Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το Κρητικό ζήτημα

Από το 1821 ως την ένωση του 1913: οι επαναστάσεις ενός νησιού που ήθελε την Ελλάδα.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §21

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι ήταν το κρητικό ζήτημα και γιατί η Κρήτη έμεινε έξω από το ελληνικό κράτος το 1830.
  2. Να τοποθετείς στον χρόνο τις επαναστάσεις και τους σταθμούς από το 1821 ως την ένωση του 1913.
  3. Να διαβάζεις ένα υπόμνημα των επαναστατών του 1866 και να εξηγείς τι ζητούσαν και από ποιους.
  4. Να εξηγείς τη σύγκρουση του πρίγκιπα Γεώργιου με τον Βενιζέλο και τι έφερε το Θέρισο.

Ένα νησί έξω από τα σύνορα

Η Κρήτη ξεσηκώθηκε το 1821 μαζί με την Πελοπόννησο και τη Στερεά. Όταν όμως το 1830 χαράχτηκαν τα σύνορα του νέου κράτους, το νησί έμεινε απέξω. Οι Μεγάλες Δυνάμεις, και πρώτα απ' όλα η Βρετανία, δεν ήθελαν η μικρή Ελλάδα να ελέγχει ένα νησί σε τόσο σημαντική θέση της Μεσογείου.

Ακολούθησαν ογδόντα χρόνια επαναστάσεων. Οι προσπάθειες των χριστιανών Κρητικών, των Ελλήνων του ελεύθερου κράτους και των ελληνικών κυβερνήσεων για την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, μαζί με τις αντιδράσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τις παρεμβάσεις των Δυνάμεων, ονομάστηκαν κρητικό ζήτημα.

Το ερώτημα της ενότητας: γιατί χρειάστηκαν τόσες επαναστάσεις, και τι κέρδιζε το νησί κάθε φορά;

Ποιοι ζούσαν στο νησί

Η Κρήτη δεν ήταν νησί μόνο χριστιανών. Στις αρχές του 19ου αιώνα οι μουσουλμάνοι ήταν πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού, και στα τέλη του, μετά από τόσες επαναστάσεις και φυγές, ακόμα περίπου ένας στους τέσσερις κατοίκους. Ζούσαν κυρίως στις πόλεις, στο Ηράκλειο, το Ρέθυμνο, τα Χανιά. Οι περισσότεροι ήταν απόγονοι Κρητικών που είχαν εξισλαμιστεί στους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας, και μιλούσαν ελληνικά, με την ίδια κρητική διάλεκτο με τους γείτονές τους.

Γι' αυτό κάθε επανάσταση ήταν και μια σύγκρουση μέσα στο ίδιο νησί. Και οι δύο κοινότητες έζησαν σφαγές, καμένα χωριά και φυγή, και και οι δύο θυμούνται τα θύματά τους.

Από τον Μοχάμετ Άλι στο Αρκάδι

Το 1824 την επανάσταση την κατέπνιξε ο στρατός του Μοχάμετ Άλι, του ηγεμόνα της Αιγύπτου, που κράτησε το νησί ως το 1840. Μετά η Κρήτη γύρισε στην οθωμανική διοίκηση. Οι Κρητικοί ξεσηκώθηκαν ξανά το 1841 και το 1858, και κάθε φορά κέρδιζαν κάποια προνόμια, όχι την ένωση.

Η μεγαλύτερη επανάσταση ήταν του 1866–1869. Οι επαναστάτες συγκεντρώθηκαν σε συνέλευση, κήρυξαν την ένωση με την Ελλάδα και έστειλαν υπόμνημα στους βασιλιάδες της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας.

Παράδειγμα 1

Διάβασε μια πηγή: οι επαναστατημένοι Κρητικοί γράφουν στους βασιλιάδες των Δυνάμεων (Μάιος 1866)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Τον Νοέμβριο του 1866 ο οθωμανικός στρατός πολιόρκησε τη Μονή Αρκαδίου, κοντά στο Ρέθυμνο, όπου είχαν κλειστεί εκατοντάδες επαναστάτες και γυναικόπαιδα. Όταν τα τείχη έπεσαν, οι πολιορκημένοι, με τον ηγούμενο Γαβριήλ, ανατίναξαν την πυριτιδαποθήκη. Σκοτώθηκαν οι περισσότεροι μέσα στη μονή, και πολλοί από τους επιτιθέμενους.

Η πέτρινη πρόσοψη μιας εκκλησίας με κίονες, τρεις πόρτες και ένα ψηλό καμπαναριό με καμπάνες στην κορυφή, σε μια αυλή με γλάστρες και ένα μεγάλο κυπαρίσσι.
Η εκκλησία της Μονής Αρκαδίου, κοντά στο Ρέθυμνο. Η πρόσοψή της χτίστηκε τον 16ο αιώνα και στέκεται ακόμα, παρά την πολιορκία του 1866. Τα νέα της ανατίναξης ταξίδεψαν σε όλη την Ευρώπη και έκαναν το κρητικό ζήτημα γνωστό έξω από τα Βαλκάνια.Φωτογραφία: Prekario · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου συγκίνησε την Ευρώπη. Ο Βίκτωρ Ουγκό έγραψε υπέρ των Κρητικών, και εθελοντές ήρθαν από την Ιταλία, τη Γαλλία, τις ΗΠΑ. Η επανάσταση όμως έσβησε το 1869. Ο σουλτάνος παραχώρησε τον Οργανικό Νόμο (1868), ένα είδος τοπικού συντάγματος: χριστιανοί υπάλληλοι και αντιπρόσωποι στη διοίκηση, ίση θέση για την ελληνική και την τουρκική γλώσσα, μεικτά δικαστήρια.

Από τη Χαλέπα στην Κρητική Πολιτεία

ΧρονιάΓεγονόςΤι κέρδισε ή έχασε το νησί
1878νέα επανάσταση, την ώρα του ρωσοτουρκικού πολέμουη Σύμβαση της Χαλέπας: ο γενικός διοικητής μπορεί να είναι χριστιανός, και στη διοίκηση πλειοψηφούν οι χριστιανοί. Μια ημιαυτονομία.
1889αποτυχημένη επανάστασηο σουλτάνος καταργεί στην πράξη τη Σύμβαση της Χαλέπας
1896–1897νέα επανάσταση· ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στο νησίο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897, που η Ελλάδα χάνει στη Θεσσαλία
1898οι Δυνάμεις επεμβαίνουν και διώχνουν τον οθωμανικό στρατόη αυτόνομη Κρητική Πολιτεία

Το παράδοξο του 1897: η Ελλάδα έχασε τον πόλεμο, κι όμως η Κρήτη κέρδισε την αυτονομία της. Οι Δυνάμεις είχαν ήδη στείλει στόλους και στρατό στο νησί, και δεν ήθελαν να αφήσουν το ζήτημα ανοιχτό. Τον Αύγουστο του 1898, σε ταραχές στο Ηράκλειο, σκοτώθηκαν εκατοντάδες χριστιανοί, και μαζί ο Βρετανός υποπρόξενος και Βρετανοί στρατιώτες. Μετά από αυτό, οι Δυνάμεις έβγαλαν τον οθωμανικό στρατό από το νησί.

Η Κρητική Πολιτεία (1898–1913)

Η Κρητική Πολιτεία ήταν ένα ιδιόμορφο κράτος. Είχε δική της Βουλή, σύνταγμα, σημαία, χωροφυλακή, νόμισμα και γραμματόσημα. Τυπικά όμως έμενε υπό την κυριαρχία του σουλτάνου, και στρατεύματα των Δυνάμεων έμεναν στο νησί.

Ύπατος αρμοστής, δηλαδή γενικός διοικητής, έγινε ο πρίγκιπας Γεώργιος, δευτερότοκος γιος του βασιλιά της Ελλάδας. Υπουργός Δικαιοσύνης διορίστηκε ένας νέος δικηγόρος από τα Χανιά, ο Ελευθέριος Βενιζέλος.

Οι δύο συγκρούστηκαν γρήγορα. Ο πρίγκιπας κυβερνούσε όλο και πιο αυταρχικά και πίστευε ότι η ένωση θα έρθει με τις καλές του σχέσεις με τις αυλές της Ευρώπης. Ο Βενιζέλος πίστευε ότι οι Δυνάμεις δεν θα δέχονταν ακόμα την ένωση, και ότι η Κρήτη έπρεπε πρώτα να χτίσει δικούς της θεσμούς και να μην εξαρτάται από τη διάθεση ενός ανθρώπου. Ο πρίγκιπας τον απέλυσε.

Τον Μάρτιο του 1905 ο Βενιζέλος, με τον Κωνσταντίνο Φούμη και τον Κωνσταντίνο Μάνο, συγκέντρωσε ένοπλους στο χωριό Θέρισο, κοντά στα Χανιά, και κήρυξε την ένωση. Το κίνημα του Θερίσου δεν έφερε την ένωση, γιατί οι Δυνάμεις αντέδρασαν, αλλά ανάγκασε τον πρίγκιπα Γεώργιο να παραιτηθεί το 1906. Τη θέση του πήρε ο Αλέξανδρος Ζαΐμης, και ο Βενιζέλος έγινε ο ισχυρότερος πολιτικός του νησιού.

Η ένωση

Το 1908, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε κρίση, η Κρητική Βουλή κήρυξε μόνη της την ένωση με την Ελλάδα. Οι κυβερνήσεις της Αθήνας δεν τόλμησαν να τη δεχτούν επίσημα, από φόβο για νέο πόλεμο. Το 1910 ο Βενιζέλος κλήθηκε στην Αθήνα και έγινε πρωθυπουργός της Ελλάδας.

Η ένωση έγινε τελικά με τους Βαλκανικούς πολέμους. Το 1912 Κρητικοί βουλευτές μπήκαν στην ελληνική Βουλή. Με τις συνθήκες του 1913 ο σουλτάνος παραιτήθηκε από κάθε δικαίωμα στο νησί, και την 1η Δεκεμβρίου 1913 η ελληνική σημαία υψώθηκε στο φρούριο Φιρκά, στο λιμάνι των Χανίων.

Ψηλά πέτρινα τείχη με επάλξεις και μια πέτρινη καμάρα, και στη γωνία τους ένας ιστός με την ελληνική σημαία, πάνω από τη θάλασσα.
Ο Φιρκάς, το φρούριο στην είσοδο του λιμανιού των Χανίων. Εδώ υψώθηκε η ελληνική σημαία την 1η Δεκεμβρίου 1913, ογδόντα δύο χρόνια μετά την πρώτη επανάσταση του νησιού. Η σημαία κυματίζει και σήμερα στο ίδιο σημείο.Φωτογραφία: Jebulon · CC0 · Wikimedia Commons

Οι μουσουλμάνοι Κρητικοί, που είχαν αρχίσει να φεύγουν ήδη από τα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας, έφυγαν σχεδόν όλοι με την ανταλλαγή πληθυσμών του 1923. Εγκαταστάθηκαν σε πόλεις της Μικράς Ασίας και της Συρίας, και κάποιοι από τους απογόνους τους μιλούσαν ακόμα κρητικά δεκαετίες αργότερα.

Από το 1821 στον Φιρκά

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο συχνά ξεσπούσαν επαναστάσεις, και πόσο λίγο κράτησε η Κρητική Πολιτεία. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Η Κρήτη στην Επανάσταση · 1821Το νησί ξεσηκώνεται, αλλά το 1824 ο αιγυπτιακός στρατός την καταπνίγει.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί η Κρήτη έμεινε έξω από τα σύνορα του ελληνικού κράτους το 1830;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποια χρονιά ιδρύθηκε η Κρητική Πολιτεία, και ποιος έγινε ο πρώτος ύπατος αρμοστής της;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι ήταν το κρητικό ζήτημα και γιατί η Κρήτη έμεινε έξω από το ελληνικό κράτος το 1830.
  • Να τοποθετείς στον χρόνο τις επαναστάσεις και τους σταθμούς από το 1821 ως την ένωση του 1913.
  • Να διαβάζεις ένα υπόμνημα των επαναστατών του 1866 και να εξηγείς τι ζητούσαν και από ποιους.
  • Να εξηγείς τη σύγκρουση του πρίγκιπα Γεώργιου με τον Βενιζέλο και τι έφερε το Θέρισο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;