Τρικούπης και εκσυγχρονισμός
Σιδηρόδρομοι, δάνεια, η πτώχευση του 1893 και ο πόλεμος του 1897.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §20, 23
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς την αρχή της δεδηλωμένης και γιατί άλλαξε τον τρόπο που σχηματίζονταν οι κυβερνήσεις.
- Να συγκρίνεις τις πολιτικές του Τρικούπη και του Δεληγιάννη, με τα κέρδη και το κόστος της καθεμιάς.
- Να εξηγείς την πτώχευση του 1893 με περισσότερες από μία αιτίες.
- Να περιγράφεις τις συνέπειες του πολέμου του 1897 για τα οικονομικά και για το Κρητικό ζήτημα.
Από τον βασιλιά στη Βουλή
Το Σύνταγμα του 1864, που ψηφίστηκε μετά την έξωση του Όθωνα, ήταν πιο δημοκρατικό από εκείνο του 1844: μία μόνο Βουλή χωρίς Γερουσία, καθολική ψηφοφορία των ανδρών, μυστική ψήφος με σφαιρίδια. Το πολίτευμα ονομάστηκε βασιλευόμενη δημοκρατία. Ένα κενό όμως έμενε: ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ μπορούσε να διορίζει πρωθυπουργό όποιον ήθελε, ακόμη κι αν δεν είχε πλειοψηφία. Οι κυβερνήσεις έπεφταν η μία μετά την άλλη και οι εκλογές γίνονταν με βία και νοθεία.
Σε αυτό το κενό μπήκε ένας πολιτικός που θα σημάδευε το τελευταίο τέταρτο του αιώνα: ο Χαρίλαος Τρικούπης.

Παράδειγμα 1
Διάβασε μια πηγή: «Τις πταίει;» (1874)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση. Το καλοκαίρι του 1874 ο Τρικούπης δημοσίευσε στην εφημερίδα «Καιροί» ένα άρθρο με τίτλο «Τις πταίει;» — δηλαδή «ποιος φταίει;». Υποστήριζε περίπου ότι η πολιτική κρίση δεν οφείλεται στον λαό ούτε στα κόμματα, αλλά στο Στέμμα, που διορίζει κυβερνήσεις χωρίς την εμπιστοσύνη της Βουλής και έτσι παραβιάζει το πνεύμα του Συντάγματος.
Ποιος γράφει και πότε. Ένας νέος πολιτικός, τότε με μικρό κόμμα, σε μια περίοδο με μειοψηφικές κυβερνήσεις. Έχει λόγο να κατηγορεί το σύστημα — αυτό δεν σημαίνει ότι έχει άδικο, αλλά ότι πρέπει να ελέγξουμε αν τα γεγονότα τον στηρίζουν.
Τι έγινε μετά. Ο Τρικούπης συνελήφθη για λίγο για το άρθρο. Το 1875 όμως ο βασιλιάς τον διόρισε πρωθυπουργό και δέχτηκε δημόσια την αρχή της δεδηλωμένης: πρωθυπουργός γίνεται όποιος έχει τη δηλωμένη εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας των βουλευτών.
Γιατί μετράει. Η εξουσία πέρασε ουσιαστικά από τον βασιλιά στη Βουλή. Και επειδή μόνο ένα μεγάλο κόμμα μπορούσε να έχει πλειοψηφία, τα πολλά μικρά κόμματα άρχισαν να συγκεντρώνονται σε δύο. Ένα άρθρο εφημερίδας άλλαξε έτσι τον τρόπο που κυβερνιόταν η χώρα.
Δύο δρόμοι για το ίδιο κράτος
Το 1881 η Ελλάδα προσάρτησε τη Θεσσαλία και την περιοχή της Άρτας, με απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων και χωρίς πόλεμο. Το κράτος μεγάλωσε, αλλά ήταν ακόμη φτωχό, χωρίς δρόμους και με έναν στρατό που δεν μπορούσε να στηρίξει τη Μεγάλη Ιδέα. Οι δύο αρχηγοί απάντησαν διαφορετικά στο ίδιο πρόβλημα.
| Χαρίλαος Τρικούπης | Θεόδωρος Δεληγιάννης | |
|---|---|---|
| Κεντρική ιδέα | Πρώτα εκσυγχρονισμός: υποδομές, κράτος, στρατός, και μετά η επέκταση | Η Μεγάλη Ιδέα και οι ανάγκες του φορολογούμενου τώρα |
| Οικονομία | Νέοι φόροι και μεγάλα εξωτερικά δάνεια για έργα | Αντίθεση στους φόρους του Τρικούπη |
| Ποιον έπειθε | Εμπόρους, μορφωμένους, όσους ήθελαν «ευρωπαϊκό» κράτος | Αγρότες και μικροϊδιοκτήτες που πλήρωναν τους φόρους |
| Αδυναμία | Ένα κράτος χρεωμένο, και φόροι βαριοί για τους φτωχούς | Δαπανηρές κινητοποιήσεις χωρίς αποτέλεσμα |
Επί Τρικούπη χτίστηκαν σιδηρόδρομοι: το 1882 υπήρχε μόνο η μικρή γραμμή Πειραιά–Αθήνας, και ως τα μέσα της δεκαετίας του 1890 οι γραμμές έφτασαν περίπου τα 900 χιλιόμετρα. Ανοίχτηκαν δρόμοι, αποξηράνθηκε η Κωπαΐδα, παραγγέλθηκαν θωρηκτά, και το 1893 άνοιξε η διώρυγα της Κορίνθου.

Ο Δεληγιάννης, από την άλλη, κινητοποίησε το 1885 τον στρατό όταν η Βουλγαρία προσάρτησε την Ανατολική Ρωμυλία, ζητώντας «αντισταθμίσματα» για την Ελλάδα. Οι Μεγάλες Δυνάμεις απάντησαν με ναυτικό αποκλεισμό (1886), και ο Δεληγιάννης παραιτήθηκε. Η επιστράτευση είχε στοιχίσει ακριβά χωρίς να φέρει τίποτα.
Η πτώχευση του 1893
Τον Δεκέμβριο του 1893 η κυβέρνηση Τρικούπη ανακοίνωσε ότι το κράτος δεν μπορούσε να πληρώσει κανονικά τους τόκους των εξωτερικών δανείων. Η Ελλάδα πτώχευσε.
Παράδειγμα 2
Εξήγησε την πτώχευση με περισσότερες από μία αιτίες
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αιτία 1: τα δάνεια. Τα έργα πληρώθηκαν σε μεγάλο μέρος με δάνεια από ξένες τράπεζες. Τα δάνεια εκδίδονταν κάτω από την ονομαστική τους αξία: το κράτος εισέπραττε λιγότερα απ' όσα χρωστούσε, και πλήρωνε τόκους για ολόκληρο το ποσό. Ως τις αρχές της δεκαετίας του 1890 οι τόκοι έτρωγαν ένα πολύ μεγάλο μέρος των εσόδων του κράτους.
Αιτία 2: η σταφίδα. Η κορινθιακή σταφίδα ήταν το μεγαλύτερο εξαγώγιμο προϊόν. Όσο μια αρρώστια (η φυλλοξήρα) κατέστρεφε τους γαλλικούς αμπελώνες, η Γαλλία αγόραζε ελληνική σταφίδα για να φτιάχνει κρασί, και οι αγρότες φύτευαν όλο και περισσότερη. Όταν οι αμπελώνες της ξαναφυτεύτηκαν και η Γαλλία επέβαλε υψηλούς δασμούς (1892), η τιμή κατέρρευσε. Χιλιάδες αγρότες της Πελοποννήσου φτώχυναν μέσα σε λίγο καιρό.
Αιτία 3: οι δαπάνες χωρίς απόδοση. Επιστρατεύσεις όπως του 1885–1886 κόστισαν ακριβά, και τα μεγάλα έργα αποδίδουν μετά από χρόνια, ενώ οι τόκοι πληρώνονται αμέσως.
Αιτία 4: μια φτωχή οικονομία. Λίγη βιομηχανία, λίγα εξαγώγιμα προϊόντα, φόροι που βάραιναν κυρίως τα είδη κατανάλωσης. Το κράτος δεν μπορούσε εύκολα να αυξήσει τα έσοδά του.
Το συμπέρασμα. Καμία αιτία μόνη της δεν θα έφερνε πτώχευση. Μαζί, ένα κράτος με βαρύ χρέος χτυπήθηκε από μια κρίση στο βασικό του προϊόν τη στιγμή που δεν είχε περιθώριο. Η συνέπεια που κράτησε περισσότερο ήταν η μετανάστευση: εκατοντάδες χιλιάδες νέοι, κυρίως από την Πελοπόννησο, έφυγαν τις επόμενες δεκαετίες για τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Στις εκλογές του 1895 ο Τρικούπης ηττήθηκε και δεν εξελέγη ούτε ο ίδιος βουλευτής. Αποσύρθηκε και πέθανε στη Γαλλία το 1896.
Ο πόλεμος του 1897
Το 1896–1897 οι χριστιανοί της Κρήτης ξεσηκώθηκαν ξανά ζητώντας ένωση με την Ελλάδα. Η κυβέρνηση Δεληγιάννη, πιεσμένη από την κοινή γνώμη και από μυστικές εθνικιστικές οργανώσεις, έστειλε στρατό στο νησί. Τον Απρίλιο του 1897 η Οθωμανική Αυτοκρατορία κήρυξε τον πόλεμο. Ο ελληνικός στρατός, απροετοίμαστος, υποχώρησε μέσα σε λίγες εβδομάδες στη Θεσσαλία, και γι' αυτό ο πόλεμος έμεινε γνωστός ως «ατυχής» ή «τριακονθήμερος».
Οι συνέπειες:
- Αποζημίωση 4 εκατομμυρίων οθωμανικών λιρών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και μικρές αλλαγές στα σύνορα της Θεσσαλίας.
- Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος (1898): μια επιτροπή των δανειστών εισέπραττε απευθείας ορισμένους φόρους για να πληρώνονται τα δάνεια.
- Η Κρήτη έγινε αυτόνομη πολιτεία (1898) υπό την κυριαρχία του σουλτάνου, με ύπατο αρμοστή τον πρίγκιπα Γεώργιο. Η ήττα στο πεδίο της μάχης δεν έφερε δηλαδή απώλεια στο Κρητικό ζήτημα, γιατί οι Δυνάμεις δεν ήθελαν να επιστρέψει το νησί στον παλιό έλεγχο.
Για την Οθωμανική Αυτοκρατορία η νίκη ήταν μια σπάνια επιτυχία σε μια εποχή απωλειών. Για την Ελλάδα ήταν ταπείνωση που άνοιξε μια μακριά συζήτηση: τι πρέπει να αλλάξει στο κράτος και στον στρατό πριν από τη Μεγάλη Ιδέα;
Τι οδήγησε πού
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια χρονιά πτώχευσε το ελληνικό κράτος, και ποιος ήταν τότε πρωθυπουργός;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς την αρχή της δεδηλωμένης και γιατί άλλαξε τον τρόπο που σχηματίζονταν οι κυβερνήσεις.
- Να συγκρίνεις τις πολιτικές του Τρικούπη και του Δεληγιάννη, με τα κέρδη και το κόστος της καθεμιάς.
- Να εξηγείς την πτώχευση του 1893 με περισσότερες από μία αιτίες.
- Να περιγράφεις τις συνέπειες του πολέμου του 1897 για τα οικονομικά και για το Κρητικό ζήτημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.