Μακεδονικός Αγώνας και Βαλκανικοί πόλεμοι

Μια περιοχή, πολλές διεκδικήσεις

Στα τέλη του 19ου αιώνα η Μακεδονία ήταν ακόμη οθωμανική. Δεν ήταν ενιαία επαρχία, αλλά κομμάτια τριών διοικητικών περιφερειών (βιλαετιών): της Θεσσαλονίκης, του Μοναστηρίου και του Κοσσυφοπεδίου. Ήταν επίσης μία από τις πιο ανάμεικτες περιοχές της Ευρώπης. Εκεί ζούσαν:

• χριστιανοί που μιλούσαν ελληνικά, σλαβικά ιδιώματα ή βλάχικα·
• μουσουλμάνοι τουρκόφωνοι, αλβανόφωνοι, σλαβόφωνοι, ελληνόφωνοι·
• Εβραίοι, κυρίως στη Θεσσαλονίκη, όπου ήταν η μεγαλύτερη κοινότητα της πόλης.

Το οθωμανικό κράτος μετρούσε τους υπηκόους του κατά θρησκεία, όχι κατά γλώσσα ή «εθνότητα». Για πολλούς χωρικούς η ταυτότητα ήταν πρώτα το χωριό, η οικογένεια και η εκκλησία τους· η εθνική ταυτότητα ήταν κάτι που διαμορφωνόταν ακόμη, και για αυτήν ανταγωνίζονταν τρία νέα κράτη: η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Σερβία.

Εκκλησίες, σχολεία, ένοπλα σώματα

Το 1870 ο σουλτάνος ίδρυσε τη Βουλγαρική Εξαρχία, μια ορθόδοξη εκκλησία ανεξάρτητη από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, που το 1872 την κήρυξε σχισματική. Από τότε κάθε χωριό έπρεπε να διαλέξει: πατριαρχικό ή εξαρχικό; Η επιλογή εκκλησίας έγινε επιλογή έθνους. Η Αθήνα, η Σόφια και το Βελιγράδι έστελναν δασκάλους, πλήρωναν σχολεία, χρηματοδοτούσαν ιερείς.

Από τη δεκαετία του 1890 ο ανταγωνισμός έγινε ένοπλος:

• Η ΕΜΕΟ (Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση, 1893), που τη στήριζαν κυρίως εξαρχικοί, ζητούσε αυτονομία της Μακεδονίας. Η εξέγερση του Ίλιντεν (Αύγουστος 1903) καταπνίγηκε από τον οθωμανικό στρατό, με κατεστραμμένα χωριά και χιλιάδες άστεγους.
• Από το 1904 δρούσαν στην περιοχή και ελληνικά ένοπλα σώματα, με αξιωματικούς από την Ελλάδα και ντόπιους μαχητές. Ο Παύλος Μελάς σκοτώθηκε τον Οκτώβριο του 1904 και έγινε σύμβολο στην Ελλάδα. Δρούσαν επίσης σερβικά σώματα.

Αυτό που στην ελληνική μνήμη λέγεται Μακεδονικός Αγώνας (1904–1908) ήταν για τους χωρικούς κάτι πολύ συγκεκριμένο: ένοπλοι που έρχονταν τη νύχτα και ζητούσαν να αλλάξει το χωριό εκκλησία ή δάσκαλο, απειλές, δολοφονίες προκρίτων και ιερέων, και από τις δύο πλευρές. Οι οθωμανικές αρχές καταδίωκαν όλα τα σώματα, και οι Μεγάλες Δυνάμεις έστειλαν ξένους αξιωματικούς στη χωροφυλακή της περιοχής.

Τον Ιούλιο του 1908 το κίνημα των Νεοτούρκων επανέφερε το οθωμανικό σύνταγμα και υποσχέθηκε ισότητα σε όλους τους υπηκόους. Τα ένοπλα σώματα σταμάτησαν. Η υπόσχεση όμως δεν κράτησε: οι Νεότουρκοι στράφηκαν σύντομα σε έναν τουρκικό εθνικισμό, και τα βαλκανικά κράτη κατάλαβαν ότι το ζήτημα θα λυνόταν στο πεδίο της μάχης.

Γουδί, Βενιζέλος, Βαλκανική Συμμαχία

Τον Αύγουστο του 1909 αξιωματικοί του Στρατιωτικού Συνδέσμου συγκεντρώθηκαν στο Γουδί και ζήτησαν αλλαγές στον στρατό και στο κράτος. Κάλεσαν από την Κρήτη τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που έγινε πρωθυπουργός το 1910 με το νέο Κόμμα των Φιλελευθέρων. Μέσα σε δύο χρόνια:

• αναθεωρήθηκε το Σύνταγμα (1911)·
• αναδιοργανώθηκαν στρατός και στόλος, με ξένες αποστολές·
• ψηφίστηκαν νόμοι για τη δημόσια διοίκηση, την παιδεία και τη γη.

Το πιο παράτολμο βήμα ήταν διπλωματικό. Το 1912 Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο, αντίπαλοι ως τότε στη Μακεδονία, έκλεισαν συμμαχία εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η Βαλκανική Συμμαχία είχε όμως ένα κενό: δεν είχε συμφωνηθεί πώς θα μοιραστεί η Μακεδονία.

Ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος (1912–1913)

Τον Οκτώβριο του 1912 οι σύμμαχοι επιτέθηκαν. Ο ελληνικός στρατός νίκησε στο Σαραντάπορο και στα Γιαννιτσά, και στις 26 Οκτωβρίου 1912 (με το παλαιό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στην Ελλάδα) ο Οθωμανός διοικητής παρέδωσε τη Θεσσαλονίκη, λίγο πριν φτάσουν βουλγαρικά τμήματα. Ο στόλος, με ναυαρχίδα το Αβέρωφ, κέρδισε στην Έλλη και στη Λήμνο και απελευθέρωσε τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου. Τον Φεβρουάριο του 1913 παραδόθηκαν τα Ιωάννινα. Τον Μάρτιο ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη.

Με τη Συνθήκη του Λονδίνου (Μάιος 1913) η Οθωμανική Αυτοκρατορία έχασε σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά της εδάφη. Ανακηρύχθηκε και ένα νέο κράτος, η Αλβανία.

Ο Β΄ Βαλκανικός πόλεμος (1913)

Οι νικητές δεν συμφωνούσαν στη μοιρασιά. Η Βουλγαρία, που είχε σηκώσει το μεγαλύτερο βάρος στη Θράκη, θεωρούσε ότι δικαιούνταν το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας· Ελλάδα και Σερβία κρατούσαν ήδη ό,τι είχαν καταλάβει και είχαν συμμαχήσει μεταξύ τους. Τον Ιούνιο του 1913 η Βουλγαρία επιτέθηκε στις θέσεις των πρώην συμμάχων της. Ο ελληνικός στρατός νίκησε στο Κιλκίς–Λαχανά, και σύντομα η Ρουμανία και η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπήκαν στον πόλεμο εναντίον της Βουλγαρίας. Η Συνθήκη του Βουκουρεστίου (Αύγουστος 1913) έκλεισε τον πόλεμο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Οι άμαχοι

Οι πόλεμοι δεν έγιναν μόνο ανάμεσα σε στρατούς. Χωριά κάηκαν, άμαχοι σκοτώθηκαν, και ολόκληροι πληθυσμοί έφυγαν: μουσουλμάνοι της Μακεδονίας και της Θράκης προς την Ανατολία, Βούλγαροι από τις περιοχές που πήραν Ελλάδα και Σερβία, Έλληνες από τη Βουλγαρία και την Ανατολική Θράκη.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Από την Εξαρχία στη Συνθήκη του Βουκουρεστίου

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο συμπυκνώνονται τα γεγονότα μετά το 1908. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Βουλγαρική ΕξαρχίαΊδρυση της ΕΜΕΟΕξέγερση του ΊλιντενΘάνατος του Παύλου ΜελάΚίνημα των ΝεοτούρκωνΚίνημα στο ΓουδίΟ Βενιζέλος πρωθυπουργόςΗ Θεσσαλονίκη στον ελληνικό στρατόΠαράδοση των ΙωαννίνωνΣυνθήκη του Βουκουρεστίου

Βουλγαρική Εξαρχία · 1870 μ.Χ.Ο σουλτάνος ιδρύει ορθόδοξη εκκλησία ανεξάρτητη από το Πατριαρχείο.

Τέσσερα κράτη, τέσσερις εμπειρίες

Για ποιο κράτος ισχύει;

Κάθε πρόταση περιγράφει τι κέρδισε, τι έχασε ή τι θυμάται ένα από τα τέσσερα κράτη από τους πολέμους του 1912–1913.

Ποιο κράτος;

Πήρε τη Θεσσαλονίκη και τα Ιωάννινα

ΕλλάδαΣερβίαΒουλγαρίαΟθωμανική Αυτοκρατορία

0 / 8