XIX. Η συνωμοσία του Κατιλίνα
Οι συντελεσμένοι χρόνοι της παθητικής, ο υπερθετικός, cado/caedo και η απόλυτη αφαιρετική.
50 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2024 Α ·2024 Β ·2024 Γ ·2024 Δ
Θα μάθεις να
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XIX, για τη συνωμοσία του Κατιλίνα.
- Να σχηματίζεις περιφραστικά τον παθητικό παρακείμενο, υπερσυντέλικο και συντελεσμένο μέλλοντα, και το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου.
- Να σχηματίζεις τον υπερθετικό των επιθέτων και να ξεχωρίζεις τα cado και caedo και τα σύνθετά τους.
- Να αναγνωρίζεις τη γενική και την αφαιρετική της ιδιότητας και την ονοματική απόλυτη αφαιρετική.
Το πλαίσιο
Το 63 π.Χ. ύπατοι στη Ρώμη είναι ο Κικέρων και ο Γάιος Αντώνιος. Ο Λεύκιος Σέργιος Κατιλίνας, ευγενής που είχε αποτύχει στις υπατικές εκλογές του 64 π.Χ., οργανώνει με ξεπεσμένους αριστοκράτες και χρεωμένους νέους συνωμοσία για να πάρει την εξουσία με τη βία. Ο Κικέρων την αποκαλύπτει (με τους τέσσερις «κατιλινικούς» λόγους του) και αναγκάζει τον Κατιλίνα να φύγει από τη Ρώμη· η τελική μάχη δίνεται στην ετρουσκική πόλη Pistorium, στις αρχές του 62 π.Χ. Το κείμενο είναι διασκευή από τη σύντομη ρωμαϊκή ιστορία του Ευτρόπιου (6.15), που επικαλείται τον Σαλλούστιο, τον ιστορικό της συνωμοσίας.
Το κείμενο
Με έντονα γράμματα οι συντελεσμένοι χρόνοι και τα απαρέμφατα της παθητικής:
Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus, Lucius Sergius Catilīna, nobilissimi generis vir sed ingenii pravissimi, contra rem publicam coniurāvit. Eum clari quidam sed improbi viri consecūti erant. Catilīna a Cicerōne ex urbe expulsus est. Socii eius deprehensi sunt et in carcere strangulāti sunt. Ab Antōnio, altero consule, Catilīna ipse cum exercitu suo, proelio victus, interfectus est. Gaius Sallustius tradit multos etiam milites Rōmānos in eādem cruentissimā pugnā occīsos esse, multos autem graviter vulnerātos esse.
Ευτρόπιος, Breviarium 6.15 (διασκευή)
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.
| Λατινικά | Μετάφραση |
|---|---|
| Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus, | Όταν ήταν ύπατοι ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων και ο Γάιος Αντώνιος, |
| Lucius Sergius Catilīna, nobilissimi generis vir sed ingenii pravissimi, contra rem publicam coniurāvit. | ο Λεύκιος Σέργιος Κατιλίνας, άντρας πολύ αριστοκρατικής καταγωγής αλλά πολύ διεστραμμένου χαρακτήρα, συνωμότησε εναντίον του κράτους. |
| Eum clari quidam sed improbi viri consecūti erant. | Τον είχαν ακολουθήσει κάποιοι επιφανείς αλλά αχρείοι άντρες. |
| Catilīna a Cicerōne ex urbe expulsus est. | Ο Κατιλίνας διώχτηκε από την πόλη από τον Κικέρωνα. |
| Socii eius deprehensi sunt et in carcere strangulāti sunt. | Οι σύντροφοί του συνελήφθησαν και στραγγαλίστηκαν στη φυλακή. |
| Ab Antōnio, altero consule, Catilīna ipse cum exercitu suo, proelio victus, interfectus est. | Ο ίδιος ο Κατιλίνας, αφού νικήθηκε σε μάχη μαζί με τον στρατό του, σκοτώθηκε από τον Αντώνιο, τον άλλο ύπατο. |
| Gaius Sallustius tradit multos etiam milites Rōmānos in eādem cruentissimā pugnā occīsos esse, | Ο Γάιος Σαλλούστιος αναφέρει ότι σκοτώθηκαν επίσης πολλοί Ρωμαίοι στρατιώτες στην ίδια πάρα πολύ αιματηρή μάχη, |
| multos autem graviter vulnerātos esse. | και ότι πολλοί πάλι τραυματίστηκαν βαριά. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Τύποι | Σημασία |
|---|---|---|
| consul | -ŭlis (αρσ.) | ύπατος |
| genus | genĕris (ουδ.) | γένος, καταγωγή |
