Επιστήμες, γράμματα και τέχνες τον 19ο αιώνα
Ο Δαρβίνος, ο ρομαντισμός και ο ρεαλισμός, και η πνευματική ζωή του νέου ελληνικού κράτους.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §24, 25, 26
Θα μάθεις να
- Να αναφέρεις τα μεγάλα επιστημονικά επιτεύγματα του 19ου αιώνα και να εξηγείς τη σημασία της θεωρίας του Δαρβίνου.
- Να ξεχωρίζεις τον ρομαντισμό, τον ρεαλισμό και τον ιμπρεσιονισμό με παραδείγματα έργων.
- Να εξηγείς γιατί η εθνική ταυτότητα και το γλωσσικό ζήτημα κυριάρχησαν στην πνευματική ζωή του νέου ελληνικού κράτους.
- Να αναφέρεις τους κύριους εκπροσώπους των ελληνικών γραμμάτων και τεχνών του 19ου αιώνα.
Ο αιώνας που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε
Ένας άνθρωπος που γεννήθηκε το 1800 ταξίδευε με άλογο, έγραφε γράμματα που έκαναν εβδομάδες να φτάσουν, και διάβαζε με το φως του κεριού. Αν ζούσε ως το 1900, θα είχε δει σιδηρόδρομους, τηλέγραφο, τηλέφωνο, ηλεκτρικό φως, φωτογραφία και τις πρώτες κινηματογραφικές ταινίες. Θα είχε ακούσει ότι ο άνθρωπος είναι αποτέλεσμα εξέλιξης εκατομμυρίων χρόνων, και ότι μικροσκοπικά όντα προκαλούν τις αρρώστιες.
Ο 19ος αιώνας άλλαξε όχι μόνο τα εργαλεία, αλλά και τις ιδέες και τις τέχνες. Το ερώτημα της ενότητας: τι καινούργιο έφεραν οι επιστήμες, η σκέψη και οι τέχνες του 19ου αιώνα, και πώς έφτασαν στο νέο ελληνικό κράτος;
Οι επιστήμες γίνονται επάγγελμα
Ως τον 18ο αιώνα οι επιστήμονες ήταν συχνά πλούσιοι ερασιτέχνες. Τον 19ο έγιναν επαγγελματίες, σε πανεπιστήμια, εργαστήρια και βιομηχανίες. Η επιστήμη δέθηκε με την οικονομία: πάνω από τους μισούς επαγγελματίες επιστήμονες του αιώνα ήταν χημικοί, γιατί η βιομηχανία χρειαζόταν χρώματα, λιπάσματα, φάρμακα, εκρηκτικά.
| Πεδίο | Τι ανακαλύφθηκε | Τι άλλαξε |
|---|---|---|
| Φυσική | ο Φαραντέι βρήκε τη σχέση ηλεκτρισμού και μαγνητισμού· ο Μάξγουελ έδειξε ότι το φως είναι ηλεκτρομαγνητικό κύμα | ηλεκτρικές γεννήτριες, τηλέγραφος, και αργότερα ραδιόφωνο |
| Χημεία | ο Μεντελέγιεφ ταξινόμησε τα στοιχεία στον περιοδικό πίνακα (1869) | η χημεία έγινε επιστήμη που προβλέπει |
| Ιατρική | ο Παστέρ και ο Κοχ έδειξαν ότι μικρόβια προκαλούν πολλές αρρώστιες· νάρκωση στις εγχειρήσεις | εμβόλια, αποστείρωση, λιγότεροι θάνατοι στα νοσοκομεία |
| Βιολογία | ο Δαρβίνος διατύπωσε τη θεωρία της εξέλιξης (1859) | ο άνθρωπος μπήκε μέσα στην ιστορία της φύσης |
Και οι εφευρέσεις που άλλαξαν την καθημερινή ζωή: η φωτογραφία (1839), ο τηλέγραφος, το τηλέφωνο (1876), ο ηλεκτρικός λαμπτήρας (1879), ο κινηματογράφος των αδελφών Λιμιέρ (1895).
