Μακεδονικός Αγώνας και Βαλκανικοί πόλεμοι
Ο Βενιζέλος και η Ελλάδα που μεγάλωσε κατά δύο τρίτα το 1912-1913.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §22, 27, 28, 29
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί η οθωμανική Μακεδονία έγινε πεδίο ανταγωνισμού Ελλάδας, Βουλγαρίας και Σερβίας, και τι σήμαινε αυτό για τους κατοίκους της.
- Να περιγράφεις τις αλλαγές του Βενιζέλου μετά το Γουδί και τη δημιουργία της Βαλκανικής Συμμαχίας.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τον Α΄ και τον Β΄ Βαλκανικό πόλεμο και να συγκρίνεις τα αποτελέσματά τους για κάθε κράτος.
- Να διαβάζεις μια πηγή για τη βία κατά των αμάχων και να εξηγείς γιατί κάθε πλευρά θυμάται τους πολέμους διαφορετικά.
Μια περιοχή, πολλές διεκδικήσεις
Στα τέλη του 19ου αιώνα η Μακεδονία ήταν ακόμη οθωμανική. Δεν ήταν ενιαία επαρχία, αλλά κομμάτια τριών διοικητικών περιφερειών (βιλαετιών): της Θεσσαλονίκης, του Μοναστηρίου και του Κοσσυφοπεδίου. Ήταν επίσης μία από τις πιο ανάμεικτες περιοχές της Ευρώπης. Εκεί ζούσαν:
- χριστιανοί που μιλούσαν ελληνικά, σλαβικά ιδιώματα ή βλάχικα·
- μουσουλμάνοι τουρκόφωνοι, αλβανόφωνοι, σλαβόφωνοι, ελληνόφωνοι·
- Εβραίοι, κυρίως στη Θεσσαλονίκη, όπου ήταν η μεγαλύτερη κοινότητα της πόλης.
Το οθωμανικό κράτος μετρούσε τους υπηκόους του κατά θρησκεία, όχι κατά γλώσσα ή «εθνότητα». Για πολλούς χωρικούς η ταυτότητα ήταν πρώτα το χωριό, η οικογένεια και η εκκλησία τους· η εθνική ταυτότητα ήταν κάτι που διαμορφωνόταν ακόμη, και για αυτήν ανταγωνίζονταν τρία νέα κράτη: η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Σερβία.
Εκκλησίες, σχολεία, ένοπλα σώματα
Το 1870 ο σουλτάνος ίδρυσε τη Βουλγαρική Εξαρχία, μια ορθόδοξη εκκλησία ανεξάρτητη από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, που το 1872 την κήρυξε σχισματική. Από τότε κάθε χωριό έπρεπε να διαλέξει: πατριαρχικό ή εξαρχικό; Η επιλογή εκκλησίας έγινε επιλογή έθνους. Η Αθήνα, η Σόφια και το Βελιγράδι έστελναν δασκάλους, πλήρωναν σχολεία, χρηματοδοτούσαν ιερείς.
Από τη δεκαετία του 1890 ο ανταγωνισμός έγινε ένοπλος:
- Η ΕΜΕΟ (Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση, 1893), που τη στήριζαν κυρίως εξαρχικοί, ζητούσε αυτονομία της Μακεδονίας. Η εξέγερση του Ίλιντεν (Αύγουστος 1903) καταπνίγηκε από τον οθωμανικό στρατό, με κατεστραμμένα χωριά και χιλιάδες άστεγους.
- Από το 1904 δρούσαν στην περιοχή και ελληνικά ένοπλα σώματα, με αξιωματικούς από την Ελλάδα και ντόπιους μαχητές. Ο Παύλος Μελάς σκοτώθηκε τον Οκτώβριο του 1904 και έγινε σύμβολο στην Ελλάδα. Δρούσαν επίσης σερβικά σώματα.
Αυτό που στην ελληνική μνήμη λέγεται Μακεδονικός Αγώνας (1904–1908) ήταν για τους χωρικούς κάτι πολύ συγκεκριμένο: ένοπλοι που έρχονταν τη νύχτα και ζητούσαν να αλλάξει το χωριό εκκλησία ή δάσκαλο, απειλές, δολοφονίες προκρίτων και ιερέων, και από τις δύο πλευρές. Οι οθωμανικές αρχές καταδίωκαν όλα τα σώματα, και οι Μεγάλες Δυνάμεις έστειλαν ξένους αξιωματικούς στη χωροφυλακή της περιοχής.

Τον Ιούλιο του 1908 το κίνημα των Νεοτούρκων επανέφερε το οθωμανικό σύνταγμα και υποσχέθηκε ισότητα σε όλους τους υπηκόους. Τα ένοπλα σώματα σταμάτησαν. Η υπόσχεση όμως δεν κράτησε: οι Νεότουρκοι στράφηκαν σύντομα σε έναν τουρκικό εθνικισμό, και τα βαλκανικά κράτη κατάλαβαν ότι το ζήτημα θα λυνόταν στο πεδίο της μάχης.
Γουδί, Βενιζέλος, Βαλκανική Συμμαχία
Τον Αύγουστο του 1909 αξιωματικοί του Στρατιωτικού Συνδέσμου συγκεντρώθηκαν στο Γουδί και ζήτησαν αλλαγές στον στρατό και στο κράτος. Κάλεσαν από την Κρήτη τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που έγινε πρωθυπουργός το 1910 με το νέο Κόμμα των Φιλελευθέρων. Μέσα σε δύο χρόνια:
- αναθεωρήθηκε το Σύνταγμα (1911)·
- αναδιοργανώθηκαν στρατός και στόλος, με ξένες αποστολές·
- ψηφίστηκαν νόμοι για τη δημόσια διοίκηση, την παιδεία και τη γη.
Το πιο παράτολμο βήμα ήταν διπλωματικό. Το 1912 Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο, αντίπαλοι ως τότε στη Μακεδονία, έκλεισαν συμμαχία εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Βαλκανική Συμμαχία είχε όμως ένα κενό: δεν είχε συμφωνηθεί πώς θα μοιραστεί η Μακεδονία. Η Σερβία και η Βουλγαρία είχαν αφήσει μια «αμφισβητούμενη ζώνη» στην κρίση του τσάρου, και η Ελλάδα με τη Βουλγαρία δεν είχαν συμφωνήσει τίποτα για τα εδάφη.
Ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος (1912–1913)
Τον Οκτώβριο του 1912 οι σύμμαχοι επιτέθηκαν. Ο ελληνικός στρατός νίκησε στο Σαραντάπορο και στα Γιαννιτσά, και στις 26 Οκτωβρίου 1912 (με το παλαιό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στην Ελλάδα) ο Οθωμανός διοικητής παρέδωσε τη Θεσσαλονίκη, λίγο πριν φτάσουν βουλγαρικά τμήματα. Ο στόλος, με ναυαρχίδα το Αβέρωφ, κέρδισε στην Έλλη και στη Λήμνο και απελευθέρωσε τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου. Τον Φεβρουάριο του 1913 παραδόθηκαν τα Ιωάννινα. Τον Μάρτιο ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη.

Με τη Συνθήκη του Λονδίνου (Μάιος 1913) η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχασε σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά της εδάφη. Αναγνωρίστηκε και ένα νέο κράτος, η Αλβανία, που είχε κηρύξει την ανεξαρτησία της τον Νοέμβριο του 1912.
Ο Β΄ Βαλκανικός πόλεμος (1913)
Οι νικητές δεν συμφωνούσαν στη μοιρασιά. Η Βουλγαρία, που είχε σηκώσει το μεγαλύτερο βάρος στη Θράκη, θεωρούσε ότι δικαιούνταν το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας· Ελλάδα και Σερβία κρατούσαν ήδη ό,τι είχαν καταλάβει και είχαν συμμαχήσει μεταξύ τους. Τον Ιούνιο του 1913 η Βουλγαρία επιτέθηκε στις θέσεις των πρώην συμμάχων της. Ο ελληνικός στρατός νίκησε στο Κιλκίς–Λαχανά, και σύντομα η Ρουμανία και η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπήκαν στον πόλεμο εναντίον της Βουλγαρίας. Η Συνθήκη του Βουκουρεστίου (Αύγουστος 1913) έκλεισε τον πόλεμο.
| Κράτος | Τι κέρδισε ή έχασε το 1912–1913 |
|---|---|
| Ελλάδα | Νότια Μακεδονία με Θεσσαλονίκη και Καβάλα, Ήπειρο με Ιωάννινα, νησιά του Αιγαίου· η ένωση της Κρήτης αναγνωρίστηκε. |
| Σερβία | Το βόρειο τμήμα της Μακεδονίας (περίπου η σημερινή Βόρεια Μακεδονία) και το μεγαλύτερο μέρος του Κοσσυφοπεδίου· η έκτασή της σχεδόν διπλασιάστηκε. |
| Βουλγαρία | Ένα μικρό μέρος της Μακεδονίας και έξοδο στο Αιγαίο στη Δυτική Θράκη· έχασε τη Νότια Δοβρουτσά από τη Ρουμανία. |
| Οθωμανική Αυτοκρατορία | Έχασε σχεδόν όλη την ευρωπαϊκή της επικράτεια· ξαναπήρε μόνο την Αδριανούπολη. |
Παράδειγμα 1
Διάβασε τους αριθμούς: «η Ελλάδα διπλασιάστηκε»;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα δεδομένα. Σύμφωνα με τις συνηθισμένες εκτιμήσεις, η έκταση της Ελλάδας πέρασε από περίπου 63.000 σε περίπου 108.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, και ο πληθυσμός από περίπου 2,7 σε περίπου 4,4 εκατομμύρια.