| ingenium | -ii (ουδ.) | χαρακτήρας |
| res publica | rei publicae (θηλ.) | πολιτεία, κράτος |
| socius | -ii (αρσ.) | σύντροφος, σύμμαχος |
| carcer | -ĕris (αρσ.) | φυλακή |
| exercitus | -us (αρσ.) | στρατός |
| proelium | -ii (ουδ.) | μάχη |
| pugna | -ae (θηλ.) | μάχη |
| nobĭlis | -is, -e | ευγενής, αριστοκρατικός |
| pravus | -a, -um | διεστραμμένος |
| clarus | -a, -um | επιφανής, ξακουστός |
| improbus | -a, -um | αχρείος |
| alter | -ĕra, -ĕrum | ο άλλος (από δύο) |
| cruentus | -a, -um | αιματηρός, φονικός |
| coniūro | 1 | συνωμοτώ |
| consĕquor | consecūtus sum, consĕqui, αποθ. 3 | ακολουθώ |
| expello | expŭli, expulsum, expellĕre, 3 | διώχνω |
| deprehendo | -prehendi, -prehensum, -prehendĕre, 3 | συλλαμβάνω |
| strangŭlo | 1 | στραγγαλίζω |
| vinco | vici, victum, vincĕre, 3 | νικώ |
| trado | tradĭdi, tradĭtum, tradĕre, 3 | παραδίδω, αναφέρω |
| occīdo | occīdi, occīsum, occīdĕre, 3 | σκοτώνω |
| vulnĕro | 1 | τραυματίζω |
Γραμματική
Οι συντελεσμένοι χρόνοι της παθητικής
Σε όλες τις συζυγίες, και στα αποθετικά, η οριστική των συντελεσμένων χρόνων της παθητικής σχηματίζεται περιφραστικά:
| Χρόνος | Σχηματισμός | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Παρακείμενος | μετοχή παθ. παρακειμένου + ενεστώτας του sum | expulsus est |
| Υπερσυντέλικος | μετοχή παθ. παρακειμένου + παρατατικός του sum | consecūti erant |
| Συντελεσμένος μέλλοντας | μετοχή παθ. παρακειμένου + μέλλοντας του sum | expulsus erit |
Η μετοχή συμφωνεί με το υποκείμενο σε γένος, αριθμό και πτώση: Catilīna expulsus est· socii deprehensi sunt· femina amāta est.
Το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου είναι αιτιατική της μετοχής + esse: occīsum (-am, -um) esse, occīsos (-as, -a) esse. Όπως το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου, είναι πάντα ειδικό, με υποκείμενο κανονικά σε αιτιατική, και η μετοχή συμφωνεί μαζί του: multos milites occīsos esse.
Ο υπερθετικός των επιθέτων
Κανόνας: ρίζα + -issimus, -issima, -issimum. Τη ρίζα τη βρίσκεις από τη γενική ενικού του θετικού, αφαιρώντας το -i (δευτερόκλιτα) ή το -is (τριτόκλιτα).
| Θετικός | Γενική | Ρίζα | Υπερθετικός |
|---|---|---|---|
| pravus | pravi | prav- | pravissimus |
| nobĭlis | nobĭlis | nobil- | nobilissimus |
| cruentus | cruenti | cruent- | cruentissimus |
| clarus | clari | clar- | clarissimus |
| ingens | ingentis | ingent- | ingentissimus |
Τρεις ομάδες ξεφεύγουν από τον κανόνα (τις έχει η γραμματική):
- τα επίθετα σε -er: -errimus (pulcher → pulcherrimus, acer → acerrimus, miser → miserrimus)·
- έξι επίθετα σε -ilis: -illimus (facilis → facillimus, difficilis, similis, dissimilis, gracilis, humilis)·
- τα ανώμαλα: bonus → optimus, malus → pessimus, magnus → maximus, parvus → minimus, multus → plurimus.
Ο υπερθετικός συχνά δεν συγκρίνει, αλλά δηλώνει πολύ μεγάλο βαθμό: nobilissimi generis = πολύ αριστοκρατικής καταγωγής.
cado και caedo
Δύο ρήματα που μοιάζουν και σημαίνουν άλλο. Τα σύνθετά τους γράφονται ίδια και ξεχωρίζουν μόνο από το βραχύ ĭ (από το cado) ή το μακρό ī (από το caedo), άρα και από τον τονισμό.
| Ρήμα | Αρχικοί χρόνοι | Σημασία |
|---|---|---|
| cado | cecĭdi, cāsum, cadĕre, 3 | πέφτω |
| occĭdo | occĭdi, occāsum, occĭdĕre, 3 | πέφτω, δύω |
| caedo | cecīdi, caesum, caedĕre, 3 | κόβω, σκοτώνω |
| occīdo | occīdi, occīsum, occīdĕre, 3 | σκοτώνω |
Το κείμενο έχει occīsos esse: από το occīdo, σκοτώνω. Το σουπίνο το λέει αμέσως: occīsum (caedo) και όχι occāsum (cado).
Συντακτικό
Γενική και αφαιρετική της ιδιότητας
Η ιδιότητα ενός προσώπου εκφέρεται με γενική ή με αφαιρετική, πάντα με ένα επίθετο δίπλα στο ουσιαστικό:
- η κοινωνική τάξη, η καταγωγή: μόνο γενική → vir nobilissimi generis
- οι χαρακτηριστικές ή πνευματικές ιδιότητες: γενική ή αφαιρετική → vir ingenii pravissimi ή vir ingenio pravissimo
Στο κείμενο και οι δύο γενικές είναι γενικές της ιδιότητας στο vir, που με τη σειρά του είναι παράθεση στο Catilīna.
Η απόλυτη αφαιρετική
Η φράση Marco Tullio Cicerōne et Gaio Antōnio consulibus είναι απόλυτη αφαιρετική: μια αφαιρετική με δικό της υποκείμενο, που δεν είναι όρος της κύριας πρότασης. Εδώ δεν έχει μετοχή, γιατί το sum δεν έχει μετοχή ενεστώτα· το κατηγορούμενο consulibus στέκεται μόνο του. Τη λέμε ονοματική (ή ελλειπτική) απόλυτη αφαιρετική.
| Υποκείμενο | Κατηγορούμενο | Μετάφραση |
|---|---|---|
| Cicerōne et Antōnio | consulibus | όταν ήταν ύπατοι ο Κικέρων και ο Αντώνιος |
Οι Ρωμαίοι χρονολογούσαν τα χρόνια με τα ονόματα των δύο υπάτων, και αυτή η φράση είναι ο τρόπος τους. Η απόλυτη αφαιρετική με μετοχή, ολόκληρη, έρχεται στο μάθημα XXI.
Τα άλλα δύσκολα σημεία
| Φράση | Ανάλυση |
|---|---|
| vir | παράθεση στο Catilīna |
| contra rem publicam | εμπρόθετος της εχθρικής διάθεσης |
| Eum | αντικείμενο του consecūti erant (αποθετικό) |
| quidam | επιθετικός προσδιορισμός στο viri |
| a Cicerōne | ποιητικό αίτιο στο expulsus est |
| ex urbe | εμπρόθετος της απομάκρυνσης από τόπο |
| eius | γενική κτητική στο socii |
| in carcere | εμπρόθετος της στάσης σε τόπο |
| victus | χρονική μετοχή, προτερόχρονη, συνημμένη στο Catilīna |
| multos milites … occīsos esse | ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του tradit· υποκείμενο multos milites (ετεροπροσωπία) |
| in eādem cruentissimā pugnā | εμπρόθετος του χρόνου (ή της στάσης σε τόπο) |
| graviter | επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να γράψετε: το γ΄ ενικό του παθητικού υπερσυντέλικου του deprehendo, με υποκείμενο θηλυκό · το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου του strangulo, με υποκείμενο socios · τον υπερθετικό των clarus, acer, facilis · τη μετοχή του παθητικού παρακειμένου του cado και του caedo.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
deprehendo, σουπίνο deprehensum: γ΄ ενικό υπερσυντέλικου θηλυκό deprehensa erat.
strangulo: η μετοχή συμφωνεί με το socios, αιτιατική πληθυντικού αρσενικού: strangulatos esse.
clarus → clar-issimus: clarissimus· acer σε -er: acerrimus· facilis, ένα από τα έξι σε -ilis: facillimus.
cado, σουπίνο casum: casus, -a, -um· caedo, σουπίνο caesum: caesus, -a, -um.
Παράδειγμα 2
Να μετατρέψετε σε ενεργητική σύνταξη την πρόταση «Catilīna a Cicerōne ex urbe expulsus est». Ύστερα να εξαρτήσετε την ίδια πρόταση από το Sallustius tradit.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ποιητικό αίτιο a Cicerone γίνεται υποκείμενο, το υποκείμενο Catilīna γίνεται αντικείμενο, και ο χρόνος μένει παρακείμενος:
Cicero Catilīnam ex urbe expulit.
Το tradit είναι ενεργητικό λεκτικό ρήμα: θέλει ειδικό απαρέμφατο με υποκείμενο σε αιτιατική. Ο παθητικός παρακείμενος γίνεται απαρέμφατο παθητικού παρακειμένου, και η μετοχή συμφωνεί με το Catilīnam:
Sallustius tradit Catilīnam a Cicerone ex urbe expulsum esse.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε το α΄ πληθυντικό του παθητικού παρακειμένου του vinco, με υποκείμενο αρσενικό.
Τα κατάφερες;
- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XIX, για τη συνωμοσία του Κατιλίνα.
- Να σχηματίζεις περιφραστικά τον παθητικό παρακείμενο, υπερσυντέλικο και συντελεσμένο μέλλοντα, και το απαρέμφατο του παθητικού παρακειμένου.
- Να σχηματίζεις τον υπερθετικό των επιθέτων και να ξεχωρίζεις τα cado και caedo και τα σύνθετά τους.
- Να αναγνωρίζεις τη γενική και την αφαιρετική της ιδιότητας και την ονοματική απόλυτη αφαιρετική.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.