Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τρικούπης και εκσυγχρονισμός

Σιδηρόδρομοι, δάνεια, η πτώχευση του 1893 και ο πόλεμος του 1897.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §20, 23

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς την αρχή της δεδηλωμένης και γιατί άλλαξε τον τρόπο που σχηματίζονταν οι κυβερνήσεις.
  2. Να συγκρίνεις τις πολιτικές του Τρικούπη και του Δεληγιάννη, με τα κέρδη και το κόστος της καθεμιάς.
  3. Να εξηγείς την πτώχευση του 1893 με περισσότερες από μία αιτίες.
  4. Να περιγράφεις τις συνέπειες του πολέμου του 1897 για τα οικονομικά και για το Κρητικό ζήτημα.

Από τον βασιλιά στη Βουλή

Το Σύνταγμα του 1864, που ψηφίστηκε μετά την έξωση του Όθωνα, ήταν πιο δημοκρατικό από εκείνο του 1844: μία μόνο Βουλή χωρίς Γερουσία, καθολική ψηφοφορία των ανδρών, μυστική ψήφος με σφαιρίδια. Το πολίτευμα ονομάστηκε βασιλευόμενη δημοκρατία. Ένα κενό όμως έμενε: ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ μπορούσε να διορίζει πρωθυπουργό όποιον ήθελε, ακόμη κι αν δεν είχε πλειοψηφία. Οι κυβερνήσεις έπεφταν η μία μετά την άλλη και οι εκλογές γίνονταν με βία και νοθεία.

Σε αυτό το κενό μπήκε ένας πολιτικός που θα σημάδευε το τελευταίο τέταρτο του αιώνα: ο Χαρίλαος Τρικούπης.

Ασπρόμαυρο πορτρέτο ενός φαλακρού άνδρα με μεγάλο μουστάκι, όρθιου, με σκούρο σακάκι και γιλέκο. Με το ένα χέρι ακουμπά σε μπαστούνι και κρατά ψηλό καπέλο, με το άλλο ένα ζευγάρι γάντια.
Ο Χαρίλαος Τρικούπης, σε φωτογραφία του εργαστηρίου Ναντάρ στο Παρίσι. Είχε σπουδάσει στο Παρίσι και είχε δουλέψει στην ελληνική πρεσβεία του Λονδίνου: το «ευρωπαϊκό» κράτος που ήθελε να χτίσει, με σιδηροδρόμους και κοινοβούλιο που κυβερνά, το είχε δει από κοντά.Φωτογραφία: Atelier Nadar (Gallica, BnF) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Παράδειγμα 1

Διάβασε μια πηγή: «Τις πταίει;» (1874)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Δύο δρόμοι για το ίδιο κράτος

Το 1881 η Ελλάδα προσάρτησε τη Θεσσαλία και την περιοχή της Άρτας, με απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων και χωρίς πόλεμο. Το κράτος μεγάλωσε, αλλά ήταν ακόμη φτωχό, χωρίς δρόμους και με έναν στρατό που δεν μπορούσε να στηρίξει τη Μεγάλη Ιδέα. Οι δύο αρχηγοί απάντησαν διαφορετικά στο ίδιο πρόβλημα.

Χαρίλαος ΤρικούπηςΘεόδωρος Δεληγιάννης
Κεντρική ιδέαΠρώτα εκσυγχρονισμός: υποδομές, κράτος, στρατός, και μετά η επέκτασηΗ Μεγάλη Ιδέα και οι ανάγκες του φορολογούμενου τώρα
ΟικονομίαΝέοι φόροι και μεγάλα εξωτερικά δάνεια για έργαΑντίθεση στους φόρους του Τρικούπη
Ποιον έπειθεΕμπόρους, μορφωμένους, όσους ήθελαν «ευρωπαϊκό» κράτοςΑγρότες και μικροϊδιοκτήτες που πλήρωναν τους φόρους
ΑδυναμίαΈνα κράτος χρεωμένο, και φόροι βαριοί για τους φτωχούςΔαπανηρές κινητοποιήσεις χωρίς αποτέλεσμα

Επί Τρικούπη χτίστηκαν σιδηρόδρομοι: το 1882 υπήρχε μόνο η μικρή γραμμή Πειραιά–Αθήνας, και ως τα μέσα της δεκαετίας του 1890 οι γραμμές έφτασαν περίπου τα 900 χιλιόμετρα. Ανοίχτηκαν δρόμοι, αποξηράνθηκε η Κωπαΐδα, παραγγέλθηκαν θωρηκτά, και το 1893 άνοιξε η διώρυγα της Κορίνθου.

Ένα μικρό τρένο με καφέ ξύλινο βαγόνι και μπλε-κίτρινη μηχανή κινείται σε στενή γραμμή μέσα σε χαράδρα, ανάμεσα σε πλαγιές με πυκνούς θάμνους και βράχους.
Ο οδοντωτός σιδηρόδρομος Διακοπτού–Καλαβρύτων, στο φαράγγι του Βουραϊκού. Χτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, τα χρόνια που η Ελλάδα απλωνόταν με σιδηροδρόμους. Οι γραμμές ήταν στενές και φτηνότερες από τις ευρωπαϊκές, και εδώ, στα απότομα κομμάτια, μια οδοντωτή ράγα στη μέση βοηθά το τρένο να ανέβει.Φωτογραφία: Frank Weimer, München · CC BY-SA 2.0 de · Wikimedia Commons

Ο Δεληγιάννης, από την άλλη, κινητοποίησε το 1885 τον στρατό όταν η Βουλγαρία προσάρτησε την Ανατολική Ρωμυλία, ζητώντας «αντισταθμίσματα» για την Ελλάδα. Οι Μεγάλες Δυνάμεις απάντησαν με ναυτικό αποκλεισμό (1886), και ο Δεληγιάννης παραιτήθηκε. Η επιστράτευση είχε στοιχίσει ακριβά χωρίς να φέρει τίποτα.

Η πτώχευση του 1893

Τον Δεκέμβριο του 1893 η κυβέρνηση Τρικούπη ανακοίνωσε ότι το κράτος δεν μπορούσε να πληρώσει κανονικά τους τόκους των εξωτερικών δανείων. Η Ελλάδα πτώχευσε.

Παράδειγμα 2

Εξήγησε την πτώχευση με περισσότερες από μία αιτίες

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Στις εκλογές του 1895 ο Τρικούπης ηττήθηκε και δεν εξελέγη ούτε ο ίδιος βουλευτής. Αποσύρθηκε και πέθανε στη Γαλλία το 1896.

Ο πόλεμος του 1897

Το 1896–1897 οι χριστιανοί της Κρήτης ξεσηκώθηκαν ξανά ζητώντας ένωση με την Ελλάδα. Η κυβέρνηση Δεληγιάννη, πιεσμένη από την κοινή γνώμη και από μυστικές εθνικιστικές οργανώσεις, έστειλε στρατό στο νησί. Τον Απρίλιο του 1897 η Οθωμανική Αυτοκρατορία κήρυξε τον πόλεμο. Ο ελληνικός στρατός, απροετοίμαστος, υποχώρησε μέσα σε λίγες εβδομάδες στη Θεσσαλία, και γι' αυτό ο πόλεμος έμεινε γνωστός ως «ατυχής» ή «τριακονθήμερος».

Οι συνέπειες:

  • Αποζημίωση 4 εκατομμυρίων οθωμανικών λιρών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και μικρές αλλαγές στα σύνορα της Θεσσαλίας.
  • Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (1898): μια επιτροπή των δανειστών εισέπραττε απευθείας ορισμένους φόρους για να πληρώνονται τα δάνεια.
  • Η Κρήτη έγινε αυτόνομη πολιτεία (1898) υπό την κυριαρχία του σουλτάνου, με ύπατο αρμοστή τον πρίγκιπα Γεώργιο. Η ήττα στο πεδίο της μάχης δεν έφερε δηλαδή απώλεια στο Κρητικό ζήτημα, γιατί οι Δυνάμεις δεν ήθελαν να επιστρέψει το νησί στον παλιό έλεγχο.

Για την Οθωμανική Αυτοκρατορία η νίκη ήταν μια σπάνια επιτυχία σε μια εποχή απωλειών. Για την Ελλάδα ήταν ταπείνωση που άνοιξε μια μακριά συζήτηση: τι πρέπει να αλλάξει στο κράτος και στον στρατό πριν από τη Μεγάλη Ιδέα;

Από το Σύνταγμα του 1864 στον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο κοντά έρχονται η πτώχευση, η ήττα και ο έλεγχος. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Σύνταγμα του 1864 · 1864Βασιλευόμενη δημοκρατία, μία Βουλή, καθολική ψήφος των ανδρών.

Τι οδήγησε πού

Αιτία και συνέπεια, 1875–1898

Διάλεξε ένα γεγονός και δοκίμασε συνέπειες. Κάποια γεγονότα οδηγούν σε περισσότερες από μία.

Το γεγονός

Βρήκες 0 από 4

Η συνέπεια

Η συνέπεια

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι όριζε η αρχή της δεδηλωμένης από το 1875;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 6

Ποια χρονιά πτώχευσε το ελληνικό κράτος, και ποιος ήταν τότε πρωθυπουργός;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς την αρχή της δεδηλωμένης και γιατί άλλαξε τον τρόπο που σχηματίζονταν οι κυβερνήσεις.
  • Να συγκρίνεις τις πολιτικές του Τρικούπη και του Δεληγιάννη, με τα κέρδη και το κόστος της καθεμιάς.
  • Να εξηγείς την πτώχευση του 1893 με περισσότερες από μία αιτίες.
  • Να περιγράφεις τις συνέπειες του πολέμου του 1897 για τα οικονομικά και για το Κρητικό ζήτημα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;