Τα απομνημονεύματα
Ο Μακρυγιάννης: η Επανάσταση από κάποιον που την πολέμησε.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, §1
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις τα απομνημονεύματα ως είδος: πρωτοπρόσωπη αφήγηση γεγονότων που έζησε ο συγγραφέας, γραμμένη αργότερα.
- Να γνωρίζεις τον Μακρυγιάννη, πώς και πότε έγραψε, και πώς έφτασε το χειρόγραφό του σε εμάς.
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα της γλώσσας του: προφορικότητα, ιδιωματικοί τύποι, μακριές περίοδοι, αμεσότητα.
- Να ξεχωρίζεις μέσα στο κείμενο τη μαρτυρία από την κρίση, και να διαβάζεις κριτικά μια υποκειμενική αφήγηση.
Η Επανάσταση από μέσα
Ο ιστορικός γράφει για γεγονότα που δεν έζησε, συγκρίνοντας πηγές. Ο συγγραφέας απομνημονευμάτων κάνει το αντίθετο: γράφει για ό,τι έζησε ο ίδιος, σε πρώτο πρόσωπο, συνήθως χρόνια αργότερα, από τη μνήμη. Γι' αυτό τα απομνημονεύματα είναι ταυτόχρονα πηγή για τον ιστορικό και κείμενο για τον αναγνώστη της λογοτεχνίας: έχουν φωνή, ύφος, πάθος.
Μετά το 1821 πολλοί αγωνιστές θέλησαν να πουν τη δική τους εκδοχή. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης υπαγόρευσε τη «Διήγησή» του στον Επτανήσιο λόγιο Γεώργιο Τερτσέτη, γιατί δεν έγραφε ο ίδιος. Το πιο ξεχωριστό από όλα αυτά τα κείμενα όμως το έγραψε με το χέρι του ένας άνθρωπος που έμαθε γράμματα μεγάλος: ο Μακρυγιάννης.
| Τι ισχύει στα απομνημονεύματα | |
|---|---|
| Αφηγητής | Ο ίδιος ο συγγραφέας, σε πρώτο πρόσωπο. |
| Χρόνος | Γράφονται μετά τα γεγονότα: η μνήμη επιλέγει και ξεχνά. |
| Ματιά | Υποκειμενική: ο συγγραφέας έχει φίλους, εχθρούς, παράπονα. |
| Σκοπός | Να μείνει μαρτυρία, αλλά και να δικαιωθεί ο ίδιος ή να διδαχτούν οι επόμενοι. |
Ο Μακρυγιάννης
Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης γεννήθηκε το 1797 (κάποιες πηγές γράφουν 1796) σε χωριό της Φωκίδας και πέθανε στην Αθήνα το 1864. Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Τριανταφύλλου. Φτωχό παιδί, δούλεψε από μικρός, πολέμησε σε όλη την Επανάσταση και έγινε στρατηγός. Μετά την ανεξαρτησία πήρε μέρος στην πολιτική ζωή, και το 1843 ήταν από τους πρωταγωνιστές του κινήματος για σύνταγμα.

Ο ίδιος μας λέει πότε άρχισε να γράφει: «από τα 1829, Φλεβαρίου 26, εις το Άργος». Και πώς: δεν είχε πάει σχολείο, και παρακαλούσε φίλους να του μάθουν. «Αφού λοιπόν καταγίνηκα ένα δυο μήνες να μάθω ετούτα τα γράμματα οπού βλέπετε, εφαντάστηκα να γράψω τον βίον μου». Έγραφε ως το 1850. Το χειρόγραφο το έκρυψε, γιατί έγραφε σκληρά για ισχυρούς ανθρώπους. Το βρήκε και το εξέδωσε για πρώτη φορά ο λόγιος Γιάννης Βλαχογιάννης το 1907, πάνω από σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό του.
«Δεν μπόρεσα να γράψω γλυκώτερα»
Ο πρόλογος του έργου απευθύνεται στους «αδελφούς αναγνώστες»:
Γράφοντας αυτά τα αίτια και τις περίστασες, οπού φέραμεν τον όλεθρον της πατρίδας μας όλοι μας, τότε ως έχοντας και εγώ μερίδιον εις αυτείνη την πατρίδα και κοινωνία, γράφω με πολλή αγανάχτησιν αναντίον των αιτίων, όχι να ’χω καμμιά ιδιαίτερη κακία αναντίον τους, αλλά ο ζήλος πατρίδος μου δίνει αυτείνη την αγανάχτησιν και δεν μπόρεσα να γράψω γλυκώτερα.
— Ι. Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα, Πρόλογος (μεταγραφή Γ. Βλαχογιάννη)
Η γλώσσα του δεν μοιάζει με κανενός λογίου της εποχής:
- Τύποι της ομιλούμενης, της Ρούμελης: «αναντίον» (εναντίον), «αυτείνη» (αυτή), «οπού» (που), «περίστασες».
- Μείξη: δίπλα στους λαϊκούς τύπους, καταλήξεις που άκουγε στα επίσημα έγγραφα: «αγανάχτησιν», «μερίδιον», «φέραμεν».
- Μακριές περίοδοι που προχωρούν με «και… και…», όπως όταν μιλάμε.
- Αμεσότητα: απευθύνεται στον αναγνώστη, θυμώνει, παραδέχεται τις αδυναμίες του («είμαι αγράμματος»).
Αυτή η γλώσσα ήταν ο λόγος που ο Γιώργος Σεφέρης τον θαύμαζε ως έναν από τους σημαντικότερους πεζογράφους της νεότερης Ελλάδας: δεν έμαθε «σωστά» ελληνικά, και γι' αυτό έγραψε ζωντανά.
Παράδειγμα 1
«Εμείς» ή «εγώ»; Διάβασε το πιο γνωστό χωρίο του Μακρυγιάννη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κείμενο.
Ξέρετε πότε να λέγη ο καθείς «εγώ»; Όταν αγωνιστή μόνος του και φκειάση, ή χαλάση, να λέγη εγώ· όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκειάνουν, τότε να λένε «εμείς». Είμαστε εις το «εμείς» κι’ όχι εις το «εγώ».
— Απομνημονεύματα, Επίλογος (μεταγραφή Γ. Βλαχογιάννη)
Η μορφή. Ξεκινά με ερώτηση προς τον αναγνώστη, σαν να μιλά σε συντρόφους. Απαντά με δύο περιπτώσεις που αντιθέτει (μόνος / πολλοί), και κλείνει με μια φράση σαν παροιμία, που μένει στη μνήμη.
Το περιεχόμενο. Δεν περιγράφει ένα γεγονός· βγάζει ένα δίδαγμα: την ελευθερία την κέρδισαν όλοι μαζί, άρα κανείς δεν δικαιούται να την «οικειοποιηθεί». Λίγο πριν έχει πει ότι την πατρίδα «την έχομεν όλοι μαζί, και σοφοί και αμαθείς και πλούσιοι και φτωχοί».
Γιατί το γράφει. Είναι απάντηση σε όσους, κατά τη γνώμη του, πήραν τις τιμές και τα αξιώματα για τον εαυτό τους. Συμπέρασμα: εδώ ο Μακρυγιάννης δεν δίνει μαρτυρία· δίνει κρίση. Και τα δύο είναι απομνημονεύματα, αλλά ο αναγνώστης πρέπει να τα ξεχωρίζει.
Δύο ακόμη φωνές
Δεν έγραψαν μόνο στρατιωτικοί. Η Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου (1801–1832), από τη Ζάκυνθο, έγραψε την «Αυτοβιογραφία» της: τη ζωή ενός κοριτσιού αρχοντικής οικογένειας που δεν της επέτρεπαν να βγαίνει από το σπίτι, και που έμαθε μόνη της γλώσσες και γράμματα. Είναι από τα πρώτα κείμενα Ελληνίδας συγγραφέα. Ο Παναγής Σκουζές περιέγραψε την Αθήνα της Τουρκοκρατίας και τη σκληρή εξουσία του Χατζή Αλή Χασεκή. Τρεις διαφορετικοί άνθρωποι, τρεις «πρώτοι πρόσωποι» που μας δείχνουν πράγματα που κανένα επίσημο έγγραφο δεν έγραψε.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος εξέδωσε πρώτος τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, και ποια χρονιά;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις τα απομνημονεύματα ως είδος: πρωτοπρόσωπη αφήγηση γεγονότων που έζησε ο συγγραφέας, γραμμένη αργότερα.
- Να γνωρίζεις τον Μακρυγιάννη, πώς και πότε έγραψε, και πώς έφτασε το χειρόγραφό του σε εμάς.
- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα της γλώσσας του: προφορικότητα, ιδιωματικοί τύποι, μακριές περίοδοι, αμεσότητα.
- Να ξεχωρίζεις μέσα στο κείμενο τη μαρτυρία από την κρίση, και να διαβάζεις κριτικά μια υποκειμενική αφήγηση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.