Τα απομνημονεύματα

Η Επανάσταση από μέσα

Ο ιστορικός γράφει για γεγονότα που δεν έζησε, συγκρίνοντας πηγές. Ο συγγραφέας απομνημονευμάτων κάνει το αντίθετο: γράφει για ό,τι έζησε ο ίδιος, σε πρώτο πρόσωπο, συνήθως χρόνια αργότερα, από τη μνήμη. Γι' αυτό τα απομνημονεύματα είναι ταυτόχρονα πηγή για τον ιστορικό και κείμενο για τον αναγνώστη της λογοτεχνίας: έχουν φωνή, ύφος, πάθος.

Μετά το 1821 πολλοί αγωνιστές θέλησαν να πουν τη δική τους εκδοχή. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης υπαγόρευσε τη «Διήγησή» του στον Επτανήσιο λόγιο Γεώργιο Τερτσέτη, γιατί δεν έγραφε ο ίδιος. Το πιο ξεχωριστό από όλα αυτά τα κείμενα όμως το έγραψε με το χέρι του ένας άνθρωπος που έμαθε γράμματα μεγάλος: ο Μακρυγιάννης.

Ο Μακρυγιάννης

Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης γεννήθηκε το 1797 (κάποιες πηγές γράφουν 1796) σε χωριό της Φωκίδας και πέθανε στην Αθήνα το 1864. Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Τριανταφύλλου. Φτωχό παιδί, δούλεψε από μικρός, πολέμησε σε όλη την Επανάσταση και έγινε στρατηγός. Μετά την ανεξαρτησία πήρε μέρος στην πολιτική ζωή, και το 1843 ήταν από τους πρωταγωνιστές του κινήματος για σύνταγμα.

Ο ίδιος μας λέει πότε άρχισε να γράφει: «από τα 1829, Φλεβαρίου 26, εις το Άργος». Και πώς: δεν είχε πάει σχολείο, και παρακαλούσε φίλους να του μάθουν. «Αφού λοιπόν καταγίνηκα ένα δυο μήνες να μάθω ετούτα τα γράμματα οπού βλέπετε, εφαντάστηκα να γράψω τον βίον μου». Έγραφε ως το 1850. Το χειρόγραφο το έκρυψε, γιατί έγραφε σκληρά για ισχυρούς ανθρώπους. Το βρήκε και το εξέδωσε για πρώτη φορά ο λόγιος Γιάννης Βλαχογιάννης το 1907, πάνω από σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό του.

«Δεν μπόρεσα να γράψω γλυκώτερα»

Ο πρόλογος του έργου απευθύνεται στους «αδελφούς αναγνώστες»:

Γράφοντας αυτά τα αίτια και τις περίστασες, οπού φέραμεν τον όλεθρον της πατρίδας μας όλοι μας, τότε ως έχοντας και εγώ μερίδιον εις αυτείνη την πατρίδα και κοινωνία, γράφω με πολλή αγανάχτησιν αναντίον των αιτίων, όχι να ’χω καμμιά ιδιαίτερη κακία αναντίον τους, αλλά ο ζήλος πατρίδος μου δίνει αυτείνη την αγανάχτησιν και δεν μπόρεσα να γράψω γλυκώτερα.

— Ι. Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα, Πρόλογος (μεταγραφή Γ. Βλαχογιάννη)

Η γλώσσα του δεν μοιάζει με κανενός λογίου της εποχής:

• Τύποι της ομιλούμενης, της Ρούμελης: «αναντίον» (εναντίον), «αυτείνη» (αυτή), «οπού» (που), «περίστασες».
• Μείξη: δίπλα στους λαϊκούς τύπους, καταλήξεις που άκουγε στα επίσημα έγγραφα: «αγανάχτησιν», «μερίδιον», «φέραμεν».
• Μακριές περίοδοι που προχωρούν με «και… και…», όπως όταν μιλάμε.
• Αμεσότητα: απευθύνεται στον αναγνώστη, θυμώνει, παραδέχεται τις αδυναμίες του («είμαι αγράμματος»).

Αυτή η γλώσσα ήταν ο λόγος που ο Γιώργος Σεφέρης τον θαύμαζε ως έναν από τους σημαντικότερους πεζογράφους της νεότερης Ελλάδας: δεν έμαθε «σωστά» ελληνικά, και γι' αυτό έγραψε ζωντανά.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Μαρτυρία ή κρίση;

Όλες οι φράσεις είναι από τα Απομνημονεύματα (μεταγραφή Βλαχογιάννη). Πάτα «Μαρτυρία» αν λέει τι έγινε ή τι έκανε, «Κρίση» αν λέει τι πιστεύει ή πώς έπρεπε να είναι.

Μαρτυρία ή κρίση;

«όταν όμως αγωνίζονται πολλοί και φκειάνουν, τότε να λένε «εμείς»»

ΜαρτυρίαΚρίση

0 / 8

Δύο ακόμη φωνές

Δεν έγραψαν μόνο στρατιωτικοί. Η Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου (1801–1832), από τη Ζάκυνθο, έγραψε την «Αυτοβιογραφία» της: τη ζωή ενός κοριτσιού αρχοντικής οικογένειας που δεν της επέτρεπαν να βγαίνει από το σπίτι, και που έμαθε μόνη της γλώσσες και γράμματα. Είναι από τα πρώτα κείμενα Ελληνίδας συγγραφέα. Ο Παναγής Σκουζές περιέγραψε την Αθήνα της Τουρκοκρατίας και τη σκληρή εξουσία του Χατζή Αλή Χασεκή. Τρεις διαφορετικοί άνθρωποι, τρεις «πρώτοι πρόσωποι» που μας δείχνουν πράγματα που κανένα επίσημο έγγραφο δεν έγραψε.