Η μεταπολεμική λογοτεχνία

Δέκα χρόνια πόλεμος

Ανάμεσα στο 1940 και στο 1949 η Ελλάδα δεν γνώρισε σχεδόν καθόλου ειρήνη. Πρώτα ο πόλεμος με την Ιταλία και τη Γερμανία (1940–1941). Μετά η Κατοχή (1941–1944), με την πείνα, τις εκτελέσεις και την Αντίσταση. Και αμέσως μετά ο Εμφύλιος (1946–1949), όπου Έλληνες πολέμησαν Έλληνες. Για χρόνια ύστερα, πολλοί ηττημένοι του Εμφυλίου έμειναν σε φυλακές και εξορίες. Αργότερα ήρθε και η δικτατορία (1967–1974).

Οι συγγραφείς που μεγάλωσαν μέσα σε αυτά δεν μπορούσαν να γράψουν όπως η Γενιά του '30. Το φως του Αιγαίου και οι αρχαίοι μύθοι δεν έφταναν πια. Τα θέματά τους ήταν η μνήμη όσων χάθηκαν, η διάψευση των ελπίδων, η ευθύνη και η ενοχή εκείνων που επέζησαν.

Δύο μεταπολεμικές γενιές

Η μορφή άλλαξε λιγότερο από το περιεχόμενο. Ο ελεύθερος στίχος είναι πια ο κανόνας. Ο λόγος γίνεται λιτός, σχεδόν πεζός, συχνά ειρωνικός: μετά από όσα έγιναν, τα μεγάλα λόγια ακούγονται ύποπτα.

Τέσσερις φωνές

Μανόλης Αναγνωστάκης (1925–2005). Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη και σπούδασε γιατρός. Για την πολιτική του δράση φυλακίστηκε το 1948 και το 1949 καταδικάστηκε σε θάνατο από έκτακτο στρατοδικείο· αποφυλακίστηκε το 1951. Η πρώτη του συλλογή, οι Εποχές, βγήκε το 1945. Γράφει για μια γενιά που πίστεψε και πολέμησε, και μετά είδε τις ελπίδες της να διαψεύδονται. Η φωνή του είναι πικρή και ειρωνική, και στρέφεται συχνά και στον ίδιο. Στη δικτατορία ήταν μέλος της ομάδας που εξέδωσε τα Δεκαοχτώ κείμενα (1970), βιβλίο συγγραφέων ενάντια στη λογοκρισία. Με την τελευταία του συλλογή, Ο Στόχος, σχεδόν σταμάτησε να δημοσιεύει ποίηση, και η σιωπή του έγινε κι αυτή μέρος του έργου του.

Μίλτος Σαχτούρης (1919–2005). Ο πόλεμος στην ποίησή του δεν περιγράφεται· γίνεται εφιάλτης. Αλλόκοτες, τρομακτικές εικόνες, σαν όνειρα που δεν εξηγούνται. Επηρεάστηκε από τον υπερρεαλισμό, αλλά τον έκανε δικό του: οι εικόνες του δεν είναι παιχνίδι, είναι τραύμα.

Κική Δημουλά (1931–2020). Πρώτη της επίσημη συλλογή το Έρεβος (1956). Γράφει για τον χρόνο, την απουσία και τη φθορά, με αφετηρία μικρά, καθημερινά πράγματα, και παίζει με τις λέξεις με τρόπο απρόσμενο. Έγινε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.

Αντώνης Σαμαράκης (1919–2003). Πεζογράφος. Στο μυθιστόρημα Το λάθος (1965) ένας άνθρωπος που τον υποψιάζεται ένα απολυταρχικό καθεστώς πέφτει στα χέρια των πρακτόρων του. Το βιβλίο μιλά για τον φόβο, την παρακολούθηση και την εξουσία που συνθλίβει τον άνθρωπο.

Στον πεζό λόγο, ο Δημήτρης Χατζής έγραψε τα διηγήματα Το τέλος της μικρής μας πόλης (πρώτη έκδοση 1953), για έναν παλιό κόσμο που χάνεται.

