Ο νεοελληνικός Διαφωτισμός

Φως πριν από τα όπλα

Στον 18ο αιώνα, στη Δυτική Ευρώπη, ο Διαφωτισμός πίστευε ότι ο άνθρωπος προχωρά με τη λογική, την επιστήμη και την παιδεία, και ότι ένας λαός που μαθαίνει δεν μένει για πολύ δούλος. Τις ιδέες αυτές τις έφεραν στους Έλληνες άνθρωποι που ζούσαν ή ταξίδευαν στη Δύση: λόγιοι που σπούδαζαν στην Ιταλία, στη Γερμανία, στη Γαλλία, και έμποροι της διασποράς στη Βιέννη, στην Τεργέστη, στο Άμστερνταμ, που χρηματοδοτούσαν σχολεία και βιβλία.

Αυτό το κίνημα, στις δεκαετίες πριν από το 1821, το λέμε Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Μεταφράζονται βιβλία φυσικής, γεωγραφίας και φιλοσοφίας, ιδρύονται σχολεία, τυπώνονται εφημερίδες και περιοδικά. Η λογοτεχνία της εποχής δεν είναι «τέχνη για την τέχνη»: είναι στρατευμένη, θέλει να διδάξει και να ξεσηκώσει. Δύο μορφές τη συνοψίζουν: ο Ρήγας και ο Κοραής.

Ο Ρήγας και ο «Θούριος»

Ο Ρήγας Βελεστινλής (1757–1798), από το Βελεστίνο της Θεσσαλίας, έζησε στη Βλαχία και στη Βιέννη. Εκεί τύπωσε το 1797 τη μεγάλη Χάρτα της Ελλάδος και μια επαναστατική προκήρυξη με σχέδιο συντάγματος. Μέσα της ήταν και ο «Θούριος», ένα πολεμικό τραγούδι για να το μαθαίνουν απέξω, να το τραγουδούν και να ξεσηκώνονται ακόμη και όσοι δεν ήξεραν γράμματα. Τον Δεκέμβριο του 1797 ο Ρήγας συνελήφθη στην Τεργέστη από τους Αυστριακούς, που τον παρέδωσαν στους Οθωμανούς. Θανατώθηκε στο Βελιγράδι τον Ιούνιο του 1798.

Ὡς πότε παλικάρια νὰ ζοῦμεν στὰ στενά,
Μονάχοι σὰ λιοντάρια, σταὶς ράχαις στὰ βουνά; […]
Καλλιῶναι μίας ὥρας ἐλεύθερη ζωή,
Παρὰ σαράντα χρόνοι σκλαβιά, καὶ φυλακή.

— Ρήγας Βελεστινλής, «Θούριος» (1797), στ. 1–2 και 7–8 (κείμενο της Βικιθήκης)

Ο στίχος είναι απλός και ρυθμικός, με ομοιοκαταληξία ανά δύο στίχους (στενά / βουνά, ζωή / φυλακή). Η γλώσσα είναι η ομιλούμενη: «ζοῦμεν», «σταὶς ράχαις», «καλλιῶναι». Ο Ρήγας ήθελε να τον καταλάβουν όλοι.

Και οι ιδέες είναι του Διαφωτισμού. Ο «Θούριος» δεν ζητά μόνο να φύγει ο τύραννος· ζητά νόμους: «Οἱ νόμοι νάν’ ὁ πρῶτος, καὶ μόνος ὁδηγός». Και δεν απευθύνεται μόνο στους Έλληνες. Καλεί «Βουλγάροι, κι’ Ἀρβανῆτες, Ἀρμένοι καὶ Ρωμιοί», και λέει ότι ο τύραννος καταπιέζει «καὶ Χριστιανούς, καὶ Τούρκους». Θέλει ελευθερία για όλους τους λαούς της Αυτοκρατορίας, με θρησκευτική ελευθερία: «Στὴν πίστιν τοῦ καθ’ ἕνας, ἐλεύθερος νὰ ζῇ».

Ο Κοραής, ο δάσκαλος του γένους

Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833) γεννήθηκε στη Σμύρνη, σπούδασε ιατρική στο Μονπελιέ και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι, όπου είδε από κοντά τη Γαλλική Επανάσταση. Δεν ήταν ποιητής· ήταν φιλόλογος. Εξέδωσε αρχαίους συγγραφείς στην «Ελληνική Βιβλιοθήκη» και έγραφε μακριούς προλόγους, τα «Προλεγόμενα», για την παιδεία και τη γλώσσα. Η πεποίθησή του ήταν ότι οι Έλληνες θα ελευθερωθούν όταν μορφωθούν.

Έγραψε και κείμενα για να ξεσηκώσει. Το 1801 κυκλοφόρησε το «Σάλπισμα πολεμιστήριον», που το υπέγραψε με ψευδώνυμο: «Ατρόμητος ο εκ Μαραθώνος». Ήταν γράμμα προς τους Έλληνες που πολεμούσαν τότε με τους Γάλλους στην Αίγυπτο. Και έπλασε τον Παπατρέχα, έναν αμόρφωτο παπά, για να σατιρίσει την αμάθεια.

Πού αρχίζει το γλωσσικό ζήτημα

Ποια γλώσσα θα γράφουν οι Έλληνες; Οι λόγιοι της εποχής χωρίστηκαν:

Από τη «μέση οδό» του Κοραή, και από τα λόγια κείμενα της εποχής, βγήκε η καθαρεύουσα: η επίσημη γλώσσα του ελληνικού κράτους ως το 1976. Ο Κοραής δεν την «επινόησε» μόνος του, αλλά έγινε το σύμβολό της.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Λόγιος ή δημοτικός τύπος;

Οι φράσεις είναι από τον «Θούριο» (1797) και το «Σάλπισμα πολεμιστήριον» (1801). Πάτα την ομάδα όπου ανήκει η καθεμία.

Λόγιος ή δημοτικός;

η κοινή μήτηρ ημών

Λόγιος τύποςΔημοτικός τύπος

0 / 8

Από τη γέννηση του Κοραή ως την Επανάσταση

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Γεννιέται ο ΚοραήςΓεννιέται ο ΡήγαςΟ «Θούριος» τυπώνεταιΘανατώνεται ο Ρήγας«Σάλπισμα πολεμιστήριον»Φιλική ΕταιρείαΗ ΕπανάστασηΠεθαίνει ο Κοραής

Γεννιέται ο Κοραής · 1748Στη Σμύρνη. Θα ζήσει τα περισσότερα χρόνια του στο Παρίσι.