Από το μέτρο στον ελεύθερο στίχο

Τρεις τρόποι να γράψεις έναν στίχο

Για αιώνες ένα ποίημα στα ελληνικά αναγνωριζόταν από τον ήχο του: στίχοι με ίδιο αριθμό συλλαβών, τόνοι σε σταθερές θέσεις, ομοιοκαταληξία στο τέλος. Στις αρχές του 20ού αιώνα οι ποιητές άρχισαν να χαλαρώνουν αυτούς τους κανόνες, και στο τέλος να τους αφήνουν εντελώς.

Ο ελευθερωμένος στίχος είναι ο ενδιάμεσος σταθμός: ο ποιητής κρατά τη μουσική της παράδοσης, αλλά δεν δένεται πια σε έναν αριθμό συλλαβών. Ως επίσημη είσοδό του στην ελληνική ποίηση θεωρούν συχνά μια σύνθεση του Παλαμά, τους Χαιρετισμούς της Ηλιογέννητης. Τον πρώτο ελεύθερο στίχο τον έγραψε τη δεκαετία του 1920 ο Τάκης Παπατσώνης.

Η γενιά του 1920: λύπη, ειρωνεία, φθινόπωρο

Μετά το 1922 και τη Μικρασιατική καταστροφή, μια ομάδα νέων ποιητών γράφει για την κούραση, την πλήξη, τον θάνατο, για τη ζωή του μικρού υπαλλήλου σε μια επαρχιακή πόλη. Δάσκαλοί τους είναι οι Γάλλοι συμβολιστές, ποιητές όπως ο Βερλαίν και ο Λαφόργκ. Ο τόνος τους είναι μελαγχολικός, συχνά ειρωνικός με τον ίδιο τους τον εαυτό.

• Ναπολέων Λαπαθιώτης (1888–1944): ποίηση μουσική, γεμάτη νύχτα και φεγγάρι. Η μοναδική του ποιητική συλλογή εκδόθηκε το 1939.
• Μαρία Πολυδούρη (1902–1930): ποίηση εξομολογητική, για την αγάπη και τον θάνατο, με επωδούς που επιστρέφουν σαν τραγούδι· Οι τρίλλιες που σβήνουν (1928). Πέθανε 28 χρονών.
• Κώστας Καρυωτάκης (1896–1928): ο πιο σημαντικός της γενιάς. Στην τελευταία του συλλογή, Ελεγεία και Σάτιρες (1927), η λύπη γίνεται σαρκασμός. Πέθανε στην Πρέβεζα, 32 χρονών.

Ο στίχος που κρατά: Λαπαθιώτης

Ἕνα φεγγάρι πράσινο, μεγάλο,
ποὺ λάμπει μέσ᾿ τὴ νύχτα -τίποτ᾿ ἄλλο.

Μιὰ φωνὴ γρικιέται μέσ᾿ τὸ σάλο
καὶ ποὺ σὲ λίγο παύει -τίποτ᾿ ἄλλο.

Πέρα μακριά, κάποιο στερνὸ σινιάλο
τοῦ καραβιοῦ ποὺ φεύγει -τίποτ᾿ ἄλλο.

Καὶ μόνον ἓν παράπονο μεγάλο
στὰ βάθη τοῦ μυαλοῦ μου. -Τίποτ᾿ ἄλλο.

— Ναπολέων Λαπαθιώτης, «Νυχτερινό», Βικιθήκη

Όλοι οι στίχοι τελειώνουν στον ίδιο ήχο, -άλο, και κάθε δεύτερος στίχος κλείνει με την ίδια επωδό: «τίποτ' άλλο». Το μέτρο είναι αυστηρό.

Λαπαθιώτης: ένας στίχος που κρατά το μέτρο

«Που λάμπει μέσ' τη νύχτα — τίποτ' άλλο.» Διάβασέ τον δυνατά. Πάτα μία φορά τις τονισμένες συλλαβές και δύο τις άτονες. Οι συλλαβές είναι σε μονοτονικό.

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

?που?λάμ?πει?μέσ'?τη?νύ?χτα?τί?πο?τ' άλ?λο

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

Ο στίχος που αρχίζει να λύνεται: Καρυωτάκης

Η «Πρέβεζα» είναι από τα τελευταία ποιήματα του Καρυωτάκη, γραμμένο στην πόλη όπου είχε μετατεθεί ως δημόσιος υπάλληλος. Δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του.

Θάνατος είναι οι κάργες που χτυπιούνται
στους μαύρους τοίχους και τα κεραμύδια,
θάνατος οι γυναίκες, που αγαπιούνται
καθώς να καθαρίζουνε κρεμμύδια.

[…]

Περπατώντας αργά στην προκυμαία,
«υπάρχω;» λες, κ' ύστερα «δεν υπάρχεις!»
Φτάνει το πλοίο. Υψωμένη σημαία.
Ίσως έρχεται ο Κύριος Νομάρχης.

— Κ. Γ. Καρυωτάκης, «Πρέβεζα» (1928), Βικιθήκη

Το ποίημα έχει ακόμα ομοιοκαταληξία (χτυπιούνται–αγαπιούνται, κεραμύδια–κρεμμύδια) και στίχους με έντεκα συλλαβές. Κάτι όμως έχει αλλάξει. Δοκίμασε τον στίχο της προκυμαίας:

Καρυωτάκης: πού έπεσαν οι τόνοι;

«Περπατώντας αργά στην προκυμαία.» Έντεκα συλλαβές, όπως ο στίχος του Λαπαθιώτη. Πάτα μία φορά τις τονισμένες και δύο τις άτονες, και σύγκρινε.

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

?Περ?πα?τώ?ντας?αρ?γά?στην?προ?κυ?μαί?α

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

Ο Καρυωτάκης κρατά το «σχήμα» της παράδοσης, έντεκα συλλαβές και ομοιοκαταληξία, αλλά σπάει τον ρυθμό από μέσα. Και το ίδιο κάνει με τη γλώσσα: «Φτάνει το πλοίο. Υψωμένη σημαία.» Κοφτές προτάσεις, σαν σημειώσεις σε τετράδιο. Η ποίηση πλησιάζει τον πεζό λόγο, ακριβώς για να δείξει πόσο πεζή, πόσο άδεια, είναι η ζωή που περιγράφει.

Ο στίχος που λύθηκε: Σαραντάρης

Ο Γιώργος Σαραντάρης (1908–1941) ήταν από τους πρώτους που έγραψαν συστηματικά σε ελεύθερο στίχο. Πέθανε νέος, το 1941.

Σήμερα εξημέρωσα στην πόλη,
ένας κόκκορας σήκωνε τη φωνή του,
άλλος δεν απαντούσε
δεν είτανε όπως στον κάμπο·
εκεί και μέσα στων κοκκόρων τη φωνή
νιώθεις τους ορίζοντες
πριν ανοίξεις τα μάτια σου στον ουρανό·
εδώ διαισθάνεσαι βουβό άρρωστο, κοντά σου,
τον άνθρωπο.

— Γιώργος Σαραντάρης, «Σήμερα εξημέρωσα στην πόλη», Βικιθήκη

Σαραντάρης: ελεύθερος στίχος

«Ένας κόκκορας σήκωνε τη φωνή του.» Δώδεκα συλλαβές. Πάτα τις τονισμένες μία φορά και τις άτονες δύο. Μετά ψάξε αν οι τόνοι ακολουθούν κάποιο σταθερό σχέδιο.

Πάτα κάθε συλλαβή: τονισμένη ή άτονη;

?έ?νας?κόκ?κο?ρας?σή?κω?νε?τη?φω?νή?του

/ τονισμένη · ∪ άτονη

ΈλεγξεΔείξε

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση