Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος

Μια Ευρώπη οπλισμένη και χωρισμένη στα δύο

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ευρώπη ήταν το κέντρο του κόσμου: είχε τα εργοστάσια, τα κεφάλαια και τις αυτοκρατορίες. Ήταν όμως και γεμάτη ανταγωνισμούς. Οι ιστορικοί τους συνοψίζουν σε τέσσερις:

Μετά τους Βαλκανικούς πολέμους του 1912–1913 η Σερβία είχε μεγαλώσει και η Αυστροουγγαρία τη φοβόταν. Τα Βαλκάνια ήταν, όπως έλεγαν τότε, η «πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης».

Από το Σεράγεβο στον πόλεμο: πέντε εβδομάδες

Στις 28 Ιουνίου 1914, στο Σεράγεβο της Βοσνίας, ο νεαρός Βόσνιος Σέρβος Γκαβρίλο Πρίντσιπ, μέλος μιας εθνικιστικής οργάνωσης, δολοφόνησε τον διάδοχο του θρόνου της Αυστροουγγαρίας, τον αρχιδούκα Φραγκίσκο Φερδινάνδο, και τη σύζυγό του. Μέσα σε πέντε εβδομάδες, οι συμμαχίες μετέτρεψαν μια δολοφονία σε πόλεμο όλων των Μεγάλων Δυνάμεων.

Η κρίση του Ιουλίου 1914

Τα βήματα που έφεραν την Ευρώπη από μια δολοφονία σε γενικό πόλεμο, χωρίς ημερομηνίες. Βάλ' τα στη σειρά σκεπτόμενος ποιο έπρεπε να γίνει πριν από ποιο.

Πάτα τα βήματα με τη σειρά που έγιναν

Η Γερμανία κηρύσσει τον πόλεμο στη Ρωσία και στη Γαλλία.Ο Πρίντσιπ δολοφονεί τον αρχιδούκα στο Σεράγεβο.Η Ρωσία επιστρατεύει για να στηρίξει τη Σερβία.Η Αυστροουγγαρία στέλνει στη Σερβία τελεσίγραφο με σκληρούς όρους.Ο γερμανικός στρατός μπαίνει στο Βέλγιο και η Βρετανία κηρύσσει τον πόλεμο.Η Γερμανία υπόσχεται στην Αυστροουγγαρία ότι θα τη στηρίξει ό,τι κι αν κάνει.Η Αυστροουγγαρία κηρύσσει τον πόλεμο στη Σερβία.

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6
7. 7

ΈλεγχοςΑπό την αρχή

Η Γερμανία είχε έτοιμο ένα σχέδιο για πόλεμο σε δύο μέτωπα, το σχέδιο Σλίφεν: να νικήσει γρήγορα τη Γαλλία περνώντας από το ουδέτερο Βέλγιο, και μετά να στραφεί κατά της Ρωσίας. Η παραβίαση του Βελγίου έφερε στον πόλεμο τη Βρετανία. Η Ιταλία δεν ακολούθησε τους συμμάχους της· το 1915 μπήκε στον πόλεμο με την Αντάντ. Με τις Κεντρικές Δυνάμεις (Γερμανία, Αυστροουγγαρία) πήγαν η Οθωμανική Αυτοκρατορία (1914) και η Βουλγαρία (1915).

Ο πόλεμος των χαρακωμάτων

Όλοι περίμεναν σύντομο πόλεμο: «ως τα Χριστούγεννα στο σπίτι». Τον Σεπτέμβριο του 1914 οι Γάλλοι και οι Βρετανοί σταμάτησαν τους Γερμανούς στον Μάρνη, κοντά στο Παρίσι. Τότε οι δύο στρατοί έσκαψαν χαρακώματα. Στο Δυτικό μέτωπο μια γραμμή χαρακωμάτων από τη Βόρεια Θάλασσα ως την Ελβετία έμεινε σχεδόν ακίνητη για τρεισήμισι χρόνια.

Η ζωή στα χαρακώματα σήμαινε λάσπη, ποντίκια, αρρώστιες, και την ουδέτερη «νεκρή ζώνη» ανάμεσα στους δύο στρατούς, με συρματοπλέγματα. Κάθε επίθεση κόστιζε δεκάδες χιλιάδες ζωές για λίγα χιλιόμετρα:

• Στο Βερντέν (1916) Γάλλοι και Γερμανοί είχαν μαζί περίπου 700.000 απώλειες (νεκρούς, τραυματίες και αγνοούμενους) σε δέκα μήνες.
• Στον Σομ (1916) ο βρετανικός στρατός είχε την πρώτη μέρα, την 1η Ιουλίου, περίπου 57.000 απώλειες, από τις οποίες σχεδόν 20.000 νεκρούς.

Ο πόλεμος έφερε νέα όπλα: πολυβόλα και βαρύ πυροβολικό, χημικά αέρια (από το 1915), άρματα μάχης (από το 1916), αεροπλάνα και υποβρύχια. Υπήρχαν και άλλα μέτωπα: το Ανατολικό, όπου πολεμούσε η Ρωσία, η Καλλίπολη στα Δαρδανέλια (1915–1916), όπου απέτυχε μια απόβαση της Αντάντ, η Μέση Ανατολή, και το Μακεδονικό μέτωπο, όπου θα πολεμούσε και η Ελλάδα.

Ένας «ολοκληρωτικός» πόλεμος

Για πρώτη φορά ένας πόλεμος κινητοποίησε ολόκληρες κοινωνίες. Τα εργοστάσια δούλευαν για τον στρατό, και οι γυναίκες πήραν τις θέσεις των ανδρών που είχαν φύγει για το μέτωπο. Τα κράτη έλεγχαν τα τρόφιμα με δελτίο, λογόκριναν τον Τύπο και χρησιμοποιούσαν την προπαγάνδα. Οι ναυτικοί αποκλεισμοί έφεραν πείνα στους αμάχους, ιδίως στη Γερμανία.

Ο πόλεμος έγινε και κάλυμμα για εγκλήματα κατά αμάχων. Από το 1915 η οθωμανική κυβέρνηση εκτόπισε τον αρμενικό πληθυσμό της Ανατολίας προς τις ερήμους της Συρίας. Σε σφαγές, πορείες θανάτου και στρατόπεδα πέθαναν εκατοντάδες χιλιάδες Αρμένιοι· οι εκτιμήσεις των ιστορικών φτάνουν ως πάνω από ένα εκατομμύριο. Πολλά κράτη, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, την αναγνωρίζουν ως γενοκτονία· η Τουρκία αμφισβητεί τον χαρακτηρισμό. Διώξεις υπέστησαν την ίδια εποχή και οι Έλληνες του Πόντου και της Μικράς Ασίας.

Νεκροί στρατιώτες σε έξι από τις εμπόλεμες χώρες, σε χιλιάδες

Στρογγυλεμένες εκτιμήσεις· οι πηγές διαφέρουν πολύ, ιδίως για τη Ρωσία και την Αυστροουγγαρία. Δεν περιλαμβάνονται οι άμαχοι. Δες πόσο πλησιάζει το σύνολο των έξι τα 8 εκατομμύρια.

05001.0001.5002.0002.0001.7001.4001.200900600

ΓερμανίαΡωσίαΓαλλίαΑυστροουγγαρίαΒρετ. ΑυτοκρατορίαΙταλία

Οι περισσότεροι νεκροί

Γερμανία

Οι λιγότεροι από τις έξι

Ιταλία

Σύνολο των έξι, σε χιλιάδες

7.800

Διαφορά μεγαλύτερου και μικρότερου

1.400

1917: η χρονιά της καμπής

• Οι ΗΠΑ μπαίνουν στον πόλεμο (Απρίλιος 1917). Η Γερμανία είχε κηρύξει απεριόριστο υποβρυχιακό πόλεμο: βύθιζε χωρίς προειδοποίηση και ουδέτερα πλοία που πήγαιναν στη Βρετανία. Οι ΗΠΑ έφεραν στην Ευρώπη εκατοντάδες χιλιάδες φρέσκους στρατιώτες και τεράστιους πόρους.
• Η Ρωσία βγαίνει από τον πόλεμο. Η επανάσταση του 1917 έριξε τον τσάρο, και οι μπολσεβίκοι υπέγραψαν τον Μάρτιο του 1918 χωριστή ειρήνη με τη Γερμανία, στο Μπρεστ-Λιτόφσκ.
• Η Ελλάδα μπαίνει στον πόλεμο με την Αντάντ (Ιούνιος 1917), ύστερα από τον Διχασμό, που εξετάζεις στο επόμενο μάθημα.

Την άνοιξη του 1918 η Γερμανία, απαλλαγμένη από το ανατολικό μέτωπο, έκανε μια τελευταία μεγάλη επίθεση στη Γαλλία. Σταμάτησε, και οι σύμμαχοι πέρασαν στην αντεπίθεση. Τον Σεπτέμβριο του 1918 η διάσπαση του Μακεδονικού μετώπου έβγαλε τη Βουλγαρία από τον πόλεμο. Ακολούθησαν η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Αυστροουγγαρία. Η Γερμανία, με τον λαό της πεινασμένο και τον αυτοκράτορα να παραιτείται, υπέγραψε ανακωχή στις 11 Νοεμβρίου 1918.

Η ειρήνη του 1919

Το 1919 οι νικητές συγκεντρώθηκαν στη Διάσκεψη Ειρήνης του Παρισιού. Τις αποφάσεις τις πήραν κυρίως τρεις: ο Αμερικανός πρόεδρος Γούντροου Ουίλσον, ο Βρετανός πρωθυπουργός Λόιντ Τζορτζ και ο Γάλλος πρωθυπουργός Ζορζ Κλεμανσό. Οι ηττημένοι δεν συμμετείχαν στις διαπραγματεύσεις· τους δόθηκαν οι όροι.

Ο Ουίλσον είχε προτείνει από τον Ιανουάριο του 1918 τα Δεκατέσσερα Σημεία: ανοιχτή διπλωματία, ελεύθερο εμπόριο, αυτοδιάθεση των λαών, και μια διεθνή οργάνωση για την ειρήνη. Ο Κλεμανσό, με τη Γαλλία κατεστραμμένη, ήθελε πάνω απ' όλα να μην μπορεί η Γερμανία να ξαναεπιτεθεί.

Τα αραβικά εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν έγιναν ανεξάρτητα: δόθηκαν ως «εντολές» στη Βρετανία (Ιράκ, Παλαιστίνη) και στη Γαλλία (Συρία, Λίβανος). Η αυτοδιάθεση των λαών ίσχυσε κυρίως για την Ευρώπη.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η Κοινωνία των Εθνών

Το τελευταίο από τα σημεία του Ουίλσον έγινε πραγματικότητα. Το 1920 άρχισε να λειτουργεί στη Γενεύη η Κοινωνία των Εθνών (ΚτΕ), ο πρώτος παγκόσμιος οργανισμός για την ειρήνη. Τα μέλη της δεσμεύονταν να λύνουν τις διαφορές τους με διαιτησία και να βοηθούν όποιο μέλος δεχόταν επίθεση.

Είχε όμως σοβαρές αδυναμίες:

• Οι ΗΠΑ δεν έγιναν ποτέ μέλος, γιατί η Γερουσία τους δεν επικύρωσε τη συνθήκη. Η Γερμανία μπήκε το 1926 και η ΕΣΣΔ το 1934.
• Δεν είχε δικό της στρατό. Μπορούσε μόνο να συστήνει και να επιβάλλει οικονομικές κυρώσεις.
• Οι αποφάσεις της χρειάζονταν ομοφωνία.

Στη δεκαετία του 1920 έλυσε μικρότερες διαφορές και βοήθησε στην περίθαλψη των προσφύγων· η Ελλάδα πήρε μέσω της ΚτΕ δάνειο για την αποκατάσταση των προσφύγων της Μικράς Ασίας. Στις μεγάλες κρίσεις της δεκαετίας του 1930 όμως αποδείχτηκε αδύναμη.

Από το Σεράγεβο στη Γενεύη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσος χρόνος περνά από την ανακωχή ως τη λειτουργία της ΚτΕ. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

ΣεράγεβοΜάχη του ΜάρνηΒερντένΟι ΗΠΑ στον πόλεμοΜπρεστ-ΛιτόφσκΑνακωχήΣυνθήκη των ΒερσαλλιώνΚοινωνία των Εθνών

Σεράγεβο · 28 Ιουνίου 1914Δολοφονία του αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου.