Παλαμάς και Καβάφης

Ίδια εποχή, άλλος κόσμος

Ο Κωστής Παλαμάς (1859–1943) και ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) γεννήθηκαν με τέσσερα χρόνια διαφορά και έγραψαν την ίδια περίοδο. Αν όμως διαβάσεις ένα ποίημα του καθενός, θα νομίσεις ότι ανήκουν σε διαφορετικούς αιώνες.

Ο Παλαμάς ήταν η κεντρική μορφή της Γενιάς του 1880 και της Νέας Αθηναϊκής Σχολής, που έβγαλε την ποίηση από την καθαρεύουσα του ρομαντισμού και τη μετέφερε στη δημοτική. Η πρώτη του συλλογή, τα Τραγούδια της πατρίδος μου, βγήκε το 1886.

Ο Παλαμάς: η ποίηση που τραγουδά

Στον Δωδεκάλογο του Γύφτου (1907) ο Παλαμάς αφηγείται τη ζωή ενός περιπλανώμενου Γύφτου μουσικού, σε δώδεκα «λόγους». Άκουσε πώς περιγράφει την ώρα που γεννιέται ο ήρωάς του:

Καὶ ἦταν ὥρα μελιχρότατη˙
καὶ ἤτανε χυμένο ὁλόγυρα
κάτι πιὸ χαϊδευτικὸ
κι ἀπὸ τ' ἀεράκι,
ὅταν ἔρχεται γιομάτο ἀπὸ τὰ μπάλσαμα
πρωϊνὰ τῶν ὁλοπράσινων πευκώνων,
κι ἀπὸ τ' ἀεράκι·
καὶ ἦταν πέρα κάπου σὲ μιὰ γῆ,
σὲ πηγὴ λαῶν καὶ χρόνων·
καὶ ἤτανε στὴ Θράκη.

— Κωστής Παλαμάς, Ο Δωδεκάλογος του Γύφτου, Λόγος Α΄ «Ο ερχομός» (1907), Βικιθήκη

Πρόσεξε τα επίθετα: «μελιχρότατη» (γλυκιά σαν μέλι, στον υπερθετικό), «χαϊδευτικό», «ολοπράσινων». Πρόσεξε τις επαναλήψεις: το «κι από τ' αεράκι» έρχεται δύο φορές, και τα «και ήταν» δένουν τους στίχους σαν παραμύθι. Και πρόσεξε τις ομοιοκαταληξίες που κρύβονται μέσα στο ποίημα: αεράκι–Θράκη, πευκώνων–χρόνων. Ο Παλαμάς θέλει να ακούσεις το ποίημα σαν μουσική.

Ο Καβάφης: η ποίηση που χαμηλώνει τη φωνή

Ο Καβάφης κάνει σχεδόν το αντίθετο. Τα ποιήματά του μοιάζουν με πεζό λόγο, με διάλογο, με σημείωση ιστορικού. Δεν περιγράφει πολύ· βάζει πρόσωπα να μιλούν και αφήνει εσένα να καταλάβεις τι δεν λένε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι γράφει χωρίς μέτρο. Τα περισσότερα ποιήματά του είναι σε ιαμβικό στίχο: οι τονισμένες συλλαβές πέφτουν στις ζυγές θέσεις, στη 2η, στην 4η, στην 6η… Οι στίχοι του όμως έχουν συχνά διαφορετικό μήκος ο ένας από τον άλλον, και ο ρυθμός ακούγεται σαν φυσική ομιλία.

Ένας στίχος από την «Πόλη» (1910)

«Καινούργιους τόπους δεν θα βρεις, δεν θάβρεις άλλες θάλασσες.» Διάβασέ τον δυνατά. Πάτα μία φορά τις συλλαβές που τονίζονται και δύο τις άτονες. Ο στίχος είναι εδώ σε μονοτονικό.

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

?Και?νούρ?γιους?τό?πους?δεν?θα?βρεις,?δεν?θά?βρεις?άλ?λες?θά?λασ?σες

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

Ο στίχος είναι ιαμβικός, αλλά ακούγεται σαν κάποιος να σου μιλά. Αυτή είναι η τέχνη του Καβάφη: μέτρο κρυμμένο κάτω από την ομιλία.

Η ειρωνεία του Καβάφη

Στο «Περιμένοντας τους βαρβάρους» (1904) μια ολόκληρη πόλη ετοιμάζεται για την άφιξη των βαρβάρων. Η Σύγκλητος δεν νομοθετεί, ο αυτοκράτορας κάθεται στην πύλη με την κορώνα, οι ύπατοι φορούν τα κεντημένα τους ρούχα. Το ποίημα είναι ένας διάλογος: κάποιος ρωτά «γιατί;» και κάποιος απαντά «γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα». Και στο τέλος:

Γιατί ενύχτωσε κ' οι βάρβαροι δεν ήλθαν.
Και μερικοί έφθασαν απ' τα σύνορα,
και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν.

Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους.
Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μιά κάποια λύσις.

— Κ. Π. Καβάφης, «Περιμένοντας τους βαρβάρους» (1904), Βικιθήκη

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Παλαμάς ή Καβάφης;

Ένα γνώρισμα τη φορά. Σε ποιον από τους δύο ποιητές ταιριάζει;

Ποιος από τους δύο;

Έζησε σχεδόν όλη του τη ζωή στην Αλεξάνδρεια

ΠαλαμάςΚαβάφης

0 / 9