Μικρασιατική Καταστροφή και προσφυγιά

Από τη Σμύρνη στις Σέβρες

Τον Οκτώβριο του 1918 η Οθωμανική Αυτοκρατορία, ηττημένη, υπέγραψε την ανακωχή του Μούδρου. Οι νικητές συζητούσαν πώς θα τη μοιράσουν, και στη δυτική Μικρά Ασία ζούσαν εκατοντάδες χιλιάδες ορθόδοξοι Έλληνες, με κέντρο τη Σμύρνη, μια από τις πλουσιότερες πόλεις της Ανατολικής Μεσογείου.

Στις 15 Μαΐου 1919, με άδεια των Βρετανών, των Γάλλων και των Αμερικανών, ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη. Οι σύμμαχοι ήθελαν και να προλάβουν την Ιταλία, που διεκδικούσε την ίδια περιοχή. Οι Έλληνες της πόλης υποδέχτηκαν τον στρατό με ενθουσιασμό. Την ίδια μέρα όμως υπήρξαν επεισόδια με θύματα Τούρκους στρατιώτες και αμάχους, και μια διασυμμαχική επιτροπή απέδωσε αργότερα ευθύνες και στον ελληνικό στρατό. Ο Ύπατος Αρμοστής Αριστείδης Στεργιάδης προσπάθησε να κυβερνήσει αυστηρά και απέναντι στις δύο κοινότητες.

Στις 10 Αυγούστου 1920 υπογράφηκε η Συνθήκη των Σεβρών:

Ήταν η στιγμή της «Ελλάδας των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών». Αλλά η συνθήκη δεν εφαρμόστηκε ποτέ: την υπέγραψε η κυβέρνηση του σουλτάνου, που δεν έλεγχε πια την Ανατολία, και την απέρριψε όποιος την έλεγχε.

Η άλλη πλευρά: το τουρκικό εθνικό κίνημα

Λίγες μέρες μετά την απόβαση στη Σμύρνη, ο στρατηγός Μουσταφά Κεμάλ έφτασε στη Σαμψούντα και άρχισε να οργανώνει την αντίσταση. Το 1920 συνεδρίασε στην Άγκυρα μια νέα εθνοσυνέλευση, που δεν αναγνώριζε ούτε τη Συνθήκη των Σεβρών ούτε τις αποφάσεις του σουλτάνου.

Για τους Τούρκους, η ελληνική απόβαση ήταν κατοχή της πατρίδας τους και τα χρόνια 1919–1922 είναι ο Πόλεμος της Ανεξαρτησίας. Η 9η Σεπτεμβρίου γιορτάζεται στη Σμύρνη (Ιζμίρ) ως μέρα απελευθέρωσης. Για τους Έλληνες η εκστρατεία ήταν η Μικρασιατική εκστρατεία, για την προστασία και την ένωση ενός ελληνικού πληθυσμού που ζούσε εκεί από την αρχαιότητα. Ο ιστορικός οφείλει να ξέρει και τις δύο αφηγήσεις, για να καταλάβει γιατί κάθε λαός θυμάται διαφορετικά τα ίδια γεγονότα.

Από τις εκλογές του 1920 στον Σαγγάριο

Τον Νοέμβριο του 1920, μέσα στον πόλεμο, ο Βενιζέλος έχασε τις εκλογές, και με δημοψήφισμα επέστρεψε ο βασιλιάς Κωνσταντίνος. Ο Διχασμός είχε συνέπειες στο μέτωπο: η νέα κυβέρνηση απομάκρυνε πολλούς βενιζελικούς αξιωματικούς. Η Γαλλία και η Ιταλία, που είχαν ήδη τους δικούς τους λόγους να αλλάξουν πολιτική, χρησιμοποίησαν την επιστροφή του Κωνσταντίνου για να απομακρυνθούν από την Ελλάδα, και ήρθαν σε συνεννόηση με την Άγκυρα· η Βρετανία δεν έδωσε στρατιωτική βοήθεια.

Η κυβέρνηση αποφάσισε να συνεχίσει. Το 1921 ο ελληνικός στρατός προχώρησε βαθιά στην Ανατολία και τον Αύγουστο έφτασε στον ποταμό Σαγγάριο, κοντά στην Άγκυρα. Ύστερα από τρεις εβδομάδες σκληρών μαχών δεν μπόρεσε να προχωρήσει και οπισθοχώρησε. Επί έναν χρόνο το μέτωπο έμεινε ακίνητο, σε μια τεράστια γραμμή μακριά από τη θάλασσα, με στρατιώτες που πολεμούσαν χρόνια.

Αύγουστος – Σεπτέμβριος 1922

Στις 26 Αυγούστου 1922 ο τουρκικός στρατός επιτέθηκε. Το μέτωπο κατέρρευσε μέσα σε λίγες μέρες και ο ελληνικός στρατός υποχώρησε προς τις ακτές. Στην υποχώρηση τμήματα του στρατού και ατάκτων έκαψαν πόλεις και χωριά, με θύματα Τούρκους αμάχους. Πίσω από τον στρατό έμεινε ο ελληνικός και αρμενικός πληθυσμός χωρίς προστασία.

Στις 9 Σεπτεμβρίου ο τουρκικός στρατός μπήκε στη Σμύρνη. Ακολούθησαν σφαγές, λεηλασίες και βιασμοί Ελλήνων και Αρμενίων αμάχων. Ο μητροπολίτης Χρυσόστομος παραδόθηκε σε όχλο και θανατώθηκε. Στις 13 Σεπτεμβρίου ξέσπασε πυρκαγιά, που κατέστρεψε τις αρμενικές και ελληνικές συνοικίες, ενώ οι τουρκικές και οι εβραϊκές γλίτωσαν. Οι περισσότερες ελληνικές, αρμενικές και ξένες μαρτυρίες αποδίδουν τη φωτιά σε τουρκικούς στρατιώτες· η τουρκική πλευρά την απέδωσε σε Αρμενίους και Έλληνες. Χιλιάδες άνθρωποι στριμώχτηκαν στην προκυμαία περιμένοντας πλοία, ενώ συμμαχικά πολεμικά παρακολουθούσαν από το λιμάνι. Πόσοι σκοτώθηκαν δεν είναι γνωστό με ακρίβεια· οι εκτιμήσεις διαφέρουν πολύ.

Άνδρες σε ηλικία στράτευσης δεν τους άφησαν να φύγουν: στάλθηκαν στα τάγματα εργασίας στο εσωτερικό, όπου πολλοί πέθαναν από κακουχίες. Είχαν προηγηθεί, από το 1914, οι διωγμοί στη Θράκη, στη Μικρά Ασία και στον Πόντο. Το ελληνικό κράτος τιμά σήμερα τη μνήμη αυτών των θυμάτων με δύο ημέρες μνήμης, στις 19 Μαΐου για τον Πόντο και στις 14 Σεπτεμβρίου για τη Μικρά Ασία.

Στην Ελλάδα, τον Σεπτέμβριο του 1922, στρατιωτικό κίνημα με τον Νικόλαο Πλαστήρα ανάγκασε τον Κωνσταντίνο να παραιτηθεί. Έξι πολιτικοί και στρατιωτικοί της προηγούμενης κυβέρνησης δικάστηκαν για την ήττα και εκτελέστηκαν: η δίκη των Έξι, που πολλοί ιστορικοί θεωρούν πολιτική δίκη, έκανε τον Διχασμό ακόμα βαθύτερο.

Από την απόβαση στη Λωζάννη

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο γρήγορα έγιναν όλα το 1922. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Απόβαση στη ΣμύρνηΣυνθήκη των ΣεβρώνΕκλογές του 1920ΣαγγάριοςΤουρκική επίθεσηΗ ΣμύρνηΣύμβαση ανταλλαγήςΣυνθήκη της Λωζάννης

Απόβαση στη Σμύρνη · 15 Μαΐου 1919Ο ελληνικός στρατός αποβιβάζεται με άδεια των συμμάχων.

Η Λωζάννη και η ανταλλαγή

Στη Λωζάννη της Ελβετίας η Ελλάδα, με διαπραγματευτή τον Βενιζέλο, και η Τουρκία υπέγραψαν δύο κείμενα:

• Στις 30 Ιανουαρίου 1923 τη Σύμβαση για την ανταλλαγή πληθυσμών, την πρώτη υποχρεωτική ανταλλαγή τέτοιας κλίμακας. Την ιδέα είχε προτείνει ο Νορβηγός Φρίντγιοφ Νάνσεν, Ύπατος Αρμοστής της Κοινωνίας των Εθνών για τους πρόσφυγες.
• Στις 24 Ιουλίου 1923 τη Συνθήκη της Λωζάννης, που όρισε τα σύνορα: η Ανατολική Θράκη, η Ίμβρος και η Τένεδος έμειναν στην Τουρκία.

