Ηθογραφία και ρεαλισμός

Από τα ερείπια της αρχαιότητας στο σπίτι του διπλανού

Ως τα μέσα του 19ου αιώνα η αθηναϊκή λογοτεχνία ζούσε στον ρομαντισμό: μεγάλα πάθη, ηρωικό παρελθόν, θάνατοι στο φεγγάρι, και σχεδόν πάντα καθαρεύουσα. Γύρω στο 1880 μια νέα γενιά συγγραφέων στράφηκε αλλού. Το ερώτημά της ήταν απλό: πώς ζουν σήμερα οι Έλληνες, στο χωριό, στο νησί, στο καράβι;

Το 1883 το περιοδικό Εστία προκήρυξε διαγωνισμό για «ελληνικό διήγημα», δηλαδή για ιστορίες που θα περιέγραφαν την ελληνική ζωή, τα ήθη και τα έθιμά της. Από εκεί και πέρα το διήγημα έγινε το είδος της εποχής. Ο κόσμος που ανοίγει μπροστά μας είναι ο κόσμος των βοσκών, των ναυτικών, των χήρων και των παιδιών, και όχι πια των βασιλιάδων και των αρχαίων ηρώων.

Τρεις λέξεις που μοιάζουν, και δεν είναι το ίδιο

Ο νατουραλισμός ξεκίνησε στη Γαλλία με τον Εμίλ Ζολά. Στην Ελλάδα τα όρια ανάμεσα στα τρία είναι θολά: ένα κείμενο μπορεί να είναι ηθογραφικό στις περιγραφές του και ρεαλιστικό στο βλέμμα του πάνω στους ανθρώπους.

Τρεις συγγραφείς, τρεις κόσμοι

Γεώργιος Βιζυηνός (1849–1896). Γεννήθηκε σε ένα χωριό της Ανατολικής Θράκης, τη Βιζύη, από την οποία πήρε και το όνομά του. Το πρώτο του διήγημα, «Το αμάρτημα της μητρός μου», δημοσιεύτηκε στην Εστία το 1883. Ο αφηγητής θυμάται τα παιδικά του χρόνια και τη μητέρα του, που κρύβει ένα μυστικό. Ο Βιζυηνός ξεκινά από την ηθογραφία, αλλά πηγαίνει πολύ βαθύτερα: τον ενδιαφέρει τι γίνεται μέσα στους ανθρώπους, η ενοχή, η μνήμη, η αγάπη.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851–1911). Ο συγγραφέας της Σκιάθου. Τα διηγήματά του είναι γεμάτα θάλασσα, ξωκλήσια, γιορτές της εκκλησίας, φτωχές γυναίκες και ναυτικούς. Στο «Τ' αγνάντεμα» (1899) οι γυναίκες του νησιού ανεβαίνουν σε έναν βράχο, πάνω από ένα παλιό ξωκλήσι, για να αγναντέψουν, να δουν από ψηλά, τα καράβια των αντρών τους που φεύγουν.

Ανδρέας Καρκαβίτσας (1865–1922). Γιατρός στο επάγγελμα, γύρισε την ελληνική ύπαιθρο και τη θάλασσα. Τα «Λόγια της πλώρης» (1899) είναι διηγήματα ναυτικών. Ο «Ζητιάνος» (1897) είναι το πιο γνωστό ελληνικό νατουραλιστικό μυθιστόρημα: ένας επαγγελματίας ζητιάνος εκμεταλλεύεται τους φτωχούς, αμόρφωτους χωρικούς της Θεσσαλίας.

Δύο γλώσσες στην ίδια σελίδα

Αν ανοίξεις ένα διήγημα του Παπαδιαμάντη ή του Βιζυηνού, θα δεις κάτι παράξενο. Ο αφηγητής γράφει σε μια λόγια γλώσσα, κοντά στην καθαρεύουσα. Όταν όμως μιλούν οι ήρωες, μιλούν όπως μιλούσαν οι άνθρωποι στο χωριό, με τις λέξεις και την προφορά του τόπου τους.

Αυτό δεν είναι ασυνέπεια. Είναι μέρος του ρεαλισμού: ο ήρωας δεν μπορεί να μιλά σαν βιβλίο, αφού δεν θα μιλούσε έτσι στη ζωή. Στο τέλος του «Αμαρτήματος» ο αφηγητής λέει σε λόγια γλώσσα ότι οδήγησε τη μητέρα του να εξομολογηθεί στον Πατριάρχη. Και η μητέρα απαντά με τη δική της φωνή:

Μά, τί νὰ σὲ 'πῶ! Εἶναι καλόγερος. Δεν ἔκαμε παιδιὰ, γιὰ νὰ 'μπορῇ νὰ γνωρίσῃ, τί πρᾶγμα εἶναι τὸ νὰ σκοτώσῃ κανεὶς τὸ ἴδιο τὸ παιδί του!

— Γεώργιος Βιζυηνός, «Το αμάρτημα της μητρός μου» (1883), Βικιθήκη

Το «σὲ 'πῶ» αντί για «σου πω» είναι η φωνή μιας γυναίκας από τη Θράκη. Και κάτι ακόμα: η φράση δείχνει ότι ο πόνος της μητέρας δεν χωρά στην απάντηση που της έδωσε η Εκκλησία. Ο ρεαλισμός του Βιζυηνού είναι ψυχολογικός.

Αφηγητής ή ήρωας;

Οι φράσεις είναι από το «Τ' αγνάντεμα» του Παπαδιαμάντη και από «Το αμάρτημα της μητρός μου» του Βιζυηνού. Ποιος μιλά; Πρόσεξε τη γλώσσα: τις καταλήξεις, τις λέξεις, το ύφος.

Ποιος μιλά εδώ;

«Οἱ θαλασσινοί μας ἀγαποῦσαν πολὺ τῆς ἑστίας τὴν θαλπωρήν.»

Ο αφηγητήςΈνας ήρωας μιλά

0 / 7

Ο τόπος που πλάθει τους ανθρώπους

Στον νατουραλισμό ο τόπος δεν είναι απλώς σκηνικό. Είναι αιτία. Ο Καρκαβίτσας ανοίγει τον «Ζητιάνο» με ένα χωριό του θεσσαλικού κάμπου, το Νυχτερέμι, πριν μας δείξει έστω έναν άνθρωπο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ποιος συγγραφέας;

Διάλεξε μια περιγραφή και μετά έναν συγγραφέα. Από κάτω βλέπεις γιατί ταιριάζει ή γιατί όχι.

Η περιγραφή

Γυναίκες ναυτικών ανεβαίνουν σε έναν βράχο πάνω από ένα ξωκλήσι και κοιτάζουν τα καράβια που φεύγουν.Ένας ενήλικος αφηγητής θυμάται τη μητέρα του και την αδελφή του σε ένα χωριό της Θράκης.Ένα χωριό του θεσσαλικού κάμπου, φτωχό και άρρωστο από τους βάλτους, κάτω από την εξουσία ενός μπέη.Το πιο γνωστό νατουραλιστικό μυθιστόρημα της ελληνικής λογοτεχνίας.Ξωκλήσια, γιορτές της Εκκλησίας, φτωχές γυναίκες και θάλασσα, σε ένα συγκεκριμένο νησί.

Ο συγγραφέας

ΒιζυηνόςΠαπαδιαμάντηςΚαρκαβίτσας

Ο συγγραφέας