Μετάβαση στο περιεχόμενο

XVIII. Ο Ηρακλής στην Ιταλία

Το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου, το quidam και το ειδικό απαρέμφατο.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Λατινικά Β΄ Λυκείου, Τεύχος Α΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2023 επαν. Α ·2023 επαν. Β ·2023 επαν. Γ ·2023 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XVIII, για τον Ηρακλή και τον Κάκο.
  2. Να σχηματίζεις το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου από το θέμα του παρακειμένου.
  3. Να κλίνεις την αόριστη αντωνυμία quidam και το ουσιαστικό bos.
  4. Να αναγνωρίζεις το ειδικό απαρέμφατο και την προσωπική σύνταξη των dicitur, fertur, και να μετατρέπεις τη μία σύνταξη στην άλλη.

Το πλαίσιο

Ένας μύθος για τον τόπο όπου αργότερα χτίστηκε η Ρώμη. Ο Ηρακλής γυρίζει από την Ισπανία με τα βόδια του Γηρυόνη, και κοντά στον Τίβερη ο θηριώδης Κάκος του κλέβει μερικά. Ο Ηρακλής τον σκοτώνει, και κατά τον μύθο ο Εύανδρος, που κυβερνούσε τον τόπο, τον αναγνωρίζει γιο του Δία και του στήνει τον μεγάλο βωμό, την Ara Maxima. Την ιστορία την αγάπησαν οι συγγραφείς των αυγούστειων χρόνων· το κείμενο είναι διασκευή από τον Τίτο Λίβιο (1.7).

Το κείμενο

Με έντονα γράμματα τα απαρέμφατα του ενεργητικού παρακειμένου:

Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum adduxisse dicitur, ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit. Prope Tiberim fluvium Hercules boves refecisse fertur et ipse de viā fessus ibi dormivisse. Tum Cacus pastor, fretus viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos. Ubi Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit et partem abesse sensit, pergit ad proximam speluncam; sed postquam boum vestigia foras versa vidit, confūsus gregem ex loco infesto amovēre coepit. Sed bovum mugītus ex speluncā audītus Herculem convertit. Tum Cacus, vi prohibēre eum conātus, Herculis clavā interficitur.

Τίτος Λίβιος, Ab urbe condita 1.7 (διασκευή)

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

ΛατινικάΜετάφραση
Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum adduxisse dicitur,Λέγεται ότι ο Ηρακλής οδήγησε τα βόδια του Γηρυόνη από την Ισπανία σε εκείνο τον τόπο,
ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit.όπου αργότερα ο Ρωμύλος ίδρυσε την πόλη Ρώμη.
Prope Tiberim fluvium Hercules boves refecisse ferturΛέγεται ότι κοντά στον ποταμό Τίβερη ο Ηρακλής ξεκούρασε τα βόδια
et ipse de viā fessus ibi dormivisse.και ότι ο ίδιος, κουρασμένος από τον δρόμο, κοιμήθηκε εκεί.
Tum Cacus pastor, fretus viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos.Τότε ο βοσκός Κάκος, έχοντας πεποίθηση στη δύναμή του, έσυρε κάποια βόδια από τις ουρές μέσα στη σπηλιά, γυρισμένα ανάποδα.
Ubi Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit et partem abesse sensit,Μόλις ο Ηρακλής, αφού ξύπνησε από τον ύπνο, κοίταξε το κοπάδι και κατάλαβε ότι λείπει ένα μέρος του,
pergit ad proximam speluncam;κατευθύνεται προς την πολύ κοντινή σπηλιά·
sed postquam boum vestigia foras versa vidit,αλλά αφού είδε τα ίχνη των βοδιών στραμμένα προς τα έξω,
confūsus gregem ex loco infesto amovēre coepit.μπερδεμένος άρχισε να απομακρύνει το κοπάδι από τον εχθρικό τόπο.
Sed bovum mugītus ex speluncā audītus Herculem convertit.Όμως το μουγκρητό των βοδιών, που ακούστηκε από τη σπηλιά, γύρισε πίσω τον Ηρακλή.
Tum Cacus, vi prohibēre eum conātus, Herculis clavā interficitur.Τότε ο Κάκος, αφού προσπάθησε να τον εμποδίσει με τη βία, σκοτώνεται με το ρόπαλο του Ηρακλή.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΤύποιΣημασία
bosbovis (αρσ.)βόδι
urbsurbis (θηλ.)πόλη
fluvius-ii (αρσ.)ποτάμι
via-ae (θηλ.)δρόμος
pastor-ōris (αρσ.)βοσκός
vis(θηλ.)· πληθ. vires, viriumβία· πληθ. δύναμη
spelunca-ae (θηλ.)σπηλιά
cauda-ae (θηλ.)ουρά
grexgregis (αρσ.)κοπάδι
parspartis (θηλ.)μέρος
vestigium-ii (ουδ.)ίχνος, πατημασιά
mugītus-us (αρσ.)μουγκρητό
clava-ae (θηλ.)ρόπαλο
addūco-duxi, -ductum, -ducĕre, 3οδηγώ (κάπου)
condocondĭdi, condĭtum, condĕre, 3ιδρύω
reficio-feci, -fectum, -ficĕre, 3ξεκουράζω
fertur(γ΄ ενικό παθ. ενεστ. του fero) + απαρέμφατολέγεται ότι
dormiodormīvi, dormītum, dormīre, 4κοιμάμαι
fretus-a, -um (+ αφαιρ.)που έχει πεποίθηση σε
trahotraxi, tractum, trahĕre, 3σέρνω, τραβώ
sentiosensi, sensum, sentīre, 4καταλαβαίνω
absumafui, abesseλείπω
pergoperrexi, perrectum, pergĕre, 3κατευθύνομαι
amoveo-movi, -motum, -movēre, 2απομακρύνω
coepicoepisse (ελλειπτικό)άρχισα
prohibeo-hibui, -hibĭtum, -hibēre, 2εμποδίζω
conorconātus sum, conāri, αποθ. 1 (+ απαρ.)προσπαθώ

Γραμματική

Το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου

Είναι από τους πιο εύκολους σχηματισμούς: θέμα του παρακειμένου + -isse. Βρίσκεις τον παρακείμενο από τους αρχικούς χρόνους, κόβεις το -i και προσθέτεις -isse.

ΡήμαΠαρακείμενοςΑπαρέμφατο παρακειμένου
addūcoaddux-iaddux-isse
reficiorefec-irefec-isse
dormiodormiv-idormiv-isse
amoamav-iamav-isse
deleodelev-idelev-isse
legoleg-ileg-isse
capiocep-icep-isse
sumfu-ifu-isse
ferotul-itul-isse

Σχηματίζεται έτσι σε όλες τις συζυγίες, και δεν έχει ανώμαλους τύπους: αν ξέρεις τον παρακείμενο, ξέρεις και το απαρέμφατο. Και το coepi, που έχει μόνο συντελεσμένους χρόνους, κάνει coepisse.

Η αόριστη αντωνυμία quidam

Το quidam, quaedam, quoddam σημαίνει κάποιος. Το χρησιμοποιείς σε καταφατικές προτάσεις για πρόσωπο ή πράγμα που δεν θέλεις ή δεν μπορείς να πεις ακριβώς ποιο είναι. Μπαίνει επιθετικά (homo quidam dixit = κάποιος άνθρωπος είπε) ή ουσιαστικά (quidam dixit = κάποιος είπε). Ως ουσιαστικό, το ουδέτερο είναι quiddam.

Κλίνεται όπως το αναφορικό qui, quae, quod, με το -dam άκλιτο στο τέλος. Το m γίνεται n μπροστά στο d.

quidam, quaedam, quoddam: ενικός

Πρόσεξε την αιτιατική: quendam, quandam. Το m του quem, quam γίνεται n μπροστά στο d.

αρσενικόθηλυκόουδέτερο
ονομαστικήquīdamquaedamquoddam (quiddam)
γενικήcuiusdamcuiusdamcuiusdam
δοτικήcuidamcuidamcuidam
αιτιατικήquendamquandamquoddam (quiddam)
αφαιρετικήquōdamquādamquōdam

quidam, quaedam, quoddam: πληθυντικός

Η γενική πληθυντικού παίρνει επίσης n: quorundam, quarundam.

αρσενικόθηλυκόουδέτερο
ονομαστικήquīdamquaedamquaedam
γενικήquorundamquarundamquorundam
δοτικήquibusdamquibusdamquibusdam
αιτιατικήquosdamquasdamquaedam
αφαιρετικήquibusdamquibusdamquibusdam

Στο κείμενο: boves quosdam = κάποια βόδια (αιτιατική πληθυντικού αρσενικού, επιθετικός προσδιορισμός στο boves).

Το ουσιαστικό bos

Τριτόκλιτο με ανώμαλους τύπους στον πληθυντικό:

bos, bovis (αρσ.)

Ο ενικός είναι κανονικός. Ο πληθυντικός έχει δύο τύπους στη γενική και στη δοτική-αφαιρετική· το κείμενο έχει και τους δύο της γενικής.

ΕνικόςΠληθυντικός
ονομαστικήbosboves
γενικήbovisboum (bovum)
δοτικήbovibubus (bobus)
αιτιατικήbovemboves
κλητικήbosboves
αφαιρετικήbovebubus (bobus)

Στο κείμενο: boum vestigia και bovum mugītus, η ίδια γενική με δύο μορφές.

Συντακτικό

Το ειδικό απαρέμφατο

Το απαρέμφατο του παρακειμένου, όπως και του ενεστώτα, είναι ειδικό όταν εξαρτάται από λεκτικό, δοξαστικό ή αισθήσεως ρήμα. Ο χρόνος του δείχνει τη σχέση με το ρήμα που το εξαρτά:

  • απαρέμφατο ενεστώτα: σύγχρονο (partem abesse sensit = κατάλαβε ότι λείπει)
  • απαρέμφατο παρακειμένου: προτερόχρονο (adduxisse = ότι οδήγησε)

Με ενεργητικό ρήμα εξάρτησης, το υποκείμενο του ειδικού απαρεμφάτου μπαίνει σε αιτιατική, και δηλώνεται πάντα, ακόμη και όταν είναι το ίδιο πρόσωπο:

  • Legātus hostes advenisse dicit = λέει ότι έφτασαν οι εχθροί (ετεροπροσωπία)
  • Legātus se advenisse dicit = λέει ότι έφτασε ο ίδιος (ταυτοπροσωπία)

Η προσωπική σύνταξη: dicitur, fertur

Με παθητικό λεκτικό ή δοξαστικό ρήμα (dicor, feror, nuntior, existimor) το ρήμα γίνεται προσωπικό: παίρνει το υποκείμενο του απαρεμφάτου ως δικό του υποκείμενο, σε ονομαστική, και συμφωνεί με αυτό σε αριθμό και πρόσωπο. Είναι πάντα ταυτοπροσωπία.

ΕλληνικάΛατινικά
Λέγεται ότι ο Ηρακλής οδήγησε τα βόδια.Hercules boves adduxisse dicitur.
Λέγεται ότι οι εχθροί έφτασαν.Hostes advenisse dicuntur.

Στα ελληνικά λέμε απρόσωπα «λέγεται ότι…» ή «ὁμολογεῖται τὴν πόλιν ἀρχαιοτάτην εἶναι». Τα λατινικά προτιμούν το προσωπικό: «ο Ηρακλής λέγεται να…»

Ανάλυσε την πρώτη περίοδο

Η κύρια πρόταση έχει ρήμα dicitur και ένα ειδικό απαρέμφατο· μετά ακολουθεί μια αναφορική με το ubi.

Πρώτα το ρήμα και το υποκείμενό του. Ύστερα ρώτα: τι λέγεται; Αυτό είναι το απαρέμφατο.

,ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit.

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 7 σωστά

Τα άλλα δύσκολα σημεία

ΦράσηΑνάλυση
ubi … condiditαναφορική επιρρηματική (τοπική) πρόταση, προσδιορίζει το locum
Tiberimαιτιατική του Tiberis (-is, αιτ. -im), με την πρόθεση prope
fluviumπαράθεση στο Tiberim
fessusεπιρρηματικό κατηγορούμενο στο ipse
pastorπαράθεση στο Cacus
viribusαφαιρετική ως συμπλήρωμα του fretus
caudisαφαιρετική του οργάνου στο traxit
aversosεπιρρηματική τροπική μετοχή, συνημμένη στο boves
Ubi … sensitχρονική πρόταση (ubi = μόλις)
excitātusχρονική μετοχή, συνημμένη στο Hercules
partem abesseειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του sensit· υποκείμενο partem (ετεροπροσωπία)
versaκατηγορηματική μετοχή στο vestigia, από το vidit
confūsusαιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του coepit
amovēreτελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του coepit
bovumγενική υποκειμενική στο mugītus
audītusεπιθετική μετοχή στο mugītus (= qui audītus erat)
viαφαιρετική του τρόπου στο prohibēre
conātusμετοχή αποθετικού, ενεργητική σημασία, συνημμένη στο Cacus
clavāαφαιρετική του οργάνου στο interficitur

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Να γράψετε: το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου των condidit, traxit, sensit, coepit · τη δοτική πληθυντικού του bos · την αφαιρετική ενικού θηλυκού του quidam · την αιτιατική ενικού του vis.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Να εξαρτήσετε την πρόταση «Hercules ibi dormivisse fertur» από το ρήμα ferunt. Ύστερα να εξαρτήσετε την πρόταση «Cacus boves quosdam traxit» από το dicitur.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιο είναι το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου του traho;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Γράψε το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου των ρημάτων aspicio (aspexi), pergo και prohibeo.

Τα κατάφερες;

  • Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XVIII, για τον Ηρακλή και τον Κάκο.
  • Να σχηματίζεις το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου από το θέμα του παρακειμένου.
  • Να κλίνεις την αόριστη αντωνυμία quidam και το ουσιαστικό bos.
  • Να αναγνωρίζεις το ειδικό απαρέμφατο και την προσωπική σύνταξη των dicitur, fertur, και να μετατρέπεις τη μία σύνταξη στην άλλη.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;