Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η κρητική λογοτεχνία

Ερωτόκριτος και Ερωφίλη: η Κρήτη της Βενετοκρατίας γράφει στη γλώσσα του λαού.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να τοποθετείς την κρητική λογοτεχνία στον χώρο και τον χρόνο της: Κρήτη της Βενετοκρατίας, ακμή από τα τέλη του 16ου αιώνα ως το 1669.
  2. Να εξηγείς γιατί είναι σημαντικό ότι γράφτηκε στην κρητική διάλεκτο, δηλαδή σε ζωντανή γλώσσα.
  3. Να γνωρίζεις τα δύο κορυφαία έργα της, την «Ερωφίλη» του Χορτάτση και τον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου, και το είδος του καθενός.
  4. Να αναγνωρίζεις τον ομοιοκατάληκτο ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο και να τον συγκρίνεις με τον στίχο του δημοτικού τραγουδιού.

Ένα νησί ανάμεσα σε δύο κόσμους

Από τις αρχές του 13ου αιώνα ως το 1669 η Κρήτη ήταν κτήση της Βενετίας. Ήταν μακρά κυριαρχία, με εξεγέρσεις και σκληρή εκμετάλλευση, αλλά και με επαφές: Κρητικοί σπούδαζαν στην Ιταλία, βιβλία κυκλοφορούσαν από τη Βενετία, και στις πόλεις του νησιού, στον Χάνδακα (το σημερινό Ηράκλειο), στο Ρέθυμνο και στα Χανιά, έφτασε η ιταλική Αναγέννηση.

Από τα τέλη του 16ου αιώνα ως την άλωση του Χάνδακα από τους Οθωμανούς, ύστερα από πολιορκία που κράτησε χρόνια, η Κρήτη έδωσε τη σημαντικότερη λογοτεχνία του ελληνικού κόσμου της εποχής. Οι φιλόλογοι μιλούν συχνά για Κρητική Αναγέννηση. Το 1669 η Κρήτη πέρασε στους Οθωμανούς, και η άνθηση σταμάτησε απότομα.

Πέτρινη κρήνη σε πλατεία, με τέσσερα λιοντάρια που κρατούν στις πλάτες τους μια ρηχή λεκάνη. Γύρω από τη βάση έχει ανάγλυφες παραστάσεις. Πίσω σπίτια και ένα κτίριο με καμάρες, στο φως της αυγής.
Η κρήνη Μοροζίνι, τα «Λιοντάρια», στο κέντρο του Ηρακλείου, του παλιού Χάνδακα. Την έχτισαν οι Βενετοί τον 17ο αιώνα, στα χρόνια της κρητικής λογοτεχνίας. Πρόσεξε τα λιοντάρια: το λιοντάρι ήταν το σύμβολο της Βενετίας.Φωτογραφία: C messier · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Τρία πράγματα την κάνουν ξεχωριστή:

ΓλώσσαΓράφτηκε στην κρητική διάλεκτο, τη γλώσσα που μιλούσαν οι άνθρωποι, όχι σε αρχαΐζουσα γλώσσα λογίων.
ΠρότυπαΠήρε υποθέσεις, είδη και τεχνική από την ιταλική λογοτεχνία, και τα έκανε κρητικά.
ΣτίχοςΟ ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος του δημοτικού τραγουδιού, εδώ με ομοιοκαταληξία ανά δύο στίχους.

Το θέατρο: η «Ερωφίλη»

Η ακμή της κρητικής λογοτεχνίας είναι πάνω απ' όλα θέατρο: τραγωδίες, κωμωδίες, ποιμενικά δράματα και ένα θρησκευτικό δράμα. Η πιο γνωστή τραγωδία είναι η «Ερωφίλη» του Γεωργίου Χορτάτση (περίπου 1550–1610), γραμμένη γύρω στο 1595 και τυπωμένη στη Βενετία το 1637.

Η υπόθεση ακολουθεί τον δρόμο της ιταλικής τραγωδίας. Ο βασιλιάς της Αιγύπτου Φιλόγονος μαθαίνει ότι η κόρη του Ερωφίλη έχει παντρευτεί κρυφά τον Πανάρετο, έναν νέο της αυλής του. Τον σκοτώνει και της στέλνει, ως «γαμήλιο δώρο», τα κομμένα μέλη του. Η Ερωφίλη αυτοκτονεί, και οι γυναίκες του Χορού σκοτώνουν τον βασιλιά. Το έργο έχει πρόλογο που τον λέει ο Χάρος, πέντε πράξεις και χορικά στο τέλος κάθε πράξης. Έτσι ξεκινά ο Πανάρετος, μόνος στη σκηνή:

Τέτοιας λογῆς τὸ λοιπονὶς τὰ πάθη μου τὰ τόσα
τὴν πληγωμένη μου καρδιὰ σήμερον ἐπλακῶσα,
καὶ δὲ ᾽μπορεῖ ᾽ς τόση δροσιὰ χαρὰ νὰ δῇ και ᾽κείνη,
μὰ πλειὰ φωτιὰ καὶ πλειὰ καϋμὸς παρὰ ποτὲ τὴν κρίνει!

— Γ. Χορτάτσης, «Ερωφίλη», Πράξη Α΄, σκηνή 1 (κείμενο της Βικιθήκης)

Πρόσεξε το «ἐπλακῶσα»: στην κρητική διάλεκτο το τελικό «ν» συχνά πέφτει («πλάκωσαν»). Και πρόσεξε το ζευγάρι τόσα / -ῶσα, κείνη / κρίνει: η ομοιοκαταληξία δένει τους στίχους δύο-δύο.

Το έμμετρο μυθιστόρημα: ο «Ερωτόκριτος»

Ο «Ερωτόκριτος» του Βιτσέντζου Κορνάρου (1553–1613/1614) γράφτηκε πιθανότατα την πρώτη δεκαετία του 17ου αιώνα. Έχει 10.012 ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους, χωρισμένους σε πέντε μέρη. Είναι έμμετρο μυθιστόρημα: μεγάλη ερωτική και ηρωική ιστορία σε στίχους.

Η υπόθεση εκτυλίσσεται σε μια φανταστική αρχαία Αθήνα. Ο Ερωτόκριτος, γιος του συμβούλου του βασιλιά, αγαπά την Αρετούσα, κόρη του βασιλιά Ηράκλη. Ο βασιλιάς εξορίζει τον νέο και φυλακίζει την κόρη που αρνείται άλλο γάμο. Ο Ερωτόκριτος γυρίζει αγνώριστος, σώζει το βασίλειο στον πόλεμο, και στο τέλος το ζευγάρι παντρεύεται. Το άμεσο πρότυπο ήταν μια γαλλική ιπποτική μυθιστορία, το Paris et Vienne (τυπωμένο το 1487). Ο Κορνάρος όμως γέμισε την ιστορία με κρητικές εικόνες, παροιμίες και τρόπο σκέψης.

Το έργο τυπώθηκε στη Βενετία το 1713, αλλά πριν και μετά από αυτό διαβαζόταν, αντιγραφόταν και τραγουδιόταν. Τα ονόματα των ηρώων έγιναν βαφτιστικά στην Κρήτη, και οι στίχοι του επηρέασαν τις μαντινάδες. Ένα έργο λόγιου ποιητή έγινε σχεδόν λαϊκό.

Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,
και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν·
και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,
μα στο Καλό κ' εις το Κακό περιπατούν και τρέχουν·

— Β. Κορνάρος, «Ερωτόκριτος», Α΄ 1–4 (κείμενο της Βικιθήκης)

Χειρόγραφη σελίδα. Πάνω ένα σχέδιο με πένα: ένας άντρας με σκούφο κάθεται σε τραπέζι και γράφει σε βιβλίο. Από κάτω, με διακοσμημένα κεφαλαία, ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΡΟΤΟΚΡΙΤΟΥ 1710, και δώδεκα στίχοι γραμμένοι με το χέρι.
Χειρόγραφο του Ερωτόκριτου, αντιγραμμένο το 1710, τρία χρόνια πριν από την πρώτη έντυπη έκδοση. Σήμερα φυλάγεται στη Βρετανική Βιβλιοθήκη. Ο άντρας στο τραπέζι είναι ο Κορνάρος, όπως τον φαντάστηκε ο εικονογράφος. Οι στίχοι από κάτω είναι αυτοί που μόλις διάβασες: «Του κύκλου τα γυρίσματα…».Φωτογραφία: Unidentified Greek scribe (British Library, Harley MS 5644) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ένας στίχος του Ερωτόκριτου

Ο τέταρτος στίχος του έργου. Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη; Το «κ' εις» είναι μία συλλαβή. Μετά πάτα «Έλεγξε».

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

/ τονισμένη · ∪ άτονη

Ο στίχος είναι ο ίδιος με του δημοτικού τραγουδιού: 15 συλλαβές, τομή μετά την όγδοη, τόνοι σε ζυγές θέσεις. Η διαφορά είναι η ομοιοκαταληξία: «έχουν / τρέχουν», «ανεβοκατεβαίνουν / πηαίνουν». Ο λόγιος ποιητής πήρε τον στίχο του λαού και τον δούλεψε σαν τεχνίτης.

Παράδειγμα 1

Τι λένε οι τέσσερις πρώτοι στίχοι του Ερωτόκριτου, και γιατί μπαίνουν πρώτοι;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί η ακμή της κρητικής λογοτεχνίας σταματά απότομα το 1669;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποιος έγραψε την «Ερωφίλη» και ποιος τον «Ερωτόκριτο»;

Τα κατάφερες;

  • Να τοποθετείς την κρητική λογοτεχνία στον χώρο και τον χρόνο της: Κρήτη της Βενετοκρατίας, ακμή από τα τέλη του 16ου αιώνα ως το 1669.
  • Να εξηγείς γιατί είναι σημαντικό ότι γράφτηκε στην κρητική διάλεκτο, δηλαδή σε ζωντανή γλώσσα.
  • Να γνωρίζεις τα δύο κορυφαία έργα της, την «Ερωφίλη» του Χορτάτση και τον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου, και το είδος του καθενός.
  • Να αναγνωρίζεις τον ομοιοκατάληκτο ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο και να τον συγκρίνεις με τον στίχο του δημοτικού τραγουδιού.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;