Η Επτανησιακή Σχολή

Ένα κομμάτι Ελλάδας με άλλη ιστορία

Τα Επτάνησα έζησαν διαφορετικά από την υπόλοιπη Ελλάδα. Για αιώνες ήταν βενετικά, ως το 1797. Ακολούθησαν οι Γάλλοι, η Επτάνησος Πολιτεία (1800), ξανά οι Γάλλοι και, από το 1815, η βρετανική προστασία. Το 1864 ενώθηκαν με την Ελλάδα. Οι μορφωμένοι Επτανήσιοι σπούδαζαν στην Ιταλία και μιλούσαν ιταλικά όσο και ελληνικά.

Εκεί, από τα τέλη του 18ου ως το τέλος του 19ου αιώνα, άνθισε η Επτανησιακή Σχολή. Τα γνωρίσματά της:

Κέντρο της είναι ο Σολωμός. Γύρω του, και μετά από αυτόν, έγραψαν πολλοί: ο σατιρικός Ανδρέας Λασκαράτος από την Κεφαλονιά, ο Λορέντζος Μαβίλης με τα σονέτα του. Δύο μεγάλοι όμως στέκονται έξω από τον κύκλο του Σολωμού: ο Κάλβος και ο Βαλαωρίτης.

Ο Σολωμός: από τον «Ύμνο» στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους»

Ο Διονύσιος Σολωμός (1798–1857) γεννήθηκε στη Ζάκυνθο και σπούδασε στην Ιταλία. Τα πρώτα του ποιήματα τα έγραψε στα ιταλικά. Γύρισε στην ελληνική γλώσσα, και μάλιστα στη δημοτική, που έπρεπε σχεδόν να τη μάθει ξανά ως γλώσσα της ποίησης. Τον Μάιο του 1823, μέσα στην Επανάσταση, έγραψε τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν», 158 τετράστιχες στροφές. Οι πρώτες 24 καθιερώθηκαν ως εθνικός ύμνος το 1865. Το 1824 έγραψε τον «Διάλογο», όπου υπερασπίζεται τη δημοτική απέναντι σε έναν «σοφολογιότατο».

Από το 1828 έζησε στην Κέρκυρα και δούλευε χρόνια πάνω στα ίδια ποιήματα, χωρίς να τα τελειώνει. Το σημαντικότερο είναι οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», για την πολιορκία και την Έξοδο του Μεσολογγίου (1826). Σώζεται σε τρία σχεδιάσματα, όλα σε αποσπάσματα. Τα εξέδωσε μετά τον θάνατό του, το 1859, ο μαθητής του Ιάκωβος Πολυλάς, που μετέφρασε και τις ιταλικές σημειώσεις του ποιητή.

Η ιδέα του έργου: οι πολιορκημένοι είναι ελεύθεροι, γιατί νικούν μέσα τους κάθε πειρασμό: την πείνα, τον φόβο, ακόμη και την ομορφιά της φύσης που τους καλεί να ζήσουν. Γι' αυτό η πιο λαμπερή άνοιξη της ελληνικής ποίησης βρίσκεται σε ποίημα για μια πόλη που πεθαίνει.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Λίγο πιο κάτω, οι πολιορκημένοι είναι έτοιμοι για την Έξοδο:

Είν’ έτοιμα στην άσπονδη πλημύρα των αρμάτων
Δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά, κι’ ελεύθεροι να μείνουν
Εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το χάρο.

— Σχεδίασμα Γ΄, απόσπ. 13

Ελεύθεροι θα μείνουν έτσι κι αλλιώς: όσοι περάσουν, με τους αδελφούς τους· όσοι πέσουν, με τον θάνατο.

Ο Κάλβος: η μοναχική φωνή

Ο Ανδρέας Κάλβος (1792–1869) γεννήθηκε κι αυτός στη Ζάκυνθο, αλλά έζησε στην Ιταλία, στην Ελβετία, στο Λονδίνο, στην Κέρκυρα και πέθανε στην Αγγλία. Έγραψε μόνο είκοσι ωδές: δέκα στη «Λύρα» (Γενεύη, 1824) και δέκα στα «Λυρικά» (Παρίσι, 1826). Όλες είναι για τον Αγώνα και την ελευθερία. Στη «Λύρα» βρίσκεται και η ωδή «Εις Πάργαν», για τους Παργινούς του 1819, που τους γνώρισες στο δημοτικό τραγούδι:

Τὰ συνήθη χωράφια
ἀφίνοντες ἐφύγατε
τὸν ζυγόν, προτιμῶντες
τὴν πικρὰν ξενιτείαν
καὶ τὴν πενίαν.

— Α. Κάλβος, «Εις Πάργαν», στροφή ιε΄ (Η Λύρα, 1824· κείμενο της Βικιθήκης)

Τίποτα δεν μοιάζει με τον Σολωμό:

• Στροφή πέντε στίχων: τέσσερις επτασύλλαβοι και ένας πεντασύλλαβος στο τέλος, που κλείνει σαν καμπάνα («καὶ τὴν πενίαν»).
• Χωρίς ομοιοκαταληξία.
• Γλώσσα μικτή: λόγιες λέξεις και καταλήξεις («ἀφίνοντες», «ξενιτείαν», «πενίαν») δίπλα σε λέξεις της ομιλούμενης.
• Ύφος υψηλό, αυστηρό, με εικόνες από την αρχαία ποίηση.

Στην εποχή του ο Κάλβος διαβάστηκε λίγο. Τον ανακάλυψαν ξανά οι ποιητές του 20ού αιώνα, που είδαν στη μοναχική του φωνή κάτι σύγχρονο.

Ο Βαλαωρίτης: ο λόγιος που ακούει το τραγούδι

Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824–1879), από τη Λευκάδα, ήταν και πολιτικός: βουλευτής στην Ιόνιο Βουλή, υπέρ της Ένωσης, και μετά το 1864 αντιπρόσωπος των Επτανήσων στην ελληνική Εθνοσυνέλευση. Η ποίησή του παίρνει θέματα από τους κλέφτες και τον Αγώνα, και μιλά με τη φωνή του δημοτικού τραγουδιού. Στο «Ο Δήμος και το καριοφίλι του» ένας γέρος κλέφτης πεθαίνει:

Ἐγέρασα, μωρὲς παιδιά. Πενήντα χρόνους κλέφτης
τὸν ὕπνο δὲν ἐχόρτασα, καὶ τώρ’ ἀποσταμένος
θέλω νὰ πάω νὰ κοιμηθῶ. […]

— Α. Βαλαωρίτης, «Ο Δήμος και το καριοφίλι του» (κείμενο της Βικιθήκης)

Ο θάνατος είναι «ύπνος», ο κλέφτης μιλά στα παιδιά του, η φύση θα πενθήσει μαζί του: όλα αυτά είναι μοτίβα του κλέφτικου τραγουδιού. Ο Βαλαωρίτης όμως τα απλώνει, τα στολίζει, προσθέτει λεπτομέρειες. Είναι η ρομαντική εκδοχή του δημοτικού τραγουδιού.

Σολωμός, Κάλβος ή Βαλαωρίτης;

Διάλεξε ένα γνώρισμα και μετά έναν ποιητή. Κάποια γνωρίσματα ταιριάζουν σε περισσότερους από έναν.

Το γνώρισμα

Έγραψε τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» (1823).Στροφές πέντε στίχων, χωρίς ομοιοκαταληξία, με πολλά λόγια στοιχεία.Ένας γέρος κλέφτης πεθαίνει και ζητά να ρίξουν τρεις φορές το καριοφίλι του.Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο.Γράφει στη δημοτική, σε δεκαπεντασύλλαβο, κοντά στον στίχο του δημοτικού τραγουδιού.Εξέδωσε όλο κι όλο είκοσι ωδές, σε Γενεύη και Παρίσι.Ήταν βουλευτής και υποστήριξε την Ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα.

Ο ποιητής

ΣολωμόςΚάλβοςΒαλαωρίτης

Ο ποιητής