Το κριτήριο της ανταλλαγής ήταν η θρησκεία, όχι η γλώσσα: οι ορθόδοξοι υπήκοοι της Τουρκίας ανταλλάχτηκαν με τους μουσουλμάνους υπηκόους της Ελλάδας. Έτσι ήρθαν στην Ελλάδα και τουρκόφωνοι ορθόδοξοι από την Καππαδοκία, και έφυγαν για την Τουρκία και ελληνόφωνοι μουσουλμάνοι της Κρήτης. Εξαιρέθηκαν οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου, και οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης.

Η Σύμβαση ήρθε όταν οι περισσότεροι ορθόδοξοι της Μικράς Ασίας είχαν ήδη φύγει· αυτό που πρόσθεσε ήταν ότι κανείς δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω. Προς την αντίθετη κατεύθυνση, περίπου 350.000–400.000 μουσουλμάνοι εγκατέλειψαν τη Μακεδονία, την Ήπειρο, την Κρήτη και άλλες περιοχές της Ελλάδας, αφήνοντας κι αυτοί σπίτια και τάφους.

Ανταλλάσσεται ή εξαιρείται;

Με βάση τη Σύμβαση του 1923, ποιοι έπρεπε να φύγουν και ποιοι έμεναν στον τόπο τους; Θυμήσου ποιο ήταν το κριτήριο.

Τι προβλέπει η Σύμβαση;

Ορθόδοξη οικογένεια από τη Σμύρνη

ΑνταλλάσσεταιΕξαιρείται

0 / 8

Οι πρόσφυγες στην Ελλάδα

Οι πρόσφυγες έφτασαν με ό,τι μπορούσαν να κουβαλήσουν. Τα πρώτα χρόνια έμειναν σε σκηνές, σε παραπήγματα, σε σχολεία, σε αποθήκες, ακόμα και στα θεωρεία του Δημοτικού Θεάτρου της Αθήνας. Πολλοί πέθαναν από ελονοσία, φυματίωση και φτώχεια. Συχνά οι ντόπιοι τους αντιμετώπισαν με καχυποψία: ήταν ανταγωνιστές για γη και δουλειά, μιλούσαν αλλιώς, είχαν άλλες συνήθειες.

Το κράτος, με δάνεια και με την Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων υπό την αιγίδα της Κοινωνίας των Εθνών (1923–1930), εγκατέστησε πολλούς στην ύπαιθρο, κυρίως στη Μακεδονία και στη Θράκη, στα κτήματα που άφησαν οι μουσουλμάνοι και σε μεγάλα τσιφλίκια που απαλλοτριώθηκαν. Άλλοι έχτισαν συνοικίες στις πόλεις, με ονόματα που θυμούνται τον τόπο τους: Νέα Σμύρνη, Νέα Ιωνία, Νέα Φιλαδέλφεια, Καλαμαριά, Καισαριανή.

Η συμβολή τους φαίνεται παντού:

• Οικονομία. Νέες καλλιέργειες και τεχνικές στον κάμπο, ταπητουργία, εργατικά χέρια για τη βιομηχανία του Μεσοπολέμου.
• Πολιτισμός. Το σμυρναίικο τραγούδι επηρέασε βαθιά το ρεμπέτικο. Ο Γιώργος Σεφέρης, που γεννήθηκε στα Βουρλά κοντά στη Σμύρνη, πήρε το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1963· ο Ηλίας Βενέζης από το Αϊβαλί έγραψε για τα τάγματα εργασίας στο «Νούμερο 31328», η Διδώ Σωτηρίου από το Αϊδίνι τα «Ματωμένα χώματα».
• Καθημερινή ζωή. Φαγητά, λέξεις, συνήθειες, ακόμα και αθλητικά σωματεία: ο Πανιώνιος ήρθε από τη Σμύρνη, η ΑΕΚ και ο ΠΑΟΚ ιδρύθηκαν από πρόσφυγες της Κωνσταντινούπολης.
• Πολιτική. Οι πρόσφυγες ψήφισαν κυρίως τον Βενιζέλο στον Μεσοπόλεμο, και αργότερα πολλοί στράφηκαν προς την Αριστερά.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση