Μετάβαση στο περιεχόμενο

XIX. Η συνωμοσία του Κατιλίνα

Οι συντελεσμένοι χρόνοι της παθητικής, ο υπερθετικός, cado/caedo και η απόλυτη αφαιρετική.

50 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2024 Α ·2024 Β ·2024 Γ ·2024 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XIX, για τη συνωμοσία του Κατιλίνα.
  2. Να σχηματίζεις περιφραστικά τον παθητικό παρακείμενο, υπερσυντέλικο και συντελεσμένο μέλλοντα, και το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου.
  3. Να σχηματίζεις τον υπερθετικό των επιθέτων και να ξεχωρίζεις τα cado και caedo και τα σύνθετά τους.
  4. Να αναγνωρίζεις τη γενική και την αφαιρετική της ιδιότητας και την ονοματική απόλυτη αφαιρετική.

Το πλαίσιο

Το 63 π.Χ. ύπατοι στη Ρώμη είναι ο Κικέρων και ο Γάιος Αντώνιος. Ο Λεύκιος Σέργιος Κατιλίνας, ευγενής που είχε αποτύχει στις υπατικές εκλογές του 64 π.Χ., οργανώνει με ξεπεσμένους αριστοκράτες και χρεωμένους νέους συνωμοσία για να πάρει την εξουσία με τη βία. Ο Κικέρων την αποκαλύπτει (με τους τέσσερις «κατιλινικούς» λόγους του) και αναγκάζει τον Κατιλίνα να φύγει από τη Ρώμη· η τελική μάχη δίνεται στην ετρουσκική πόλη Pistorium, στις αρχές του 62 π.Χ. Το κείμενο είναι διασκευή από τη σύντομη ρωμαϊκή ιστορία του Ευτρόπιου (6.15), που επικαλείται τον Σαλλούστιο, τον ιστορικό της συνωμοσίας.

Το κείμενο

Με έντονα γράμματα οι συντελεσμένοι χρόνοι και τα απαρέμφατα της παθητικής:

Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus, Lucius Sergius Catilīna, nobilissimi generis vir sed ingenii pravissimi, contra rem publicam coniurāvit. Eum clari quidam sed improbi viri consecūti erant. Catilīna a Cicerōne ex urbe expulsus est. Socii eius deprehensi sunt et in carcere strangulāti sunt. Ab Antōnio, altero consule, Catilīna ipse cum exercitu suo, proelio victus, interfectus est. Gaius Sallustius tradit multos etiam milites Rōmānos in eādem cruentissimā pugnā occīsos esse, multos autem graviter vulnerātos esse.

Ευτρόπιος, Breviarium 6.15 (διασκευή)

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

ΛατινικάΜετάφραση
Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus,Όταν ήταν ύπατοι ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων και ο Γάιος Αντώνιος,
Lucius Sergius Catilīna, nobilissimi generis vir sed ingenii pravissimi, contra rem publicam coniurāvit.ο Λεύκιος Σέργιος Κατιλίνας, άντρας πολύ αριστοκρατικής καταγωγής αλλά πολύ διεστραμμένου χαρακτήρα, συνωμότησε εναντίον του κράτους.
Eum clari quidam sed improbi viri consecūti erant.Τον είχαν ακολουθήσει κάποιοι επιφανείς αλλά αχρείοι άντρες.
Catilīna a Cicerōne ex urbe expulsus est.Ο Κατιλίνας διώχτηκε από την πόλη από τον Κικέρωνα.
Socii eius deprehensi sunt et in carcere strangulāti sunt.Οι σύντροφοί του συνελήφθησαν και στραγγαλίστηκαν στη φυλακή.
Ab Antōnio, altero consule, Catilīna ipse cum exercitu suo, proelio victus, interfectus est.Ο ίδιος ο Κατιλίνας, αφού νικήθηκε σε μάχη μαζί με τον στρατό του, σκοτώθηκε από τον Αντώνιο, τον άλλο ύπατο.
Gaius Sallustius tradit multos etiam milites Rōmānos in eādem cruentissimā pugnā occīsos esse,Ο Γάιος Σαλλούστιος αναφέρει ότι σκοτώθηκαν επίσης πολλοί Ρωμαίοι στρατιώτες στην ίδια πάρα πολύ αιματηρή μάχη,
multos autem graviter vulnerātos esse.και ότι πολλοί πάλι τραυματίστηκαν βαριά.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΤύποιΣημασία
consul-ŭlis (αρσ.)ύπατος
genusgenĕris (ουδ.)γένος, καταγωγή
ingenium-ii (ουδ.)χαρακτήρας
res publicarei publicae (θηλ.)πολιτεία, κράτος
socius-ii (αρσ.)σύντροφος, σύμμαχος
carcer-ĕris (αρσ.)φυλακή
exercitus-us (αρσ.)στρατός
proelium-ii (ουδ.)μάχη
pugna-ae (θηλ.)μάχη
nobĭlis-is, -eευγενής, αριστοκρατικός
pravus-a, -umδιεστραμμένος
clarus-a, -umεπιφανής, ξακουστός
improbus-a, -umαχρείος
alter-ĕra, -ĕrumο άλλος (από δύο)
cruentus-a, -umαιματηρός, φονικός
coniūro1συνωμοτώ
consĕquorconsecūtus sum, consĕqui, αποθ. 3ακολουθώ
expelloexpŭli, expulsum, expellĕre, 3διώχνω
deprehendo-prehendi, -prehensum, -prehendĕre, 3συλλαμβάνω
strangŭlo1στραγγαλίζω
vincovici, victum, vincĕre, 3νικώ
tradotradĭdi, tradĭtum, tradĕre, 3παραδίδω, αναφέρω
occīdooccīdi, occīsum, occīdĕre, 3σκοτώνω
vulnĕro1τραυματίζω

Γραμματική

Οι συντελεσμένοι χρόνοι της παθητικής

Σε όλες τις συζυγίες, και στα αποθετικά, η οριστική των συντελεσμένων χρόνων της παθητικής σχηματίζεται περιφραστικά:

ΧρόνοςΣχηματισμόςΠαράδειγμα
Παρακείμενοςμετοχή παθ. παρακειμένου + ενεστώτας του sumexpulsus est
Υπερσυντέλικοςμετοχή παθ. παρακειμένου + παρατατικός του sumconsecūti erant
Συντελεσμένος μέλλονταςμετοχή παθ. παρακειμένου + μέλλοντας του sumexpulsus erit

expello: οι συντελεσμένοι χρόνοι της παθητικής

Η μετοχή κλίνεται σαν επίθετο και συμφωνεί με το υποκείμενο· το sum αλλάζει χρόνο. Στον πληθυντικό η μετοχή μπαίνει κι αυτή σε πληθυντικό.

ΠαρακείμενοςΥπερσυντέλικοςΣυντ. μέλλοντας
α΄ ενικόexpulsus, -a, -um sumexpulsus, -a, -um eramexpulsus, -a, -um ero
β΄ ενικόexpulsus, -a, -um esexpulsus, -a, -um erasexpulsus, -a, -um eris
γ΄ ενικόexpulsus, -a, -um estexpulsus, -a, -um eratexpulsus, -a, -um erit
α΄ πληθυντικόexpulsi, -ae, -a sumusexpulsi, -ae, -a erāmusexpulsi, -ae, -a erĭmus
β΄ πληθυντικόexpulsi, -ae, -a estisexpulsi, -ae, -a erātisexpulsi, -ae, -a erĭtis
γ΄ πληθυντικόexpulsi, -ae, -a suntexpulsi, -ae, -a erantexpulsi, -ae, -a erunt

Η μετοχή συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος, αριθμό και πτώση: Catilīna expulsus est· socii deprehensi sunt· femina amāta est.

Το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου είναι αιτιατική της μετοχής + esse: occīsum (-am, -um) esse, occīsos (-as, -a) esse. Όπως το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου, είναι πάντα ειδικό, με υποκείμενο κανονικά σε αιτιατική, και η μετοχή συμφωνεί μαζί του: multos milites occīsos esse.

Ο υπερθετικός των επιθέτων

Κανόνας: ρίζα + -issimus, -issima, -issimum. Τη ρίζα τη βρίσκεις από τη γενική ενικού του θετικού, αφαιρώντας το -i (δευτερόκλιτα) ή το -is (τριτόκλιτα).

ΘετικόςΓενικήΡίζαΥπερθετικός
pravuspraviprav-pravissimus
nobĭlisnobĭlisnobil-nobilissimus
cruentuscruenticruent-cruentissimus
clarusclariclar-clarissimus
ingensingentisingent-ingentissimus

Τρεις ομάδες ξεφεύγουν από τον κανόνα (τις έχει η γραμματική):

  • τα επίθετα σε -er: -errimus (pulcher → pulcherrimus, acer → acerrimus, miser → miserrimus)·
  • έξι επίθετα σε -ilis: -illimus (facilis → facillimus, difficilis, similis, dissimilis, gracilis, humilis)·
  • τα ανώμαλα: bonus → optimus, malus → pessimus, magnus → maximus, parvus → minimus, multus → plurimus.

Ο υπερθετικός συχνά δεν συγκρίνει, αλλά δηλώνει πολύ μεγάλο βαθμό: nobilissimi generis = πολύ αριστοκρατικής καταγωγής.

cado και caedo

Δύο ρήματα που μοιάζουν και σημαίνουν άλλο. Τα σύνθετά τους γράφονται ίδια και ξεχωρίζουν μόνο από το βραχύ ĭ (από το cado) ή το μακρό ī (από το caedo), άρα και από τον τονισμό.

ΡήμαΑρχικοί χρόνοιΣημασία
cadocecĭdi, cāsum, cadĕre, 3πέφτω
occĭdooccĭdi, occāsum, occĭdĕre, 3πέφτω, δύω
caedocecīdi, caesum, caedĕre, 3κόβω, σκοτώνω
occīdooccīdi, occīsum, occīdĕre, 3σκοτώνω

Το κείμενο έχει occīsos esse: από το occīdo, σκοτώνω. Το σουπίνο το λέει αμέσως: occīsum (caedo) και όχι occāsum (cado).

Συντακτικό

Γενική και αφαιρετική της ιδιότητας

Η ιδιότητα ενός προσώπου εκφέρεται με γενική ή με αφαιρετική, πάντα με ένα επίθετο δίπλα στο ουσιαστικό:

  • η κοινωνική τάξη, η καταγωγή: μόνο γενική → vir nobilissimi generis
  • οι χαρακτηριστικές ή πνευματικές ιδιότητες: γενική ή αφαιρετική → vir ingenii pravissimi ή vir ingenio pravissimo

Στο κείμενο και οι δύο γενικές είναι γενικές της ιδιότητας στο vir, που με τη σειρά του είναι παράθεση στο Catilīna.

Η απόλυτη αφαιρετική

Η φράση Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus είναι απόλυτη αφαιρετική: μια αφαιρετική με δικό της υποκείμενο, που δεν είναι όρος της κύριας πρότασης. Εδώ δεν έχει μετοχή, γιατί το sum δεν έχει μετοχή ενεστώτα· το κατηγορούμενο consulibus στέκεται μόνο του. Τη λέμε ονοματική (ή ελλειπτική) απόλυτη αφαιρετική.

ΥποκείμενοΚατηγορούμενοΜετάφραση
Cicerōne et Antōnioconsulibusόταν ήταν ύπατοι ο Κικέρων και ο Αντώνιος

Οι Ρωμαίοι χρονολογούσαν τα χρόνια με τα ονόματα των δύο υπάτων, και αυτή η φράση είναι ο τρόπος τους. Η απόλυτη αφαιρετική με μετοχή, ολόκληρη, έρχεται στο μάθημα XXI.

Ανάλυσε τη θανάτωση του Κατιλίνα

Μια περίοδος με παθητικό ρήμα, ποιητικό αίτιο, παράθεση και συνημμένη μετοχή.

Ξεκίνα από το interfectus est. Ποιος σκοτώθηκε, από ποιον, και τι έπαθε πριν;

,,,,.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 8 σωστά

Τα άλλα δύσκολα σημεία

ΦράσηΑνάλυση
virπαράθεση στο Catilīna
contra rem publicamεμπρόθετος της εχθρικής διάθεσης
Eumαντικείμενο του consecūti erant (αποθετικό)
quidamεπιθετικός προσδιορισμός στο viri
a Cicerōneποιητικό αίτιο στο expulsus est
ex urbeεμπρόθετος της απομάκρυνσης από τόπο
eiusγενική κτητική στο socii
in carcereεμπρόθετος της στάσης σε τόπο
victusχρονική μετοχή, προτερόχρονη, συνημμένη στο Catilīna
multos milites … occīsos esseειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του tradit· υποκείμενο multos milites (ετεροπροσωπία)
in eādem cruentissimā pugnāεμπρόθετος του χρόνου (ή της στάσης σε τόπο)
graviterεπιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να γράψετε: το γ΄ ενικό του παθητικού υπερσυντέλικου του deprehendo, με υποκείμενο θηλυκό · το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου του strangulo, με υποκείμενο socios · τον υπερθετικό των clarus, acer, facilis · τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου του cado και του caedo.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Να μετατρέψετε σε ενεργητική σύνταξη την πρόταση «Catilīna a Cicerōne ex urbe expulsus est». Ύστερα να εξαρτήσετε την ίδια πρόταση από το Sallustius tradit.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι τύπος είναι το «expulsus est»;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Γράψε το α΄ πληθυντικό του παθητικού παρακειμένου του vinco, με υποκείμενο αρσενικό.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XIX, για τη συνωμοσία του Κατιλίνα.
  • Να σχηματίζεις περιφραστικά τον παθητικό παρακείμενο, υπερσυντέλικο και συντελεσμένο μέλλοντα, και το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου.
  • Να σχηματίζεις τον υπερθετικό των επιθέτων και να ξεχωρίζεις τα cado και caedo και τα σύνθετά τους.
  • Να αναγνωρίζεις τη γενική και την αφαιρετική της ιδιότητας και την ονοματική απόλυτη αφαιρετική.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;