Ο αθηναϊκός ρομαντισμός και ο Ροΐδης

Μια νέα πρωτεύουσα, μια νέα ποίηση

Μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, η Αθήνα γίνεται πρωτεύουσα το 1834. Εκεί μαζεύονται υπάλληλοι, καθηγητές, πολιτικοί και ποιητές. Πολλοί από αυτούς είναι Φαναριώτες: μορφωμένοι Έλληνες από την Κωνσταντινούπολη και τις Παραδουνάβιες ηγεμονίες, με γαλλική παιδεία. Φέρνουν μαζί τους το ευρωπαϊκό ρεύμα της εποχής: τον ρομαντισμό.

Η ποίηση που γράφεται στην Αθήνα από το 1830 ως το 1880 περίπου λέγεται Α΄ Αθηναϊκή Σχολή ή αθηναϊκός ρομαντισμός. Ορόσημο θεωρείται το 1831, όταν δημοσιεύονται ο «Οδοιπόρος» του Παναγιώτη Σούτσου και το «Δήμος και Ελένη» του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή.

Από το 1851 η πνευματική ζωή της Αθήνας γυρίζει γύρω από τους ποιητικούς διαγωνισμούς, με κριτές καθηγητές του Πανεπιστημίου. Στα τελευταία χρόνια της Σχολής η ποίηση γεμίζει απαισιοδοξία και πόθο θανάτου, όπως στον Δημήτριο Παπαρρηγόπουλο· άλλοι ποιητές της είναι ο Αχιλλέας Παράσχος, ο Σπυρίδων Βασιλειάδης και ο Γρηγόριος Παλαιολόγος, που έγραψε και πεζογραφία.

Ο Αλέξανδρος Σούτσος: νοσταλγία και σάτιρα

Ο Αλέξανδρος Σούτσος (1803–1863), αδελφός του Παναγιώτη, ήταν κυρίως σατιρικός: χτυπούσε κυβερνήσεις και πολιτικούς. Στο ποίημα «Ο απόμαχος Ρουμελιώτης», με υπότιτλο «Τον Μάιον του 1831», ένας γέρος αγωνιστής θυμάται με τους φίλους του τον Αγώνα:

Ἑπτά, ἔλεγ’, ἑπτὰ χρόνους μὲ καρδιὰ πάντοτε νέα
Βάσταξα καὶ στὸ Δερβένι καὶ στὸν κάμπο τὴν σημαία.
Ἐνθυμᾶσθε, σύντροφοί μου, ἐνθυμᾶσθε τοὺς καλούς μας,
Τοὺς ἡρωικοὺς καιρούς μας;

— Αλ. Σούτσος, «Ο απόμαχος Ρουμελιώτης» (κείμενο της Βικιθήκης)

Είναι ρομαντική νοσταλγία: τότε ήταν ηρωικοί καιροί, τώρα ο αγωνιστής είναι «απόμαχος» και ξεχασμένος. Το ρεφρέν («Ἐνθυμᾶσθε…») γυρίζει ξανά και ξανά σαν τραγούδι. Και η γλώσσα είναι ανακατεμένη: «βάσταξα», «καρδιά», «σημαία» είναι δημοτικά, το «ἐνθυμᾶσθε» είναι λόγιο.

Σε άλλα ποιήματά του, όπως «Ο περιπλανώμενος» (1839), η γλώσσα ανεβαίνει στην καθαρεύουσα: «αἱ ἰδέαι ἀνεβλάστανον μεγάλαι». Εκεί φαίνεται καθαρά η διαφορά από τους Επτανήσιους, που έγραφαν την ίδια εποχή στη δημοτική.

Ο Ροΐδης: ο ειρωνικός

Ο Εμμανουήλ Ροΐδης (1836–1904), από τη Σύρο, δεν χωράει σε καμία σχολή. Το 1866 εξέδωσε την «Πάπισσα Ιωάννα», ένα σατιρικό μυθιστόρημα για τον Μεσαίωνα, που η Ιερά Σύνοδος το αφόρισε και που έγινε διάσημο και έξω από την Ελλάδα. Το 1877, με τη μελέτη «Περί συγχρόνου ελληνικής ποιήσεως», επιτέθηκε στον υπερβολικό ρομαντισμό της Αθήνας και επαίνεσε τον Σολωμό και τους Επτανήσιους.

Το όπλο του είναι η ειρωνεία: λέει κάτι με σοβαρό, επίσημο ύφος, ενώ εννοεί κάτι αστείο ή το αντίθετο. Έγραφε σε καθαρεύουσα, αλλά υποστήριζε τη δημοτική στη λογοτεχνία, και η καθαρεύουσά του είναι γεμάτη αθηναϊκές λέξεις της αγοράς. Τη δεκαετία του 1890 έγραψε τα περισσότερα διηγήματά του. Ένα από αυτά, «Τα υαλοπωλεία», ξεκινά από ένα ασήμαντο θέμα: τα μαγαζιά που απλώνουν τα γυαλικά τους στα πεζοδρόμια του κέντρου της Αθήνας, γύρω από την Ερμού και την Αιόλου.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Καθαρεύουσα ή δημοτική;

Οι φράσεις είναι από ποιήματα του Αλ. Σούτσου και από «Τα υαλοπωλεία» του Ροΐδη. Πάτα τη μορφή της γλώσσας που έχει η καθεμία.

Καθαρεύουσα ή δημοτική;

«στραβέ, μπούφο, βλάκα, ζευζέκη και μαγκούφη!»

ΚαθαρεύουσαΔημοτική

0 / 8