα αισθήσεως, όπως video, audio).
- Υποκείμενο: η συνημμένη μετοχή έχει υποκείμενο έναν όρο της πρότασης (υποκείμενο ή αντικείμενο του ρήματος) και συμφωνεί μαζί του σε γένος, αριθμό και πτώση.
| Μετοχή | Χρόνος | Είδος | Υποκείμενο |
|---|---|---|---|
| Exclūsus | προτερόχρονη | επιρρηματική αιτιολογική, συνημμένη | Claudius (εννοείται) |
| exterritus | προτερόχρονη | επιρρηματική αιτιολογική, συνημμένη | Claudius (εννοείται) |
| praetenta | προτερόχρονη | επιθετική στο vela (= quae praetenta erant) | vela |
| Discurrens | σύγχρονη | επιρρηματική χρονική, συνημμένη | miles |
| latentem | σύγχρονη | κατηγορηματική από το adgnōvit | eum |
| extractum | προτερόχρονη | επιρρηματική χρονική, συνημμένη | eum |
| moritūrum | υστερόχρονη | επιρρηματική υποθετική-παραβολική (quasi), συνημμένη | eum |
Η δοτική κτητική
Στη φράση cui nomen est Hermaeum το cui είναι δοτική κτητική: το sum με δοτική δηλώνει ότι κάτι ανήκει σε κάποιον (cui nomen est = που έχει όνομα, που λέγεται). Το ίδιο το όνομα μπαίνει σε ονομαστική (Hermaeum), ως υποκείμενο του est, ή σε δοτική (Hermaeo), με έλξη από το cui.
Το dum με οριστική ενεστώτα
Όταν το dum (ενώ, την ώρα που) δηλώνει πράξη σύγχρονη με την κύρια, παίρνει οριστική ενεστώτα, όποιος κι αν είναι ο χρόνος της κύριας. Είναι λατινισμός· τον μεταφράζεις με τον χρόνο της κύριας:
- in castra delātus est …, dum obvia turba eum miserātur = μεταφέρθηκε …, ενώ το πλήθος τον λυπόταν.
Τα άλλα δύσκολα σημεία
| Φράση | Ανάλυση |
|---|---|
| quinquagesimo anno | αφαιρετική του χρόνου |
| mirabili quodam casu | αφαιρετική του τρόπου |
| ab insidiatōribus | ποιητικό αίτιο στο Exclūsus |
| Caligulae | γενική αντικειμενική στο insidiatoribus |
| Paulo | αφαιρετική του μέτρου ή της διαφοράς |
| rumōre | αφαιρετική του αναγκαστικού αιτίου στο exterritus |
| caedis | γενική αντικειμενική στο rumore |
| foribus | δοτική, αντικείμενο του praetenta (σύνθετο με prae) |
| imperatōrem | κατηγορούμενο του αντικειμένου eum |
| Ab his | ποιητικό αίτιο στο delātus est |
| tristis et trepidus | επιρρηματικά κατηγορούμενα του τρόπου στο υποκείμενο |
| imperātor | κατηγορούμενο στο Claudius |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να γράψετε: τη μετοχή του ενεστώτα και του μέλλοντα των ρημάτων recēdo και salūto · την αφαιρετική ενικού του latentem · το απαρέμφατο του μέλλοντα του animadverto, με υποκείμενο milites · το γ΄ ενικό του παρατατικού της ενεργητικής περιφραστικής του capio.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
recēdo (γ΄): recedens, recedentis · σουπίνο recessum → recessūrus. salūto (α΄): salutans, salutantis · σουπίνο salutatum → salutatūrus.
latentem → αφαιρετική ενικού, σε μετοχική χρήση: latente.
animadverto, σουπίνο animadversum: μετοχή μέλλοντα animadversūrus, σε αιτιατική πληθυντικού που συμφωνεί με το milites: animadversuros esse.
capio, σουπίνο captum: captūrus erat.
Παράδειγμα 2
Να αναλύσετε σε δευτερεύουσες προτάσεις τις μετοχές discurrens και extractum, και να εξηγήσετε γιατί στο «dum obvia turba eum miserātur» το ρήμα είναι σε ενεστώτα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Discurrens είναι χρονική, σύγχρονη, με υποκείμενο το miles. Η σύγχρονη πράξη στο παρελθόν αποδίδεται με dum + οριστική ενεστώτα:
Miles, dum discurrit, pedes eius animadvertit.
extractum είναι χρονική, προτερόχρονη, με υποκείμενο το eum. Γίνεται χρονική πρόταση με postquam + οριστική παρακειμένου, και η μετοχή, παθητική, γίνεται ενεργητικό ρήμα με υποκείμενο τον στρατιώτη:
Postquam eum extraxit, imperatorem eum salutavit.
Το dum που δηλώνει πράξη σύγχρονη με την κύρια παίρνει οριστική ενεστώτα, όποιος κι αν είναι ο χρόνος της κύριας (εδώ delātus est, παρακείμενος). Το miserātur μεταφράζεται «λυπόταν».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τη μετοχή του ενεστώτα και τη μετοχή του μέλλοντα του adduco.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XX, για το πώς ο Κλαύδιος έγινε αυτοκράτορας.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις τη μετοχή του ενεστώτα και τη μετοχή του μέλλοντα.
- Να σχηματίζεις την ενεργητική περιφραστική συζυγία, την υποτακτική του μέλλοντα και το απαρέμφατο του μέλλοντα.
- Να αναγνωρίζεις τις μετοχές συντακτικά (χρόνος, είδος, υποκείμενο), τη δοτική κτητική και το dum με οριστική ενεστώτα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.