Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο νεοελληνικός Διαφωτισμός

Ρήγας και Κοραής: γράμματα, γλώσσα και ελευθερία πριν από το 1821.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι ήταν ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός και ποιοι τον έφεραν: λόγιοι και έμποροι της διασποράς στις δεκαετίες πριν από το 1821.
  2. Να διαβάζεις τον «Θούριο» του Ρήγα ως επαναστατικό τραγούδι για όλους τους λαούς της Βαλκανικής, με ιδέες για νόμους και ελευθερία.
  3. Να γνωρίζεις τον Κοραή ως φιλόλογο και δάσκαλο του γένους, και τη «μέση οδό» του στη γλώσσα.
  4. Να ξεχωρίζεις λόγιους από δημοτικούς τύπους σε κείμενα της εποχής και να εξηγείς πού αρχίζει το γλωσσικό ζήτημα.

Φως πριν από τα όπλα

Στον 18ο αιώνα, στη Δυτική Ευρώπη, ο Διαφωτισμός πίστευε ότι ο άνθρωπος προχωρά με τη λογική, την επιστήμη και την παιδεία, και ότι ένας λαός που μαθαίνει δεν μένει για πολύ δούλος. Τις ιδέες αυτές τις έφεραν στους Έλληνες άνθρωποι που ζούσαν ή ταξίδευαν στη Δύση: λόγιοι που σπούδαζαν στην Ιταλία, στη Γερμανία, στη Γαλλία, και έμποροι της διασποράς στη Βιέννη, στην Τεργέστη, στο Άμστερνταμ, που χρηματοδοτούσαν σχολεία και βιβλία.

Αυτό το κίνημα, στις δεκαετίες πριν από το 1821, το λέμε Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Μεταφράζονται βιβλία φυσικής, γεωγραφίας και φιλοσοφίας, ιδρύονται σχολεία, τυπώνονται εφημερίδες και περιοδικά. Η λογοτεχνία της εποχής δεν είναι «τέχνη για την τέχνη»: είναι στρατευμένη, θέλει να διδάξει και να ξεσηκώσει. Δύο μορφές τη συνοψίζουν: ο Ρήγας και ο Κοραής.

Ο Ρήγας και ο «Θούριος»

Ο Ρήγας Βελεστινλής (1757–1798), από το Βελεστίνο της Θεσσαλίας, έζησε στη Βλαχία και στη Βιέννη. Εκεί τύπωσε το 1797 τη μεγάλη Χάρτα της Ελλάδος και μια επαναστατική προκήρυξη με σχέδιο συντάγματος. Μέσα της ήταν και ο «Θούριος», ένα πολεμικό τραγούδι για να το μαθαίνουν απέξω, να το τραγουδούν και να ξεσηκώνονται ακόμη και όσοι δεν ήξεραν γράμματα. Τον Δεκέμβριο του 1797 ο Ρήγας συνελήφθη στην Τεργέστη από τους Αυστριακούς, που τον παρέδωσαν στους Οθωμανούς. Θανατώθηκε στο Βελιγράδι τον Ιούνιο του 1798.

Ὡς πότε παλικάρια νὰ ζοῦμεν στὰ στενά,
Μονάχοι σὰ λιοντάρια, σταὶς ράχαις στὰ βουνά; […]
Καλλιῶναι μίας ὥρας ἐλεύθερη ζωή,
Παρὰ σαράντα χρόνοι σκλαβιά, καὶ φυλακή.

— Ρήγας Βελεστινλής, «Θούριος» (1797), στ. 1–2 και 7–8 (κείμενο της Βικιθήκης)

Ο στίχος είναι απλός και ρυθμικός, με ομοιοκαταληξία ανά δύο στίχους (στενά / βουνά, ζωή / φυλακή). Η γλώσσα είναι η ομιλούμενη: «ζοῦμεν», «σταὶς ράχαις», «καλλιῶναι». Ο Ρήγας ήθελε να τον καταλάβουν όλοι.

Και οι ιδέες είναι του Διαφωτισμού. Ο «Θούριος» δεν ζητά μόνο να φύγει ο τύραννος· ζητά νόμους: «Οἱ νόμοι νάν’ ὁ πρῶτος, καὶ μόνος ὁδηγός». Και δεν απευθύνεται μόνο στους Έλληνες. Καλεί «Βουλγάροι, κι’ Ἀρβανῆτες, Ἀρμένοι καὶ Ρωμιοί», και λέει ότι ο τύραννος καταπιέζει «καὶ Χριστιανούς, καὶ Τούρκους». Θέλει ελευθερία για όλους τους λαούς της Αυτοκρατορίας, με θρησκευτική ελευθερία: «Στὴν πίστιν τοῦ καθ’ ἕνας, ἐλεύθερος νὰ ζῇ».

Μεγάλος παλιός χάρτης σε δώδεκα φύλλα ενωμένα σε τέσσερις σειρές, με ποτάμια, βουνά, πόλεις, μικρότερους χάρτες στις άκρες και πολλά μικρά στρογγυλά σχέδια νομισμάτων.
Η Χάρτα της Ελλάδος, που τύπωσε ο Ρήγας στη Βιέννη το 1797, σε δώδεκα φύλλα. Δες πόσο απλώνεται: από τον Δούναβη, στην πάνω σειρά, ως την Κρήτη και τα παράλια της Μικράς Ασίας. Όπως ο Θούριος, δεν μιλά μόνο για τους Έλληνες αλλά για όλη τη χερσόνησο και τους λαούς της. Τα κυκλάκια είναι αρχαία νομίσματα της κάθε περιοχής.Φωτογραφία: Rigas Velestinlis (Pheraios) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ο Κοραής, ο δάσκαλος του γένους

Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833) γεννήθηκε στη Σμύρνη, σπούδασε ιατρική στο Μονπελιέ και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι, όπου είδε από κοντά τη Γαλλική Επανάσταση. Δεν ήταν ποιητής· ήταν φιλόλογος. Εξέδωσε αρχαίους συγγραφείς στην «Ελληνική Βιβλιοθήκη» και έγραφε μακριούς προλόγους, τα «Προλεγόμενα», για την παιδεία και τη γλώσσα. Η πεποίθησή του ήταν ότι οι Έλληνες θα ελευθερωθούν όταν μορφωθούν.

Μαρμάρινο άγαλμα ηλικιωμένου άντρα που κάθεται σε πολυθρόνα με χαρτιά στο χέρι, πάνω σε ψηλό βάθρο με την επιγραφή ΚΟΡΑΗΣ. Πίσω ένα κτίριο με κίονες και ζωγραφιές στον τοίχο της στοάς.
Το άγαλμα του Κοραή μπροστά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έργο του γλύπτη Ιωάννη Κόσσου. Ο Κοραής πέθανε στο Παρίσι και δεν έζησε ποτέ στο ελεύθερο ελληνικό κράτος. Το κράτος όμως τον έβαλε να κάθεται, με τα χαρτιά του, στην είσοδο του πρώτου του πανεπιστημίου.Φωτογραφία: Azerifactory · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Έγραψε και κείμενα για να ξεσηκώσει. Το 1801 κυκλοφόρησε το «Σάλπισμα πολεμιστήριον», που το υπέγραψε με ψευδώνυμο: «Ατρόμητος ο εκ Μαραθώνος». Ήταν γράμμα προς τους Έλληνες που πολεμούσαν τότε με τους Γάλλους στην Αίγυπτο. Και έπλασε τον Παπατρέχα, έναν αμόρφωτο παπά, για να σατιρίσει την αμάθεια.

Πού αρχίζει το γλωσσικό ζήτημα

Ποια γλώσσα θα γράφουν οι Έλληνες; Οι λόγιοι της εποχής χωρίστηκαν:

ΘέσηΤι υποστήριζε
ΑρχαϊστέςΝα γράφουμε όσο γίνεται πιο κοντά στα αρχαία.
Δημοτικιστές της εποχής (π.χ. Βηλαράς, Χριστόπουλος)Να γράφουμε όπως μιλάμε.
Κοραής: «μέση οδός»Βάση η ομιλούμενη, αλλά «καθαρισμένη» από ξένες λέξεις και «διορθωμένη» προς τα αρχαία.

Από τη «μέση οδό» του Κοραή, και από τα λόγια κείμενα της εποχής, βγήκε η καθαρεύουσα: η επίσημη γλώσσα του ελληνικού κράτους ως το 1976. Ο Κοραής δεν την «επινόησε» μόνος του, αλλά έγινε το σύμβολό της.

Παράδειγμα 1

Ρήγας ή Κοραής; Διάβασε δύο κείμενα της ίδιας δεκαετίας και βρες τις διαφορές στη γλώσσα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Λόγιος ή δημοτικός τύπος;

Οι φράσεις είναι από τον «Θούριο» (1797) και το «Σάλπισμα πολεμιστήριον» (1801). Πάτα την ομάδα όπου ανήκει η καθεμία.

Λόγιος ή δημοτικός;

η κοινή μήτηρ ημών

0 από 8

Από τη γέννηση του Κοραή ως την Επανάσταση

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Γεννιέται ο Κοραής · 1748Στη Σμύρνη. Θα ζήσει τα περισσότερα χρόνια του στο Παρίσι.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιοι έφεραν κυρίως τις ιδέες του Διαφωτισμού στους Έλληνες πριν από το 1821;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποια χρονιά τυπώθηκε ο «Θούριος» και πού θανατώθηκε ο Ρήγας;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι ήταν ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός και ποιοι τον έφεραν: λόγιοι και έμποροι της διασποράς στις δεκαετίες πριν από το 1821.
  • Να διαβάζεις τον «Θούριο» του Ρήγα ως επαναστατικό τραγούδι για όλους τους λαούς της Βαλκανικής, με ιδέες για νόμους και ελευθερία.
  • Να γνωρίζεις τον Κοραή ως φιλόλογο και δάσκαλο του γένους, και τη «μέση οδό» του στη γλώσσα.
  • Να ξεχωρίζεις λόγιους από δημοτικούς τύπους σε κείμενα της εποχής και να εξηγείς πού αρχίζει το γλωσσικό ζήτημα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;