Ο Δαρβίνος και η εξέλιξη
Ο Άγγλος φυσιοδίφης Κάρολος Δαρβίνος ταξίδεψε πέντε χρόνια με το πλοίο «Μπιγκλ» γύρω από τον κόσμο. Μελετώντας ζώα και απολιθώματα, κατέληξε ότι τα είδη αλλάζουν σε πάρα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, μέσω της φυσικής επιλογής: όσοι οργανισμοί είναι καλύτερα προσαρμοσμένοι στο περιβάλλον επιβιώνουν και αφήνουν περισσότερους απογόνους. Το βιβλίο του, «Η καταγωγή των ειδών», βγήκε το 1859.
Το έργο προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις, ιδίως από την Εκκλησία, γιατί αμφισβητούσε τη δημιουργία του ανθρώπου όπως την περιέγραφε η Βίβλος. Κάποιοι αργότερα μετέφεραν αυθαίρετα τη θεωρία στην κοινωνία, για να δικαιολογήσουν ότι οι «ισχυροί» λαοί ή τάξεις έχουν δικαίωμα να κυριαρχούν: ο λεγόμενος κοινωνικός δαρβινισμός, που ο ίδιος ο Δαρβίνος δεν είχε υποστηρίξει.
Παράδειγμα 1
Διάβασε μια πηγή: το τέλος της «Καταγωγής των ειδών» (1859)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή, σε δική μας απόδοση. «Υπάρχει μεγαλείο σε αυτή την αντίληψη για τη ζωή […]: ότι, ενώ ο πλανήτης μας συνεχίζει να γυρίζει σύμφωνα με τον σταθερό νόμο της βαρύτητας, από μια τόσο απλή αρχή εξελίχθηκαν, και συνεχίζουν να εξελίσσονται, ατελείωτες μορφές, οι πιο όμορφες και οι πιο θαυμαστές.»
Ποιος γράφει και για ποιους. Ο Δαρβίνος κλείνει ένα βιβλίο που ξέρει ότι θα σοκάρει. Δεν το έγραψε μόνο για επιστήμονες: κυκλοφόρησε στα βιβλιοπωλεία και εξαντλήθηκε την πρώτη μέρα.
Τι κάνει με τη σύγκριση. Βάζει την εξέλιξη δίπλα στη βαρύτητα του Νεύτωνα, έναν νόμο που όλοι δέχονταν. Θέλει να πει ότι και η ζωή υπακούει σε φυσικούς νόμους, όπως οι πλανήτες.
Τι μας δείχνει. Ο Δαρβίνος απαντά από πριν σε όσους θα έλεγαν ότι η θεωρία του κάνει τη ζωή φτωχότερη: για εκείνον η εξέλιξη έχει «μεγαλείο». Το κείμενο δείχνει ότι η σύγκρουση της εποχής ήταν και για το νόημα, όχι μόνο για τα στοιχεία.
Νέες ιδέες για την κοινωνία
Οι μεγάλες αλλαγές του αιώνα σημάδεψαν και τη φιλοσοφία:
- Ο Αύγουστος Κοντ υποστήριξε ότι η ανθρώπινη γνώση περνά από τη θεολογική εξήγηση στη μεταφυσική και τελικά στην επιστημονική. Η κοινωνία μπορεί να μελετηθεί με επιστημονική μέθοδο: έτσι γεννήθηκε η κοινωνιολογία.
- Ο Χέγκελ έβλεπε την ιστορία ως πορεία του πνεύματος, μέσα από συγκρούσεις αντίθετων ιδεών.
- Ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς κράτησαν την ιδέα της σύγκρουσης, αλλά έβαλαν στη θέση των ιδεών την οικονομία: η ιστορία κινείται από την πάλη των κοινωνικών τάξεων.
- Ο Φρίντριχ Νίτσε αμφισβήτησε κάθε βεβαιότητα για απόλυτη αλήθεια και τις καθιερωμένες αξίες της εποχής του.
Τέχνες και γράμματα: από τον ρομαντισμό στον ιμπρεσιονισμό
Στις αρχές του αιώνα κυριαρχούσε ακόμα ο νεοκλασικισμός, που θαύμαζε την τάξη και τη συμμετρία της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής τέχνης. Γρήγορα όμως ήρθαν τα νέα ρεύματα:
| Ρεύμα | Πότε | Τι ήθελε | Εκπρόσωποι |
|---|---|---|---|
| Ρομαντισμός | πρώτο μισό του αιώνα | συναίσθημα, φαντασία, φύση, το έθνος και η επανάσταση | Μπετόβεν, Σοπέν στη μουσική· Μπάιρον, Ουγκό στην ποίηση· Ντελακρουά στη ζωγραφική |
| Ρεαλισμός | από το 1850 περίπου | η ζωή όπως είναι, με τους φτωχούς και τους εργάτες της | Κουρμπέ, Μιγέ στη ζωγραφική· Ντίκενς, Φλομπέρ, Τολστόι, Ντοστογιέφσκι στο μυθιστόρημα |
| Ιμπρεσιονισμός | από τη δεκαετία του 1870 | η φευγαλέα εντύπωση του φωτός και του χρώματος, ζωγραφισμένη στο ύπαιθρο | Μονέ, Ρενουάρ, Ντεγκά |
Οι ρομαντικοί ήταν συχνά απογοητευμένοι από τη συντηρητική Ευρώπη μετά το 1815, και πολλοί στήριξαν τα εθνικά κινήματα. Ο Μπάιρον πέθανε στο Μεσολόγγι το 1824, και ο Ντελακρουά ζωγράφισε «Τη σφαγή της Χίου» και «Την Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου».
Οι ρεαλιστές απάντησαν στη βιομηχανική επανάσταση: ζωγράφισαν αγρότισσες που μαζεύουν στάχυα και έγραψαν για τα ορφανά του Λονδίνου. Το όνομα του ιμπρεσιονισμού βγήκε από έναν πίνακα του Μονέ, «Εντύπωση, ανατολή του ήλιου», που ένας κριτικός κορόιδεψε το 1874.
Στο τέλος του αιώνα ήρθε ο συμβολισμός στην ποίηση, με πρόδρομο τον Μποντλέρ, και στο θέατρο ο Ίψεν με το «Κουκλόσπιτο» και ο Τσέχοφ.
Η πνευματική ζωή στην Ελλάδα
Στο νέο ελληνικό κράτος, το ζήτημα που κυριάρχησε ήταν η εθνική ταυτότητα: ποιοι είναι οι νέοι Έλληνες, και τι σχέση έχουν με τους αρχαίους.
Το 1830 ο Γερμανός ιστορικός Φαλμεράιερ υποστήριξε ότι οι Έλληνες της εποχής του είχαν ελάχιστη σχέση με τους αρχαίους, γιατί κατάγονταν κυρίως από Σλάβους και Αλβανούς. Η απάντηση ήρθε με την ιστοριογραφία και τη λαογραφία. Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, στην «Ιστορία του ελληνικού έθνους», έδειξε την ελληνική ιστορία ως ενιαία συνέχεια: αρχαιότητα, Βυζάντιο, νεότερος ελληνισμός. Ο Νικόλαος Πολίτης μελέτησε τα δημοτικά τραγούδια, τις παραδόσεις και τα έθιμα. Το Πανεπιστήμιο της Αθήνας (1837) είχε κι αυτό μια «αποστολή»: να μορφώνει τους Έλληνες όλων των περιοχών, και όσων ζούσαν ακόμα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Το γλωσσικό ζήτημα
Ποια γλώσσα θα γράφει το κράτος; Η καθαρεύουσα, μια «καθαρισμένη» γλώσσα κοντά στην αρχαία, έγινε η γλώσσα του κράτους, της εκπαίδευσης και του Τύπου. Ο λαός όμως μιλούσε τη δημοτική. Το 1888 ο Γιάννης Ψυχάρης έγραψε ολόκληρο βιβλίο, «Το ταξίδι μου», στη δημοτική, και έγινε σημαία του δημοτικισμού. Η σύγκρουση κράτησε σχεδόν έναν αιώνα: η δημοτική έγινε επίσημη γλώσσα του κράτους μόλις το 1976.
Τα γράμματα
- Η Επτανησιακή Σχολή, με κορυφή τον Διονύσιο Σολωμό, που έγραψε στη δημοτική τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» (1823), από τον οποίο βγήκε ο εθνικός ύμνος. Περισσότερα στην ενότητα της Λογοτεχνίας για την Επτανησιακή Σχολή.
- Ο αθηναϊκός ρομαντισμός (1830–1880), με Φαναριώτες λογίους όπως οι αδελφοί Σούτσοι, στην καθαρεύουσα.
- Η γενιά του 1880, ή Νέα Αθηναϊκή Σχολή, που άφησε τον ρομαντισμό για πιο απλή έκφραση και θέματα από την ελληνική ζωή: ο Κωστής Παλαμάς στην ποίηση, και στο ηθογραφικό διήγημα ο Γεώργιος Βιζυηνός και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.

Οι τέχνες
- Ζωγραφική. Μετά τους ζωγράφους του Αγώνα, όπως ο Θεόδωρος Βρυζάκης, κυριάρχησε η Σχολή του Μονάχου, όπου σπούδασαν οι Νικηφόρος Λύτρας, Νικόλαος Γύζης και Γεώργιος Ιακωβίδης: ηθογραφικές σκηνές, πορτρέτα, ιστορικά θέματα.
- Γλυπτική. Ο Γιαννούλης Χαλεπάς από την Τήνο, με την «Κοιμωμένη» στο Α΄ Νεκροταφείο της Αθήνας.
- Αρχιτεκτονική. Ξένοι αρχιτέκτονες έχτισαν την Αθήνα του νεοκλασικισμού: ο Φρίντριχ φον Γκέρτνερ τα ανάκτορα του Όθωνα, σημερινή Βουλή, οι αδελφοί Χάνσεν το Πανεπιστήμιο, την Ακαδημία και τη Βιβλιοθήκη, ο Ερνέστος Τσίλερ δεκάδες δημόσια κτίρια και σπίτια. Στο τέλος του αιώνα διαμορφώθηκε το νεοκλασικό σπίτι, που σώζεται σε πολλές πόλεις.
- Μουσική. Η Επτανησιακή Σχολή, με τον Νικόλαο Μάντζαρο, που μελοποίησε τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν», και τον Σπύρο Σαμαρά, που έγραψε τον Ολυμπιακό ύμνο για τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες, στην Αθήνα, το 1896.

Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πού και πότε έγιναν οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες;
Τα κατάφερες;
- Να αναφέρεις τα μεγάλα επιστημονικά επιτεύγματα του 19ου αιώνα και να εξηγείς τη σημασία της θεωρίας του Δαρβίνου.
- Να ξεχωρίζεις τον ρομαντισμό, τον ρεαλισμό και τον ιμπρεσιονισμό με παραδείγματα έργων.
- Να εξηγείς γιατί η εθνική ταυτότητα και το γλωσσικό ζήτημα κυριάρχησαν στην πνευματική ζωή του νέου ελληνικού κράτους.
- Να αναφέρεις τους κύριους εκπροσώπους των ελληνικών γραμμάτων και τεχνών του 19ου αιώνα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.