Η κρητική λογοτεχνία

Ένα νησί ανάμεσα σε δύο κόσμους

Από τις αρχές του 13ου αιώνα ως το 1669 η Κρήτη ήταν κτήση της Βενετίας. Ήταν μακρά κυριαρχία, με εξεγέρσεις και σκληρή εκμετάλλευση, αλλά και με επαφές: Κρητικοί σπούδαζαν στην Ιταλία, βιβλία κυκλοφορούσαν από τη Βενετία, και στις πόλεις του νησιού, στον Χάνδακα (το σημερινό Ηράκλειο), στο Ρέθυμνο και στα Χανιά, έφτασε η ιταλική Αναγέννηση.

Από τα τέλη του 16ου αιώνα ως την άλωση του Χάνδακα από τους Οθωμανούς, ύστερα από πολιορκία που κράτησε χρόνια, η Κρήτη έδωσε τη σημαντικότερη λογοτεχνία του ελληνικού κόσμου της εποχής. Οι φιλόλογοι μιλούν συχνά για Κρητική Αναγέννηση. Το 1669 η Κρήτη πέρασε στους Οθωμανούς, και η άνθηση σταμάτησε απότομα.

Τρία πράγματα την κάνουν ξεχωριστή:

Το θέατρο: η «Ερωφίλη»

Η ακμή της κρητικής λογοτεχνίας είναι πάνω απ' όλα θέατρο: τραγωδίες, κωμωδίες, ποιμενικά δράματα και ένα θρησκευτικό δράμα. Η πιο γνωστή τραγωδία είναι η «Ερωφίλη» του Γεωργίου Χορτάτση (περίπου 1550–1610), γραμμένη γύρω στο 1595 και τυπωμένη στη Βενετία το 1637.

Η υπόθεση ακολουθεί τον δρόμο της ιταλικής τραγωδίας. Ο βασιλιάς της Αιγύπτου Φιλόγονος μαθαίνει ότι η κόρη του Ερωφίλη έχει παντρευτεί κρυφά τον Πανάρετο, έναν νέο της αυλής του. Τον σκοτώνει και της στέλνει, ως «γαμήλιο δώρο», τα κομμένα μέλη του. Η Ερωφίλη αυτοκτονεί, και οι γυναίκες του Χορού σκοτώνουν τον βασιλιά. Το έργο έχει πρόλογο που τον λέει ο Χάρος, πέντε πράξεις και χορικά στο τέλος κάθε πράξης. Έτσι ξεκινά ο Πανάρετος, μόνος στη σκηνή:

Τέτοιας λογῆς τὸ λοιπονὶς τὰ πάθη μου τὰ τόσα
τὴν πληγωμένη μου καρδιὰ σήμερον ἐπλακῶσα,
καὶ δὲ ᾽μπορεῖ ᾽ς τόση δροσιὰ χαρὰ νὰ δῇ και ᾽κείνη,
μὰ πλειὰ φωτιὰ καὶ πλειὰ καϋμὸς παρὰ ποτὲ τὴν κρίνει!

— Γ. Χορτάτσης, «Ερωφίλη», Πράξη Α΄, σκηνή 1 (κείμενο της Βικιθήκης)

Πρόσεξε το «ἐπλακῶσα»: στην κρητική διάλεκτο το τελικό «ν» συχνά πέφτει («πλάκωσαν»). Και πρόσεξε το ζευγάρι τόσα / -ῶσα, κείνη / κρίνει: η ομοιοκαταληξία δένει τους στίχους δύο-δύο.

Το έμμετρο μυθιστόρημα: ο «Ερωτόκριτος»

Ο «Ερωτόκριτος» του Βιτσέντζου Κορνάρου (1553–1613/1614) γράφτηκε πιθανότατα την πρώτη δεκαετία του 17ου αιώνα. Έχει 10.012 ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους, χωρισμένους σε πέντε μέρη. Είναι έμμετρο μυθιστόρημα: μεγάλη ερωτική και ηρωική ιστορία σε στίχους.

Η υπόθεση εκτυλίσσεται σε μια φανταστική αρχαία Αθήνα. Ο Ερωτόκριτος, γιος του συμβούλου του βασιλιά, αγαπά την Αρετούσα, κόρη του βασιλιά Ηράκλη. Ο βασιλιάς εξορίζει τον νέο και φυλακίζει την κόρη που αρνείται άλλο γάμο. Ο Ερωτόκριτος γυρίζει αγνώριστος, σώζει το βασίλειο στον πόλεμο, και στο τέλος το ζευγάρι παντρεύεται. Το άμεσο πρότυπο ήταν μια γαλλική ιπποτική μυθιστορία, το Paris et Vienne (τυπωμένο το 1487). Ο Κορνάρος όμως γέμισε την ιστορία με κρητικές εικόνες, παροιμίες και τρόπο σκέψης.

Το έργο τυπώθηκε στη Βενετία το 1713, αλλά πριν και μετά από αυτό διαβαζόταν, αντιγραφόταν και τραγουδιόταν. Τα ονόματα των ηρώων έγιναν βαφτιστικά στην Κρήτη, και οι στίχοι του επηρέασαν τις μαντινάδες. Ένα έργο λόγιου ποιητή έγινε σχεδόν λαϊκό.

Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,
και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν·
και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,
μα στο Καλό κ' εις το Κακό περιπατούν και τρέχουν·

— Β. Κορνάρος, «Ερωτόκριτος», Α΄ 1–4 (κείμενο της Βικιθήκης)

Ένας στίχος του Ερωτόκριτου

Ο τέταρτος στίχος του έργου. Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη; Το «κ' εις» είναι μία συλλαβή. Μετά πάτα «Έλεγξε».

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

?μα?στο?Κα?λό?κ' εις?το?Κα?κό‖?πε?ρι?πα?τούν?και?τρέ?χουν

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

Ο στίχος είναι ο ίδιος με του δημοτικού τραγουδιού: 15 συλλαβές, τομή μετά την όγδοη, τόνοι σε ζυγές θέσεις. Η διαφορά είναι η ομοιοκαταληξία: «έχουν / τρέχουν», «ανεβοκατεβαίνουν / πηαίνουν». Ο λόγιος ποιητής πήρε τον στίχο του λαού και τον δούλεψε σαν τεχνίτης.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση