Το Κρητικό ζήτημα
Από το 1821 ως την ένωση του 1913: οι επαναστάσεις ενός νησιού που ήθελε την Ελλάδα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §21
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι ήταν το κρητικό ζήτημα και γιατί η Κρήτη έμεινε έξω από το ελληνικό κράτος το 1830.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τις επαναστάσεις και τους σταθμούς από το 1821 ως την ένωση του 1913.
- Να διαβάζεις ένα υπόμνημα των επαναστατών του 1866 και να εξηγείς τι ζητούσαν και από ποιους.
- Να εξηγείς τη σύγκρουση του πρίγκιπα Γεώργιου με τον Βενιζέλο και τι έφερε το Θέρισο.
Ένα νησί έξω από τα σύνορα
Η Κρήτη ξεσηκώθηκε το 1821 μαζί με την Πελοπόννησο και τη Στερεά. Όταν όμως το 1830 χαράχτηκαν τα σύνορα του νέου κράτους, το νησί έμεινε απέξω. Οι Μεγάλες Δυνάμεις, και πρώτα απ' όλα η Βρετανία, δεν ήθελαν η μικρή Ελλάδα να ελέγχει ένα νησί σε τόσο σημαντική θέση της Μεσογείου.
Ακολούθησαν ογδόντα χρόνια επαναστάσεων. Οι προσπάθειες των χριστιανών Κρητικών, των Ελλήνων του ελεύθερου κράτους και των ελληνικών κυβερνήσεων για την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, μαζί με τις αντιδράσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τις παρεμβάσεις των Δυνάμεων, ονομάστηκαν κρητικό ζήτημα.
Το ερώτημα της ενότητας: γιατί χρειάστηκαν τόσες επαναστάσεις, και τι κέρδιζε το νησί κάθε φορά;
Ποιοι ζούσαν στο νησί
Η Κρήτη δεν ήταν νησί μόνο χριστιανών. Στις αρχές του 19ου αιώνα οι μουσουλμάνοι ήταν πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού, και στα τέλη του, μετά από τόσες επαναστάσεις και φυγές, ακόμα περίπου ένας στους τέσσερις κατοίκους. Ζούσαν κυρίως στις πόλεις, στο Ηράκλειο, το Ρέθυμνο, τα Χανιά. Οι περισσότεροι ήταν απόγονοι Κρητικών που είχαν εξισλαμιστεί στους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας, και μιλούσαν ελληνικά, με την ίδια κρητική διάλεκτο με τους γείτονές τους.
Γι' αυτό κάθε επανάσταση ήταν και μια σύγκρουση μέσα στο ίδιο νησί. Και οι δύο κοινότητες έζησαν σφαγές, καμένα χωριά και φυγή, και και οι δύο θυμούνται τα θύματά τους.
Από τον Μοχάμετ Άλι στο Αρκάδι
Το 1824 την επανάσταση την κατέπνιξε ο στρατός του Μοχάμετ Άλι, του ηγεμόνα της Αιγύπτου, που κράτησε το νησί ως το 1840. Μετά η Κρήτη γύρισε στην οθωμανική διοίκηση. Οι Κρητικοί ξεσηκώθηκαν ξανά το 1841 και το 1858, και κάθε φορά κέρδιζαν κάποια προνόμια, όχι την ένωση.
Η μεγαλύτερη επανάσταση ήταν του 1866–1869. Οι επαναστάτες συγκεντρώθηκαν σε συνέλευση, κήρυξαν την ένωση με την Ελλάδα και έστειλαν υπόμνημα στους βασιλιάδες της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας.
Παράδειγμα 1
Διάβασε μια πηγή: οι επαναστατημένοι Κρητικοί γράφουν στους βασιλιάδες των Δυνάμεων (Μάιος 1866)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση. «Παρακαλούμε θερμά τη Μεγαλειότητά σας και τους μονάρχες των άλλων δύο Δυνάμεων που προστατεύουν το ελληνικό έθνος να πραγματοποιήσουν τη μόνη μας επιθυμία, την ένωση με τους αδελφούς μας Έλληνες. Αν όμως αυτό είναι σήμερα αδύνατο, δώστε μας τουλάχιστον πολιτικό οργανισμό, νόμους, τακτικά δικαστήρια, και κάντε τη βαριά φορολογία μας πιο δίκαιη και πιο τακτική.»
Ποιος γράφει σε ποιον. Δεν γράφουν στον σουλτάνο, που είναι ο κυρίαρχος του νησιού, αλλά στις τρεις Δυνάμεις που είχαν δημιουργήσει το ελληνικό κράτος. Ξέρουν ότι εκεί παίρνονται οι αποφάσεις.
Τι ζητούν. Δύο πράγματα, με σειρά: πρώτα την ένωση. Αν δεν γίνεται, ένα σχέδιο Β: νόμους, δικαστήρια, δικαιότερους φόρους. Το δεύτερο αίτημα δείχνει τι έλειπε στην καθημερινή ζωή.
Τι μας δείχνει. Οι επαναστάτες είναι ρεαλιστές. Η ιστορία του νησιού στα επόμενα σαράντα χρόνια είναι ακριβώς αυτό: κάθε επανάσταση ζητά την ένωση και κερδίζει ένα κομμάτι από το «σχέδιο Β».
Τον Νοέμβριο του 1866 ο οθωμανικός στρατός πολιόρκησε τη Μονή Αρκαδίου, κοντά στο Ρέθυμνο, όπου είχαν κλειστεί εκατοντάδες επαναστάτες και γυναικόπαιδα. Όταν τα τείχη έπεσαν, οι πολιορκημένοι, με τον ηγούμενο Γαβριήλ, ανατίναξαν την πυριτιδαποθήκη. Σκοτώθηκαν οι περισσότεροι μέσα στη μονή, και πολλοί από τους επιτιθέμενους.

Το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου συγκίνησε την Ευρώπη. Ο Βίκτωρ Ουγκό έγραψε υπέρ των Κρητικών, και εθελοντές ήρθαν από την Ιταλία, τη Γαλλία, τις ΗΠΑ. Η επανάσταση όμως έσβησε το 1869. Ο σουλτάνος παραχώρησε τον Οργανικό Νόμο (1868), ένα είδος τοπικού συντάγματος: χριστιανοί υπάλληλοι και αντιπρόσωποι στη διοίκηση, ίση θέση για την ελληνική και την τουρκική γλώσσα, μεικτά δικαστήρια.
Από τη Χαλέπα στην Κρητική Πολιτεία
| Χρονιά | Γεγονός | Τι κέρδισε ή έχασε το νησί |
|---|---|---|
| 1878 | νέα επανάσταση, την ώρα του ρωσοτουρκικού πολέμου | η Σύμβαση της Χαλέπας: ο γενικός διοικητής μπορεί να είναι χριστιανός, και στη διοίκηση πλειοψηφούν οι χριστιανοί. Μια ημιαυτονομία. |
| 1889 | αποτυχημένη επανάσταση | ο σουλτάνος καταργεί στην πράξη τη Σύμβαση της Χαλέπας |
| 1896–1897 | νέα επανάσταση· ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στο νησί | ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897, που η Ελλάδα χάνει στη Θεσσαλία |
| 1898 | οι Δυνάμεις επεμβαίνουν και διώχνουν τον οθωμανικό στρατό | η αυτόνομη Κρητική Πολιτεία |
Το παράδοξο του 1897: η Ελλάδα έχασε τον πόλεμο, κι όμως η Κρήτη κέρδισε την αυτονομία της. Οι Δυνάμεις είχαν ήδη στείλει στόλους και στρατό στο νησί, και δεν ήθελαν να αφήσουν το ζήτημα ανοιχτό. Τον Αύγουστο του 1898, σε ταραχές στο Ηράκλειο, σκοτώθηκαν εκατοντάδες χριστιανοί, και μαζί ο Βρετανός υποπρόξενος και Βρετανοί στρατιώτες. Μετά από αυτό, οι Δυνάμεις έβγαλαν τον οθωμανικό στρατό από το νησί.
Η Κρητική Πολιτεία (1898–1913)
Η Κρητική Πολιτεία ήταν ένα ιδιόμορφο κράτος. Είχε δική της Βουλή, σύνταγμα, σημαία, χωροφυλακή, νόμισμα και γραμματόσημα. Τυπικά όμως έμενε υπό την κυριαρχία του σουλτάνου, και στρατεύματα των Δυνάμεων έμεναν στο νησί.
Ύπατος αρμοστής, δηλαδή γενικός διοικητής, έγινε ο πρίγκιπας Γεώργιος, δευτερότοκος γιος του βασιλιά της Ελλάδας. Υπουργός Δικαιοσύνης διορίστηκε ένας νέος δικηγόρος από τα Χανιά, ο Ελευθέριος Βενιζέλος.
Οι δύο συγκρούστηκαν γρήγορα. Ο πρίγκιπας κυβερνούσε όλο και πιο αυταρχικά και πίστευε ότι η ένωση θα έρθει με τις καλές του σχέσεις με τις αυλές της Ευρώπης. Ο Βενιζέλος πίστευε ότι οι Δυνάμεις δεν θα δέχονταν ακόμα την ένωση, και ότι η Κρήτη έπρεπε πρώτα να χτίσει δικούς της θεσμούς και να μην εξαρτάται από τη διάθεση ενός ανθρώπου. Ο πρίγκιπας τον απέλυσε.
Τον Μάρτιο του 1905 ο Βενιζέλος, με τον Κωνσταντίνο Φούμη και τον Κωνσταντίνο Μάνο, συγκέντρωσε ένοπλους στο χωριό Θέρισο, κοντά στα Χανιά, και κήρυξε την ένωση. Το κίνημα του Θερίσου δεν έφερε την ένωση, γιατί οι Δυνάμεις αντέδρασαν, αλλά ανάγκασε τον πρίγκιπα Γεώργιο να παραιτηθεί το 1906. Τη θέση του πήρε ο Αλέξανδρος Ζαΐμης, και ο Βενιζέλος έγινε ο ισχυρότερος πολιτικός του νησιού.
Η ένωση
Το 1908, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε κρίση, η Κρητική Βουλή κήρυξε μόνη της την ένωση με την Ελλάδα. Οι κυβερνήσεις της Αθήνας δεν τόλμησαν να τη δεχτούν επίσημα, από φόβο για νέο πόλεμο. Το 1910 ο Βενιζέλος κλήθηκε στην Αθήνα και έγινε πρωθυπουργός της Ελλάδας.
Η ένωση έγινε τελικά με τους Βαλκανικούς πολέμους. Το 1912 Κρητικοί βουλευτές μπήκαν στην ελληνική Βουλή. Με τις συνθήκες του 1913 ο σουλτάνος παραιτήθηκε από κάθε δικαίωμα στο νησί, και την 1η Δεκεμβρίου 1913 η ελληνική σημαία υψώθηκε στο φρούριο Φιρκά, στο λιμάνι των Χανίων.

Οι μουσουλμάνοι Κρητικοί, που είχαν αρχίσει να φεύγουν ήδη από τα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας, έφυγαν σχεδόν όλοι με την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923. Εγκαταστάθηκαν σε πόλεις της Μικράς Ασίας και της Συρίας, και κάποιοι από τους απογόνους τους μιλούσαν ακόμα κρητικά δεκαετίες αργότερα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια χρονιά ιδρύθηκε η Κρητική Πολιτεία, και ποιος έγινε ο πρώτος ύπατος αρμοστής της;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι ήταν το κρητικό ζήτημα και γιατί η Κρήτη έμεινε έξω από το ελληνικό κράτος το 1830.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τις επαναστάσεις και τους σταθμούς από το 1821 ως την ένωση του 1913.
- Να διαβάζεις ένα υπόμνημα των επαναστατών του 1866 και να εξηγείς τι ζητούσαν και από ποιους.
- Να εξηγείς τη σύγκρουση του πρίγκιπα Γεώργιου με τον Βενιζέλο και τι έφερε το Θέρισο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.