Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος και ο Διχασμός

Μια χώρα που μόλις είχε διπλασιαστεί

Τον Ιούλιο του 1914 ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Απέναντι βρέθηκαν δύο συνασπισμοί:

Η Ελλάδα είχε μόλις βγει από τους Βαλκανικούς πολέμους με σχεδόν διπλάσια έκταση. Στην κορυφή της βρίσκονταν δύο άνδρες που ο λαός θεωρούσε πρωταγωνιστές εκείνης της επιτυχίας: ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, με ισχυρή πλειοψηφία στη Βουλή, και ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄, ο αρχιστράτηγος των νικών του 1912–1913. Και οι δύο ήθελαν μια ισχυρή Ελλάδα. Διαφωνούσαν στο πώς.

Δύο θέσεις, με τα δικά τους επιχειρήματα

Η διαφωνία δεν ήταν ανάμεσα σε «φιλόπατρι» και «προδότη». Ήταν ανάμεσα σε δύο διαφορετικές εκτιμήσεις του κινδύνου, και ο καθένας είχε σοβαρούς λόγους.

Έπαιζαν ρόλο και οι προσωπικές σχέσεις: ο Κωνσταντίνος είχε εκπαιδευτεί στρατιωτικά στη Γερμανία και η σύζυγός του, η βασίλισσα Σοφία, ήταν αδελφή του Γερμανού αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄. Οι αντίπαλοί του το έβλεπαν ως απόδειξη φιλογερμανισμού. Οι υποστηρικτές του απαντούσαν ότι ο βασιλιάς δεν ζητούσε να πολεμήσει στο πλευρό της Γερμανίας, αλλά να μείνει η χώρα έξω από τον πόλεμο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Από τη διαφωνία στη ρήξη

• Μάρτιος 1915. Ο Βενιζέλος θέλει να στείλει δύναμη στην εκστρατεία της Αντάντ στα Δαρδανέλια. Ο βασιλιάς και το Επιτελείο αρνούνται· ο Βενιζέλος παραιτείται.
• Ιούνιος 1915. Στις εκλογές οι Φιλελεύθεροι του Βενιζέλου κερδίζουν ξανά την πλειοψηφία, και τον Αύγουστο γίνεται πάλι πρωθυπουργός.
• Οκτώβριος 1915. Η Βουλγαρία επιστρατεύει. Ο Βενιζέλος δέχεται να αποβιβαστούν στρατεύματα της Αντάντ στη Θεσσαλονίκη για να βοηθήσουν τη Σερβία. Ο βασιλιάς τον απομακρύνει για δεύτερη φορά, αν και έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής. Οι Φιλελεύθεροι απέχουν από τις επόμενες εκλογές.
• 1916. Η κυβέρνηση της Αθήνας παραδίδει το οχυρό Ρούπελ στους Γερμανούς και στους Βουλγάρους, που στη συνέχεια καταλαμβάνουν την ανατολική Μακεδονία και την Καβάλα. Ένα ολόκληρο σώμα στρατού, το Δ΄, μεταφέρεται αιχμάλωτο στη Γερμανία. Για τους βενιζελικούς ήταν εθνική ταπείνωση. Για τους φιλοβασιλικούς, το αναπόφευκτο τίμημα μιας ουδετερότητας που οι ξένοι στρατοί στη Θεσσαλονίκη είχαν ήδη κάνει αδύνατη.

Δύο κράτη

Τον Αύγουστο του 1916 αξιωματικοί στη Θεσσαλονίκη κήρυξαν το κίνημα της Εθνικής Άμυνας. Τον Οκτώβριο ο Βενιζέλος, μαζί με τον ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη και τον στρατηγό Παναγιώτη Δαγκλή, σχημάτισε εκεί Προσωρινή Κυβέρνηση, που κήρυξε τον πόλεμο στη Γερμανία και στη Βουλγαρία.

Η Ελλάδα είχε πια δύο κυβερνήσεις: του βασιλιά στην Αθήνα, με την «παλαιά Ελλάδα», και του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, με τη Μακεδονία, την Κρήτη και τα περισσότερα νησιά. Ανάμεσά τους οι σύμμαχοι όρισαν ουδέτερη ζώνη.

Τον Δεκέμβριο του 1916 γάλλοι και βρετανοί στρατιώτες αποβιβάστηκαν στον Πειραιά για να πάρουν πολεμικό υλικό από τον βασιλικό στρατό, και συγκρούστηκαν μαζί του. Στις ημέρες που ακολούθησαν, τα Νοεμβριανά, οπλισμένοι φιλοβασιλικοί «επίστρατοι» επιτέθηκαν σε βενιζελικούς της Αθήνας: υπήρξαν νεκροί, συλλήψεις και λεηλασίες σπιτιών. Λίγο μετά, σε τελετή στην Αθήνα, ο Βενιζέλος αναθεματίστηκε. Οι σύμμαχοι απάντησαν με ναυτικό αποκλεισμό της βασιλικής Ελλάδας, που έφερε πείνα στον άμαχο πληθυσμό.

Τον Ιούνιο του 1917, με τελεσίγραφο των συμμάχων, ο Κωνσταντίνος έφυγε από τη χώρα χωρίς να παραιτηθεί τυπικά, και βασιλιάς έγινε ο γιος του Αλέξανδρος. Ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Αθήνα, ξανάφερε τη Βουλή που είχε εκλεγεί το 1915, και στα τέλη Ιουνίου η Ελλάδα μπήκε επίσημα στον πόλεμο. Τον Μάιο του 1918 ο ελληνικός στρατός πήρε μέρος στη νίκη του Σκρα, και τον Σεπτέμβριο στη διάσπαση του μακεδονικού μετώπου, που έβγαλε τη Βουλγαρία από τον πόλεμο.

Από την ουδετερότητα στη Σκρα

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσα χωράνε σε δύο χρόνια. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Αρχή του πολέμουΠρώτη παραίτηση ΒενιζέλουΔεύτερη απομάκρυνσηΕθνική ΆμυναΝοεμβριανάΦεύγει ο ΚωνσταντίνοςΣκραΤέλος του πολέμου

Αρχή του πολέμου · Ιούλιος 1914Η Αυστροουγγαρία κηρύσσει τον πόλεμο στη Σερβία. Η Ελλάδα μένει ουδέτερη.

Ο Διχασμός μέσα στην κοινωνία

Ο πόλεμος τελείωσε το 1918· ο Διχασμός όχι. Άγγιξε σχεδόν κάθε πλευρά της ζωής:

• Ο στρατός. Κάθε πλευρά που έπαιρνε την εξουσία απέλυε τους αξιωματικούς της άλλης. Μετά το 1917 πολλοί φιλοβασιλικοί αξιωματικοί και πολιτικοί απομακρύνθηκαν ή εξορίστηκαν, κάποιοι στην Κορσική. Ο στρατός έμαθε να παίρνει μέρος στην πολιτική, και αυτό κράτησε δεκαετίες.
• Η Εκκλησία. Ο αναθεματισμός του Βενιζέλου είχε γίνει με τη συμμετοχή της εκκλησιαστικής ηγεσίας της Αθήνας. Μετά το 1917 ο Αρχιεπίσκοπος και μητροπολίτες που είχαν πάρει μέρος καθαιρέθηκαν.
• Ο χάρτης. Σε γενικές γραμμές, η «παλαιά Ελλάδα», ιδίως η Πελοπόννησος, έγειρε προς τον βασιλιά, ενώ οι «Νέες Χώρες», η Κρήτη και τα νησιά προς τον Βενιζέλο. Υπήρχαν όμως παντού εξαιρέσεις.
• Οι άνθρωποι. Οικογένειες, χωριά και φίλοι χωρίστηκαν. Υπήρχαν βενιζελικά και βασιλικά καφενεία, εφημερίδες, ακόμα και γειτονιές.
• Η βία. Τον Αύγουστο του 1920 δύο φιλοβασιλικοί πρώην αξιωματικοί τραυμάτισαν τον Βενιζέλο σε απόπειρα στο Παρίσι. Την επόμενη μέρα, στην Αθήνα, βενιζελικοί ένοπλοι σκότωσαν τον πολιτικό και συγγραφέα Ίωνα Δραγούμη, αντίπαλο του Βενιζέλου.

Ο Διχασμός δεν έκλεισε με τον πόλεμο: στις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 ο Βενιζέλος ηττήθηκε και ο Κωνσταντίνος επέστρεψε, ενώ ο ελληνικός στρατός πολεμούσε ήδη στη Μικρά Ασία. Η διαίρεση βενιζελικοί – αντιβενιζελικοί θα κυριαρχήσει στην ελληνική πολιτική σε όλο τον Μεσοπόλεμο.

Ποιος θα το υποστήριζε;

Κάθε κάρτα είναι ένα επιχείρημα της εποχής, διατυπωμένο όπως θα το έλεγαν οι ίδιοι. Σε ποια πλευρά ανήκει;

Ποια πλευρά;

Ο βρετανικός στόλος μπορεί να αποκλείσει κάθε ελληνικό λιμάνι.

ΒενιζελικοίΦιλοβασιλικοί

0 / 8