Δημοτικά τραγούδια: ιστορικά και παραλογές

Ποιος έγραψε αυτά τα τραγούδια;

Κανείς δεν ξέρει. Τα δημοτικά τραγούδια δεν γράφτηκαν· τραγουδήθηκαν. Κάποιος, κάπου, έφτιαξε τους πρώτους στίχους, οι επόμενοι τους άλλαξαν λίγο, πρόσθεσαν ή έκοψαν, και το τραγούδι πέρασε από στόμα σε στόμα για γενιές. Γι' αυτό λέμε ότι ποιητής τους είναι ο λαός: όχι ένας άνθρωπος, αλλά μια κοινότητα που κρατούσε ό,τι της άρεσε και ξεχνούσε ό,τι δεν της έλεγε τίποτα.

Από εκεί βγαίνουν τα βασικά τους γνωρίσματα:

Τα τραγούδια άρχισαν να καταγράφονται συστηματικά τον 19ο αιώνα. Ο Γάλλος Κλωντ Φωριέλ (Claude Fauriel) εξέδωσε το 1824–1825 στο Παρίσι μια συλλογή που έκανε τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια γνωστά σε όλη την Ευρώπη, την ώρα που γινόταν η Επανάσταση. Ο λαογράφος Νικόλαος Πολίτης (1852–1921) διάλεξε τις καλύτερες παραλλαγές στις Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού (1914). Από αυτή την έκδοση είναι και τα κείμενα του μαθήματος, με την ορθογραφία και το πολυτονικό της.

Δύο είδη: το ιστορικό τραγούδι και η παραλογή

Τα δημοτικά τραγούδια χωρίζονται σε πολλές κατηγορίες: ιστορικά, κλέφτικα, ακριτικά, παραλογές, της ξενιτιάς, μοιρολόγια, νανουρίσματα, του γάμου. Σε αυτό το μάθημα διαβάζεις δύο από τα πιο γνωστά, που ανήκουν σε δύο πολύ διαφορετικά είδη:

• Το ιστορικό τραγούδι ξεκινά από ένα πραγματικό γεγονός: εδώ, την εγκατάλειψη της Πάργας το 1819.
• Η παραλογή ξεκινά από έναν θρύλο: εδώ, τη γυναίκα που «στοιχειώνεται» στα θεμέλια του γιοφυριού της Άρτας, για να σταθεί το γεφύρι.

«Της Πάργας»: ένα γεγονός γίνεται θρήνος

Η Πάργα, στην ακτή της Ηπείρου, ήταν για αιώνες βενετική και ποτέ δεν την είχε πάρει ο Αλή πασάς των Ιωαννίνων, που την πολιορκούσε. Μετά τους ναπολεόντειους πολέμους την κρατούσαν οι Βρετανοί, που κυβερνούσαν τα Επτάνησα. Με συμφωνία τους την παρέδωσαν στον Αλή πασά, με χρηματική αποζημίωση για όσους κατοίκους έφευγαν. Την άνοιξη του 1819 περίπου 4.000 Παργινοί προτίμησαν την προσφυγιά: πριν φύγουν για την Κέρκυρα, ξέθαψαν τα οστά των προγόνων τους και τα έκαψαν, για να μην τα βεβηλώσουν όσοι θα έρχονταν.

Το τραγούδι δεν τα αφηγείται όλα αυτά με τη σειρά. Δες πώς ξεκινά:

Μαῦρο πουλάκι, πὄρχεσαι ἀπὸ τ’ ἀντίκρυ μέρη,
πές μου τί κλάψαις θλιβεραῖς, τί μαῦρα μοιρολόγια
ἀπὸ τὴν Πάργα βγαίνουνε, ποῦ τὰ βουνὰ ῥαγίζουν;
Μήνα τὴν πλάκωσε Τουρκιὰ καὶ πόλεμος τὴν καίει;
—Δὲν τὴν ἐπλάκωσε Τουρκιά, πόλεμος δὲν τὴν καίει.
Τοὺς Παργινοὺς ἐπούλησαν σὰ γίδια, σὰ γελάδια,
κι’ ὅλοι ’ς τὴν ξενιτειὰ θὰ πὰν νὰ ζήσουν οἱ καϊμένοι.

— «Της Πάργας», Α΄, στ. 1–7 (Ν. Πολίτης, Εκλογαί, 1914)

Ο λαϊκός ποιητής δουλεύει με λίγα, δυνατά εργαλεία:

• Διάλογος με πουλί. Κάποιος ρωτά, το πουλί απαντά. Το γεγονός δεν το λέει αφηγητής· το μαθαίνουμε σαν είδηση.
• Ερώτηση που απαντιέται με άρνηση. «Μήπως την πήραν οι Τούρκοι με πόλεμο;» — «Όχι, δεν την πήραν με πόλεμο.» Η άρνηση ετοιμάζει κάτι χειρότερο από τον πόλεμο: την πουλησιά.
• Παρομοίωση από τη ζωή του βοσκού. «Σὰ γίδια, σὰ γελάδια»: οι άνθρωποι πουλήθηκαν σαν ζώα.
• Εικόνα αντί για σχόλιο. Η φωτιά με τα κόκκαλα των γονιών (στ. 11–15) λέει περισσότερα από κάθε εξήγηση.

«Του γιοφυριού της Άρτας»: ο θρύλος της θυσίας

Σαράντα πέντε μάστοροι χτίζουν όλη μέρα, και το βράδυ το γεφύρι γκρεμίζεται. Ένα πουλί μιλά με ανθρώπινη φωνή: το γεφύρι θα σταθεί μόνο αν «στοιχειώσουν» μέσα του έναν άνθρωπο, τη γυναίκα του πρωτομάστορα. Η ιδέα ότι ένα μεγάλο κτίσμα «στεριώνει» μόνο με θυσία δεν είναι μόνο ελληνική: ο ίδιος θρύλος υπάρχει σε πολλούς λαούς της νοτιοανατολικής Ευρώπης, με άλλα γεφύρια και άλλα κάστρα.

Ο πρώτος στίχος του γιοφυριού

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη; Η κάθετη γραμμή είναι η τομή, μετά την όγδοη συλλαβή. Μετά πάτα «Έλεγξε». Πρόσεξε σε ποιες θέσεις πέφτουν οι τόνοι.

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

?Σα?ράν?τα?πέν?τε?μά?στο?ροι‖?κ’ ἑ?ξῆν?τα?μα?θη?τᾶ?δες

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

Μέτρησε: δεκαπέντε συλλαβές. Το «κ’ ἑ» μετρά για μία, γιατί το «και» κόβεται και ενώνεται με το «εξήντα». Μετά την όγδοη συλλαβή υπάρχει μια μικρή παύση, η τομή, που χωρίζει τον στίχο σε δύο ημιστίχια (8 + 7). Και οι τόνοι πέφτουν μόνο σε ζυγές συλλαβές: αυτό είναι ο ιαμβικός ρυθμός, «ἄτονη–τονισμένη, ἄτονη–τονισμένη». Δεν τονίζεται κάθε ζυγή συλλαβή, αλλά καμία μονή δεν παίρνει τον τόνο του μέτρου.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Βάλε την παραλογή σε σειρά

Τα επεισόδια του τραγουδιού είναι ανακατεμένα. Πάτα τα με τη σειρά που τα λέει ο λαϊκός ποιητής.

Πάτα τα επεισόδια με τη σειρά

Το πουλί της λέει να έρθει γοργάΗ γυναίκα καταριέται το γεφύριΟι μάστορες λένε για το χαμένο δαχτυλίδιΤο γεφύρι χτίζεται τη μέρα και γκρεμίζεται το βράδυΑλλάζει την κατάρα για χάρη του αδερφού τηςΈνα πουλί μιλά με ανθρώπινη φωνήΟ πρωτομάστορας στέλνει μήνυμα να έρθει αργά

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6
7. 7

ΈλεγχοςΑπό την αρχή