Ο υπολογισμός. Η έκταση αυξήθηκε κατά περίπου 45.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, δηλαδή περίπου 70%. Ο πληθυσμός κατά περίπου 1,7 εκατομμύρια, δηλαδή περίπου 63%.
Η ερμηνεία. Η φράση «η Ελλάδα διπλασιάστηκε» είναι στρογγυλεμένη: η αύξηση ήταν τεράστια, αλλά όχι ακριβώς διπλάσια. Και κάτι ακόμη: οι νέοι πολίτες δεν ήταν όλοι Έλληνες. Περιλάμβαναν μουσουλμάνους, Εβραίους, σλαβόφωνους, Βλάχους — ένα κράτος πια πολύ πιο ανάμεικτο απ' ό,τι πριν.
Οι άμαχοι
Οι πόλεμοι δεν έγιναν μόνο ανάμεσα σε στρατούς. Χωριά κάηκαν, άμαχοι σκοτώθηκαν, και ολόκληροι πληθυσμοί έφυγαν: μουσουλμάνοι της Μακεδονίας και της Θράκης προς την Ανατολία, Βούλγαροι από τις περιοχές που πήραν Ελλάδα και Σερβία, Έλληνες από τη Βουλγαρία και την Ανατολική Θράκη.
Παράδειγμα 2
Διάβασε μια πηγή: η έκθεση της Επιτροπής Carnegie (1914)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Το 1913 ένα αμερικανικό ίδρυμα για την ειρήνη, το Carnegie Endowment, έστειλε στα Βαλκάνια διεθνή επιτροπή να ερευνήσει τους πολέμους. Η έκθεσή της, σε ελεύθερη απόδοση, κατέληγε ότι η βία κατά των αμάχων δεν ήταν έργο ενός μόνο έθνους: όλοι οι στρατοί και τα άτακτα σώματα έκαψαν χωριά και σκότωσαν αμάχους, συχνά με στόχο να φύγει ένας πληθυσμός και να αλλάξει η σύνθεση μιας περιοχής.
Παραδείγματα που καταγράφει. Στο Δοξάτο και στις Σέρρες σκοτώθηκαν Έλληνες άμαχοι από βουλγαρικά τμήματα το 1913. Το Κιλκίς, πόλη με κυρίως βουλγαρικό πληθυσμό, κάηκε μετά τη μάχη από τον ελληνικό στρατό. Μουσουλμανικά χωριά λεηλατήθηκαν από όλους τους στρατούς σχεδόν σε κάθε φάση του πολέμου.
Πώς τη διαβάζουμε. Η επιτροπή ήταν ξένη και δεν είχε συμφέρον να ευνοήσει μια πλευρά, αλλά βασίστηκε σε μαρτυρίες που μάζεψε μέσα σε λίγες εβδομάδες. Κάθε κυβέρνηση αμφισβήτησε όσα την αφορούσαν. Ο ιστορικός κρατάει τη γενική εικόνα, που επιβεβαιώνεται από πολλές πηγές, και ελέγχει κάθε λεπτομέρεια χωριστά.
Το συμπέρασμα. Η ίδια περίοδος είναι για τον έναν απελευθέρωση και για τον άλλον ξεριζωμός. Και οι δύο μνήμες είναι αληθινές για όσους τις έζησαν· καμία δεν είναι ολόκληρη η ιστορία.
Τέσσερα κράτη, τέσσερις εμπειρίες
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λεγόταν η ναυαρχίδα του ελληνικού στόλου στις ναυμαχίες της Έλλης και της Λήμνου;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί η οθωμανική Μακεδονία έγινε πεδίο ανταγωνισμού Ελλάδας, Βουλγαρίας και Σερβίας, και τι σήμαινε αυτό για τους κατοίκους της.
- Να περιγράφεις τις αλλαγές του Βενιζέλου μετά το Γουδί και τη δημιουργία της Βαλκανικής Συμμαχίας.
- Να τοποθετείς στον χρόνο τον Α΄ και τον Β΄ Βαλκανικό πόλεμο και να συγκρίνεις τα αποτελέσματά τους για κάθε κράτος.
- Να διαβάζεις μια πηγή για τη βία κατά των αμάχων και να εξηγείς γιατί κάθε πλευρά θυμάται τους πολέμους διαφορετικά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.