Η γενιά του '30 και ο μοντερνισμός

Μια καινούργια αρχή μετά το 1922

Η Μικρασιατική καταστροφή του 1922 έκλεισε μια ολόκληρη εποχή. Η Μεγάλη Ιδέα κατέρρευσε, ένα εκατομμύριο και πλέον πρόσφυγες ήρθαν στην Ελλάδα, και η μελαγχολία της γενιάς του 1920, που είδες στο προηγούμενο μάθημα, έμοιαζε να είναι η μόνη φωνή που απέμενε.

Γύρω στο 1930 εμφανίζεται μια νέα ομάδα συγγραφέων, που αργότερα ονομάστηκε Γενιά του '30. Οι περισσότεροι γεννήθηκαν γύρω στο 1900–1910. Ο πεζογράφος Γιώργος Θεοτοκάς έγραψε το 1929 ένα δοκίμιο-μανιφέστο, το Ελεύθερο πνεύμα: ζητούσε από τη λογοτεχνία να ανοιχτεί στην Ευρώπη, να αφήσει την ηθογραφία και τη μιζέρια, να τολμήσει. Η γενιά αυτή έφερε στην Ελλάδα τον μοντερνισμό.

Τι είναι ο μοντερνισμός

Μοντερνισμός λέγεται το μεγάλο κίνημα της ευρωπαϊκής τέχνης στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Οι μοντερνιστές πίστευαν ότι ο κόσμος είχε αλλάξει τόσο, με τον Μεγάλο Πόλεμο, τις πόλεις, τις μηχανές, ώστε οι παλιές φόρμες δεν μπορούσαν πια να τον πουν. Στην ποίηση αυτό σήμαινε:

• Ελεύθερο στίχο αντί για μέτρο και ομοιοκαταληξία.
• Εικόνες που μπαίνουν η μία δίπλα στην άλλη χωρίς εξηγήσεις, και ο αναγνώστης τις συνδέει μόνος του.
• Λόγο πυκνό και αινιγματικό, που δεν τα λέει όλα.
• Τον αρχαίο μύθο και την ιστορία όχι ως στολίδι, αλλά ως καθρέφτη του σήμερα.

Ταυτόχρονα, η Γενιά του '30 αναζήτησε την ελληνικότητα: τι σημαίνει να είσαι Έλληνας, όχι μέσα από τα μνημεία μόνο, αλλά μέσα από το φως, το τοπίο, τη λαϊκή παράδοση.

Πέντε ποιητές

Γιώργος Σεφέρης (1900–1971). Ξεκίνησε με την ομοιοκατάληκτη Στροφή (1931) και πέρασε στον ελεύθερο στίχο με το Μυθιστόρημα (1935). Ήταν διπλωμάτης. Η ποίησή του είναι λιτή, χαμηλόφωνη, και διαβάζει την Ελλάδα του σήμερα μέσα από τους αρχαίους μύθους. Το 1963 έγινε ο πρώτος Έλληνας που πήρε το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Ένας στίχος του από ποίημα του καλοκαιριού του 1936, «Με τον τρόπο του Γ. Σ.», έγινε από τους πιο γνωστούς της ελληνικής ποίησης:

Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει.

— Γιώργος Σεφέρης, «Με τον τρόπο του Γ. Σ.» (1936), όπως στην Πύλη για την ελληνική γλώσσα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Οδυσσέας Ελύτης (1911–1996). Η ποίηση του φωτός και του Αιγαίου. Πρώτη του συλλογή οι Προσανατολισμοί (1940). Στο Ήλιος ο πρώτος (1943), μέσα στην Κατοχή, γράφει για τον ήλιο και τη χαρά της ζωής, σαν απάντηση στο σκοτάδι. Ένα ποίημά του ξεκινά:

Πίνοντας ήλιο κορινθιακό
Διαβάζοντας τα μάρμαρα

— Οδυσσέας Ελύτης, «Πίνοντας ήλιο κορινθιακό», Ήλιος ο πρώτος (1943)

Ο ήλιος δεν φαίνεται, πίνεται· τα μάρμαρα δεν τα κοιτάζεις, τα διαβάζεις. Οι αισθήσεις ανακατεύονται, όπως στον υπερρεαλισμό, που επηρέασε τον νεαρό Ελύτη. Το 1979 πήρε κι αυτός το Νόμπελ.

Γιάννης Ρίτσος (1909–1990). Τον Μάιο του 1936, σε απεργία στη Θεσσαλονίκη, σκοτώθηκαν εργάτες, και μια φωτογραφία έδειχνε μια μητέρα να θρηνεί πάνω από τον γιο της. Ο Ρίτσος έγραψε τον Επιτάφιο (1936), ένα μοιρολόι της μάνας, στον δεκαπεντασύλλαβο των δημοτικών τραγουδιών. Τα αντίτυπα που είχαν απομείνει κάηκαν δημόσια στους Στύλους του Ολυμπίου Διός, όταν ο Μεταξάς έγινε δικτάτορας. Αργότερα τον μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης. Ο Ρίτσος δείχνει ότι η Γενιά του '30 δεν απέρριψε όλη την παράδοση: τη χρησιμοποίησε για να πει κάτι καινούργιο.

Ανδρέας Εμπειρίκος (1901–1975) και Νίκος Εγγονόπουλος (1907–1985): οι δύο μεγάλοι Έλληνες υπερρεαλιστές. Ο Εμπειρίκος έγραψε την Υψικάμινο (1935), το πρώτο υπερρεαλιστικό ποιητικό βιβλίο στην Ελλάδα: 63 ποιήματα σε πεζή μορφή. Ο Εγγονόπουλος, που ήταν και ζωγράφος, εξέδωσε το 1938 τη συλλογή με τον αλλόκοτο τίτλο Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν, και το 1944 το μεγάλο ποίημα Μπολιβάρ.

Τρεις όροι που μπερδεύονται

Ο ένας όρος δεν αποκλείει τον άλλον. Η Υψικάμινος είναι ταυτόχρονα υπερρεαλιστική (στο περιεχόμενο και στον τρόπο γραφής) και πεζόμορφη (στη μορφή). Ο Σεφέρης γράφει σε ελεύθερο στίχο, αλλά δεν είναι υπερρεαλιστής.

Ποιος όρος;

Κάθε περιγραφή ταιριάζει σε έναν από τους τρεις όρους. Πρόσεξε αν μιλά για τη μορφή (στίχοι ή παράγραφοι) ή για το πώς γεννιούνται οι εικόνες.

Σε ποιον όρο ταιριάζει;

Γράφεις ό,τι σου έρχεται, χωρίς να το ελέγχει η λογική

Ελεύθερος στίχοςΥπερρεαλισμόςΠεζόμορφο ποίημα

0 / 7

Η δεκαετία που άλλαξε την ποίηση

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσα χωράνε στα χρόνια 1929–1940. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Μανιφέστο του υπερρεαλισμού«Ελεύθερο πνεύμα»«Στροφή» του Σεφέρη«Υψικάμινος» του Εμπειρίκου«Μυθιστόρημα» του Σεφέρη«Επιτάφιος» του Ρίτσου«Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν»«Προσανατολισμοί» του Ελύτη

Μανιφέστο του υπερρεαλισμού · 1924Ο Αντρέ Μπρετόν, στο Παρίσι, ζητά μια τέχνη που να αφήνει να μιλήσει το ασυνείδητο.