Η αντιπολεμική λογοτεχνία

Για αιώνες, η λογοτεχνία έγραφε για τον πόλεμο κυρίως ως δόξα: ήρωες, νίκες, θυσία για την πατρίδα. Η αντιπολεμική λογοτεχνία κοιτάζει τον πόλεμο αλλιώς:

• από τη ματιά του απλού ανθρώπου, του φαντάρου, της μάνας, του αμάχου, όχι του στρατηγού·
• δείχνει το κόστος: τον θάνατο, την αρρώστια, τον φόβο, το παράλογο·
• αφαιρεί τη λάμψη από τα μεγάλα λόγια, συχνά με ειρωνεία.

Δεν σημαίνει ότι περιφρονεί όσους πολέμησαν. Σημαίνει ότι αρνείται να ξεχάσει τι τους κόστισε. Η ματιά αυτή υπήρχε και πριν από το 1945: στον Μεσοπόλεμο ο Στρατής Μυριβήλης την έφερε στο μυθιστόρημα με Η ζωή εν τάφω, και ο Καρυωτάκης σε ένα μικρό ποίημα του 1927.

Τὸ Μιχαλιὸ τὸν πήρανε στρατιώτη.
Καμαρωτὰ ξεκίνησε κι ὡραῖα
μὲ τὸ Μαρὴ καὶ μὲ τὸν Παναγιώτη.
Δὲ μπόρεσε νὰ μάθη κὰν τὸ «ἐπ' ὤμου».
Ὅλο ἐμουρμούριζε: «Κύρ-Δεκανέα,
ἄσε με νὰ γυρίσω στὸ χωριό μου».

Τὸν ἄλλο χρόνο, στὸ νοσοκομεῖο,
ἀμίλητος τὸν οὐρανὸ κοιτοῦσε.
Ἐκάρφονε πέρα, σ' ἕνα σημεῖο,
τὸ βλέμμα του νοσταλγικὸ καὶ πρᾶο,
σὰ νἀλεγε, σὰ νὰ παρακαλοῦσε:
«Ἀφίστε με στὸ σπίτι μου νὰ πάω».

— Κ. Γ. Καρυωτάκης, «Ο Μιχαλιός», Ελεγεία και Σάτιρες (1927), Βικιθήκη

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ποιος συγγραφέας;

Διάλεξε μια περιγραφή και μετά έναν συγγραφέα. Από κάτω βλέπεις γιατί ταιριάζει ή γιατί όχι.

Η περιγραφή

Πικρή, πολιτική ποίηση για μια γενιά που πίστεψε και πολέμησε· στο τέλος, η σιωπή.Ο πόλεμος σαν εφιάλτης: αλλόκοτες, τρομακτικές εικόνες που δεν εξηγούνται.Ο χρόνος, η απουσία και η φθορά, μέσα από μικρά καθημερινά πράγματα και παιχνίδια με τις λέξεις.Μυθιστόρημα για έναν ύποπτο στα χέρια των πρακτόρων ενός απολυταρχικού καθεστώτος.Καταδικάστηκε σε θάνατο το 1949 από έκτακτο στρατοδικείο και αποφυλακίστηκε το 1951.

Ο συγγραφέας

ΑναγνωστάκηςΣαχτούρηςΔημουλάΣαμαράκης

Ο συγγραφέας

Από τον πόλεμο στη Μεταπολίτευση

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε ότι οι πρώτες μεταπολεμικές συλλογές γράφτηκαν μέσα στα χρόνια του πολέμου. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ο ελληνοϊταλικός πόλεμοςΗ Κατοχή«Εποχές» του ΑναγνωστάκηΟ Εμφύλιος«Έρεβος» της Δημουλά«Το λάθος» του ΣαμαράκηΗ δικτατορίαΜεταπολίτευση

Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος · 1940Στις 28 Οκτωβρίου 1940 η Ελλάδα μπαίνει στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.