Επιστήμες, γράμματα και τέχνες τον 20ό αιώνα
Από τη σχετικότητα στον υπολογιστή, και από τον μοντερνισμό στους Έλληνες νομπελίστες.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §61, 62, 63, 64, 65
Θα μάθεις να
- Να αναφέρεις τα μεγάλα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα του 20ού αιώνα και τα διλήμματα που έφεραν.
- Να διαβάζεις την επιστολή του Αϊνστάιν του 1939 και να εξηγείς πώς η επιστήμη συνδέθηκε με την πολιτική.
- Να ξεχωρίζεις τα κύρια ρεύματα του μοντερνισμού στις τέχνες και στα γράμματα.
- Να αναφέρεις τους κύριους Έλληνες δημιουργούς του 20ού αιώνα, ανάμεσά τους τους δύο νομπελίστες ποιητές.
Ο αιώνας του ατόμου και του υπολογιστή
Το 1900 οι περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο δεν είχαν δει ποτέ αυτοκίνητο, και η φυματίωση ήταν από τις πρώτες αιτίες θανάτου στην Ευρώπη. Το 2000 οι άνθρωποι είχαν πατήσει στη Σελήνη, είχαν διαβάσει το DNA τους και έστελναν μηνύματα σε όλο τον πλανήτη μέσα σε ένα δευτερόλεπτο.
Ο 20ός αιώνας ήταν ταυτόχρονα ο αιώνας των δύο παγκοσμίων πολέμων, και οι πόλεμοι επιτάχυναν και την επιστήμη και την τέχνη. Το ερώτημα της ενότητας: τι άλλαξε στις επιστήμες, στις τέχνες και στα γράμματα του 20ού αιώνα, και πώς απάντησαν σε αυτό οι Έλληνες δημιουργοί;
Μια νέα εικόνα του κόσμου
Στις αρχές του αιώνα η φυσική άλλαξε από τα θεμέλια:
- Ο Μαξ Πλανκ (1900) έδειξε ότι η ενέργεια εκπέμπεται σε μικρά, ορισμένα «πακέτα», τα κβάντα. Από εκεί γεννήθηκε η κβαντική φυσική, που περιγράφει τον κόσμο των ατόμων.
- Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν με τη θεωρία της σχετικότητας (1905 και 1915) έδειξε ότι χρόνος και χώρος δεν είναι ίδιοι για όλους τους παρατηρητές, και ότι μάζα και ενέργεια συνδέονται με την εξίσωση .
Η φυσική του πυρήνα έφερε την ατομική ενέργεια: τους πυρηνικούς σταθμούς, αλλά και τις ατομικές βόμβες που κατέστρεψαν τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι τον Αύγουστο του 1945.
Παράδειγμα 1
Διάβασε μια πηγή: η επιστολή του Αϊνστάιν στον πρόεδρο Ρούζβελτ (2 Αυγούστου 1939)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή, σε δική μας απόδοση. «Τους τελευταίους τέσσερις μήνες έγινε πιθανό […] να προκληθεί αλυσιδωτή πυρηνική αντίδραση σε μεγάλη μάζα ουρανίου, που θα απελευθέρωνε τεράστιες ποσότητες ενέργειας. […] Αυτό το νέο φαινόμενο θα μπορούσε να οδηγήσει και στην κατασκευή βομβών, και είναι πιθανό, αν και πολύ λιγότερο βέβαιο, να κατασκευαστούν έτσι βόμβες νέου τύπου, εξαιρετικά ισχυρές.»
Ποιος γράφει, πότε. Ο Αϊνστάιν, Εβραίος που είχε φύγει από τη ναζιστική Γερμανία, γράφει στον πρόεδρο των ΗΠΑ ένα μήνα πριν από την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Τον φόβιζε ότι οι Γερμανοί επιστήμονες, που είχαν ανακαλύψει τη σχάση, θα έφτιαχναν πρώτοι μια τέτοια βόμβα.
Τι ζητά. Η επιστολή συνεχίζει ζητώντας από την κυβέρνηση να χρηματοδοτήσει την έρευνα και να εξασφαλίσει ουράνιο. Λίγα χρόνια αργότερα οι ΗΠΑ ξεκίνησαν το πρόγραμμα που έφτιαξε την πρώτη ατομική βόμβα.
Τι μας δείχνει. Η επιστήμη του 20ού αιώνα δεν έμεινε στα εργαστήρια. Οι ίδιοι οι επιστήμονες ήξεραν ότι οι ανακαλύψεις τους μπορούσαν να γίνουν όπλα, και πήραν πολιτικές αποφάσεις. Ο Αϊνστάιν αργότερα είπε ότι η υπογραφή αυτής της επιστολής ήταν το μεγαλύτερο λάθος της ζωής του, και αγωνίστηκε ως το τέλος κατά των πυρηνικών όπλων.
Από τον τρανζίστορ στη Σελήνη
| Πεδίο | Σταθμοί | Τι άλλαξε |
|---|---|---|
| Ηλεκτρονική και υπολογιστές | ραδιόφωνο και τηλεόραση· ο ENIAC (1946)· το τρανζίστορ (1947)· ο προσωπικός υπολογιστής (δεκαετία του 1970 και του 1980)· το διαδίκτυο | η πληροφορία ταξιδεύει και επεξεργάζεται με ταχύτητες που δεν φανταζόταν κανείς |
| Βιολογία | η δομή του DNA (1953), από τους Γουάτσον και Κρικ, με τις εικόνες ακτίνων Χ της Ρόζαλιντ Φράνκλιν | η γενετική και η βιοτεχνολογία |
| Ιατρική | η πενικιλίνη του Φλέμινγκ (1928), σε χρήση από τη δεκαετία του 1940· εμβόλια, όπως της πολιομυελίτιδας (1955) | η φυματίωση, η ελονοσία και πολλές λοιμώξεις έπαψαν να είναι καταδίκη |
| Διάστημα | ο πρώτος δορυφόρος, ο Σπούτνικ (1957)· ο Γκαγκάριν στο διάστημα (1961)· το Apollo 11 στη Σελήνη (1969) | ο άνθρωπος είδε τη Γη από έξω |

Και οι επιστήμες του ανθρώπου άλλαξαν. Ο Αυστριακός Σίγκμουντ Φρόιντ θεμελίωσε την ψυχανάλυση: πολλές από τις πράξεις μας τις κινούν επιθυμίες και φόβοι που δεν τους συνειδητοποιούμε, το ασυνείδητο. Οι ιστορικοί της σχολής των Annales (1929) έστρεψαν την ιστορία από τους βασιλιάδες και τις μάχες στην οικονομία, στην κοινωνία και στην καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων.
Ένα ακόμη φαινόμενο ήταν εντελώς νέο: η μαζική κουλτούρα. Κινηματογράφος, ραδιόφωνο, τηλεόραση και δίσκοι έκαναν την ίδια ταινία ή το ίδιο τραγούδι γνωστό σε εκατομμύρια ανθρώπους ταυτόχρονα.
Ο μοντερνισμός στις τέχνες
Στις αρχές του αιώνα οι καλλιτέχνες σταμάτησαν να θέλουν να αναπαριστούν πιστά τον κόσμο. Η φωτογραφία το έκανε ήδη καλύτερα. Τα πολλά ρεύματα που ακολούθησαν, με κοινό όνομα μοντερνισμός, έψαξαν άλλους τρόπους να δείξουν τι βλέπουμε και τι νιώθουμε:
| Ρεύμα | Τι έκανε | Εκπρόσωποι |
|---|---|---|
| Φοβισμός | χρώματα έντονα και «αφύσικα», για να εκφράσουν συναίσθημα | Ματίς |
| Εξπρεσιονισμός | παραμορφωμένες μορφές, το χρώμα ως κραυγή | Μουνκ, Κίρχνερ |
| Κυβισμός | το αντικείμενο σπασμένο σε γεωμετρικά σχήματα, από πολλές οπτικές μαζί | Πικάσο, Μπρακ |
| Αφηρημένη τέχνη | χρώματα και σχήματα που δεν δείχνουν κάτι αναγνωρίσιμο | Καντίνσκι, Μοντριάν |
| Ντανταϊσμός | χλευασμός κάθε κανόνα, ως αποστροφή για τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο | Ντισάν |
| Σουρεαλισμός | τα όνειρα και το ασυνείδητο, με επιρροή από τον Φρόιντ | Νταλί, Μαγκρίτ |
| Pop art | η διαφήμιση και τα αντικείμενα της καθημερινότητας ως τέχνη | Γουόρχολ |
Ο Πικάσο ζωγράφισε το 1937 την «Γκερνίκα», για τον βομβαρδισμό μιας ισπανικής πόλης στον Ισπανικό Εμφύλιο. Οι ναζί απαγόρευσαν τη σύγχρονη τέχνη ως «εκφυλισμένη», και πολλοί καλλιτέχνες έφυγαν στις ΗΠΑ. Μετά τον πόλεμο η Νέα Υόρκη πήρε από το Παρίσι τη θέση της πρωτεύουσας της τέχνης.
Στην αρχιτεκτονική, η σχολή Μπαουχάους (1919) στη Γερμανία ένωσε τέχνη και βιομηχανία: απλά σχήματα, γυαλί, μπετόν, καμία περιττή διακόσμηση. Στη μουσική γεννήθηκαν στις ΗΠΑ η τζαζ, από τις παραδόσεις των Αφροαμερικανών, και τη δεκαετία του 1950 το ροκ εν ρολ. Ο κινηματογράφος έγινε βιομηχανία, από τις βωβές ταινίες του Τσάρλι Τσάπλιν ως τον ομιλούντα κινηματογράφο, από το 1927.
Τα γράμματα στον κόσμο
Και στη λογοτεχνία ο μοντερνισμός άφησε τους παραδοσιακούς κανόνες. Στην ποίηση ο ελεύθερος στίχος πήρε τη θέση του μέτρου και της ομοιοκαταληξίας, με κορυφαίο τον Τ. Σ. Έλιοτ («Η έρημη χώρα», 1922). Στο μυθιστόρημα ο Προυστ, ο Τζόις («Οδυσσέας», 1922) και η Βιρτζίνια Γουλφ έγραψαν τις σκέψεις των ηρώων όπως έρχονται, χωρίς σειρά: τη ροή της συνείδησης.
Η φρίκη του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου έδωσε μεγάλα αντιπολεμικά έργα, όπως το «Ουδέν νεότερον από το δυτικό μέτωπο» του Ρεμάρκ (1929). Ο Κάφκα και αργότερα ο Καμί και ο Μπέκετ έγραψαν για τον άνθρωπο μόνο μέσα σε έναν κόσμο παράλογο. Στη Λατινική Αμερική, ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες ένωσε την πραγματικότητα με τον μύθο, στον μαγικό ρεαλισμό.
Τα γράμματα στην Ελλάδα
- Ως το 1922. Ο Κωστής Παλαμάς ήταν η κεντρική μορφή της ποίησης, ο Άγγελος Σικελιανός μίλησε για την ενότητα του ελληνικού παρελθόντος με το παρόν, και στην Αλεξάνδρεια ο Κωνσταντίνος Καβάφης έγραφε μια ποίηση εντελώς δική του, χαμηλόφωνη και ειρωνική. Δες και την ενότητα της Λογοτεχνίας για τον Παλαμά και τον Καβάφη.
- Ο Μεσοπόλεμος. Ο Κώστας Καρυωτάκης έγραψε τη μελαγχολία μιας ολόκληρης γενιάς. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η γενιά του '30 ανανέωσε την ποίηση με τον ελεύθερο στίχο και τον μοντερνισμό: ο Γιώργος Σεφέρης («Στροφή», 1931), ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Γιάννης Ρίτσος, ο υπερρεαλιστής Ανδρέας Εμπειρίκος. Στην πεζογραφία ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Στράτης Μυριβήλης, ο Ηλίας Βενέζης. Περισσότερα στην ενότητα για τη γενιά του '30.
- Ο Νίκος Καζαντζάκης, με τον «Βίο και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» (1946), έγινε ο πιο μεταφρασμένος Έλληνας πεζογράφος.
- Μετά τον πόλεμο. Η εμπειρία της Κατοχής και του Εμφυλίου σημάδεψε την πολιτική ποίηση του Μανόλη Αναγνωστάκη και άλλων. Η ελληνική ποίηση πήρε δύο Νόμπελ Λογοτεχνίας: ο Σεφέρης το 1963 και ο Ελύτης το 1979.
Οι τέχνες στην Ελλάδα
- Ζωγραφική. Στις αρχές του αιώνα ο Κωνσταντίνος Παρθένης και ο Κωνσταντίνος Μαλέας έφεραν τα νέα ρεύματα. Μετά το 1922 πολλοί καλλιτέχνες αναζήτησαν την ελληνικότητα, ένα σύγχρονο ύφος δεμένο με τη λαϊκή και τη βυζαντινή παράδοση: ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Φώτης Κόντογλου. Ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας δούλεψε με τον κυβισμό, ο Νίκος Εγγονόπουλος με τον υπερρεαλισμό. Αργότερα ο Γιάννης Μόραλης, ο Γιάννης Γαΐτης με τα «ανθρωπάκια» του, ο Κώστας Τσόκλης.
- Μουσική. Ο Μανώλης Καλομοίρης ίδρυσε την Εθνική Σχολή, ο Νίκος Σκαλκώτας έγραψε πρωτοποριακή μουσική, και ο Ιάννης Ξενάκης ένωσε μουσική, μαθηματικά και αρχιτεκτονική. Το ρεμπέτικο και μετά το λαϊκό τραγούδι, με τον Βασίλη Τσιτσάνη, έγιναν η μουσική των πόλεων. Ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποίησε τον «Επιτάφιο» του Ρίτσου (1960) και ο Μάνος Χατζιδάκις πήρε το Όσκαρ για τα «Παιδιά του Πειραιά» (1961): η ποίηση της γενιάς του '30 έγινε τραγούδι που το ήξερε όλος ο κόσμος. Η Μαρία Κάλλας έγινε η πιο γνωστή τραγουδίστρια όπερας του αιώνα.
- Θέατρο και κινηματογράφος. Ο Κάρολος Κουν ίδρυσε το Θέατρο Τέχνης (1942). Ο Μιχάλης Κακογιάννης γύρισε τη «Στέλλα» (1955) και τον «Αλέξη Ζορμπά» (1964), και ο Θόδωρος Αγγελόπουλος τον «Θίασο» (1975), μια ταινία για την ελληνική ιστορία από το 1939 ως το 1952, και πήρε τον Χρυσό Φοίνικα των Καννών το 1998.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια χρονιά πάτησαν για πρώτη φορά άνθρωποι στη Σελήνη, και με ποια αποστολή;
Τα κατάφερες;
- Να αναφέρεις τα μεγάλα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα του 20ού αιώνα και τα διλήμματα που έφεραν.
- Να διαβάζεις την επιστολή του Αϊνστάιν του 1939 και να εξηγείς πώς η επιστήμη συνδέθηκε με την πολιτική.
- Να ξεχωρίζεις τα κύρια ρεύματα του μοντερνισμού στις τέχνες και στα γράμματα.
- Να αναφέρεις τους κύριους Έλληνες δημιουργούς του 20ού αιώνα, ανάμεσά τους τους δύο νομπελίστες ποιητές.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.