Η Ρωσική Επανάσταση

Η αυτοκρατορία του τσάρου

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ρωσία ήταν η μεγαλύτερη χώρα του κόσμου, από την Πολωνία ως τον Ειρηνικό. Την κυβερνούσε ο τσάρος Νικόλαος Β΄ ως απόλυτος μονάρχης: δεν υπήρχε Σύνταγμα ούτε εκλεγμένη Βουλή, και η μυστική αστυνομία κυνηγούσε τους αντιπάλους του.

• Περίπου τέσσερις στους πέντε κατοίκους ήταν αγρότες. Η δουλοπαροικία είχε καταργηθεί το 1861, αλλά οι περισσότεροι είχαν λίγη γη και ζούσαν φτωχικά, ενώ μεγάλες εκτάσεις ανήκαν σε ευγενείς, στο κράτος και στην Εκκλησία.
• Η βιομηχανία είχε αναπτυχθεί γρήγορα, με ξένα κεφάλαια. Στην Αγία Πετρούπολη και στη Μόσχα δούλευαν εκατοντάδες χιλιάδες εργάτες σε μεγάλα εργοστάσια, με πολλές ώρες και χαμηλούς μισθούς.
• Οι αντίπαλοι του τσάρου ήταν πολλοί και διαφορετικοί: οι φιλελεύθεροι Καντέτ ήθελαν συνταγματική μοναρχία· οι Σοσιαλεπαναστάτες μιλούσαν για τους αγρότες και τη γη· οι μαρξιστές Σοσιαλδημοκράτες για τους εργάτες. Το 1903 οι τελευταίοι χωρίστηκαν σε μενσεβίκους και μπολσεβίκους, με αρχηγό τον Βλαντιμίρ Λένιν.

Μια πρώτη προειδοποίηση ήρθε το 1905. Μετά την ήττα από την Ιαπωνία, ο στρατός πυροβόλησε μια ειρηνική πορεία εργατών μπροστά στο Χειμερινό Ανάκτορο: η «Ματωμένη Κυριακή». Ακολούθησαν απεργίες, εξεγέρσεις και τα πρώτα σοβιέτ. Ο τσάρος υποχώρησε και δέχτηκε μια εκλεγμένη Βουλή, τη Δούμα, αλλά με λίγες εξουσίες, που τις περιόρισε ακόμα περισσότερο τα επόμενα χρόνια.

Ο πόλεμος γκρεμίζει τον θρόνο

Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος ήταν για τη Ρωσία καταστροφή. Εκατομμύρια στρατιώτες σκοτώθηκαν, τραυματίστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν· ο στρατός πολεμούσε συχνά χωρίς αρκετά όπλα και πυρομαχικά. Οι σιδηρόδρομοι δεν έφταναν για τον στρατό και για τις πόλεις μαζί, και στην πρωτεύουσα, που τώρα λεγόταν Πετρούπολη (Πέτρογκραντ), έλειπε το ψωμί. Ο τσάρος ανέλαβε ο ίδιος την αρχηγία του στρατού (1915), και έτσι κάθε ήττα χρεωνόταν σε εκείνον.

Φεβρουάριος 1917: πέφτει ο τσάρος

Στα τέλη Φεβρουαρίου 1917 (με το παλιό ημερολόγιο) εργάτριες της Πετρούπολης βγήκαν στους δρόμους ζητώντας ψωμί. Μέσα σε λίγες μέρες ακολούθησαν γενική απεργία και διαδηλώσεις. Όταν οι στρατιώτες της φρουράς αρνήθηκαν να πυροβολήσουν και πέρασαν με το μέρος του πλήθους, το καθεστώς κατέρρευσε. Στις αρχές Μαρτίου ο Νικόλαος Β΄ παραιτήθηκε. Τρεις αιώνες δυναστείας των Ρομανόφ τελείωσαν μέσα σε μία εβδομάδα.

Τότε γεννήθηκε η δυαδική εξουσία:

Οκτώβριος 1917: οι μπολσεβίκοι στην εξουσία

Τον Απρίλιο του 1917 ο Λένιν επέστρεψε από την εξορία στην Ελβετία. Η γερμανική κυβέρνηση τον άφησε να περάσει με τρένο από τη Γερμανία, ελπίζοντας ότι θα αποδυνάμωνε τη Ρωσία. Στις «Θέσεις του Απρίλη» ζήτησε: καμία στήριξη στην Προσωρινή Κυβέρνηση, «όλη η εξουσία στα σοβιέτ», και άμεση ειρήνη. Το σύνθημα των μπολσεβίκων έγινε «Ειρήνη, γη, ψωμί».

Όσο ο πόλεμος συνεχιζόταν και οι ελλείψεις μεγάλωναν, οι μπολσεβίκοι κέρδιζαν οπαδούς. Το φθινόπωρο είχαν την πλειοψηφία στα σοβιέτ της Πετρούπολης και της Μόσχας. Τη νύχτα της 25ης Οκτωβρίου 1917 (7 Νοεμβρίου με το νέο ημερολόγιο), ένοπλοι εργάτες, στρατιώτες και ναύτες, οργανωμένοι από τον Λέοντα Τρότσκι, κατέλαβαν τα κεντρικά σημεία της πόλης και το Χειμερινό Ανάκτορο, όπου συνεδρίαζε η Προσωρινή Κυβέρνηση. Η νέα κυβέρνηση, με πρόεδρο τον Λένιν, εξέδωσε αμέσως δύο διατάγματα: για την ειρήνη και για τη γη, που περνούσε από τους μεγάλους γαιοκτήμονες στους αγρότες.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Οι εκλογές για τη Ρωσική Συντακτική Συνέλευση, Νοέμβριος 1917, % των ψήφων

Στρογγυλεμένα ποσοστά. Στα «άλλα» είναι δεκάδες εθνικά και τοπικά κόμματα. Σύγκρινε τους μπολσεβίκους με τους σοσιαλεπαναστάτες, και πρόσθεσε τους δύο σοσιαλεπαναστατικούς σχηματισμούς.

0102030403823135318

ΣοσιαλεπαναστάτεςΜπολσεβίκοιΟυκρανοί σοσιαλεπαναστάτεςΚαντέτΜενσεβίκοιΆλλα

Πρώτο κόμμα

Σοσιαλεπαναστάτες

Το μικρότερο

Μενσεβίκοι

Σύνολο (περίπου 100)

100

Διαφορά πρώτου και τελευταίου

35

Πώς κράτησαν την εξουσία

Οι μπολσεβίκοι, που από το 1918 ονομάστηκαν Κομμουνιστικό Κόμμα, κράτησαν την εξουσία με σκληρά μέσα και σε σκληρές συνθήκες:

• Η ειρήνη με τη Γερμανία. Στο Μπρεστ-Λιτόφσκ (Μάρτιος 1918) η Ρωσία βγήκε από τον πόλεμο, αλλά έχασε την Πολωνία, τις χώρες της Βαλτικής, τη Φινλανδία και την Ουκρανία.
• Το ένα κόμμα. Οι εφημερίδες της αντιπολίτευσης έκλεισαν, και τα άλλα κόμματα απαγορεύτηκαν σταδιακά. Τον Δεκέμβριο του 1917 ιδρύθηκε η Τσεκά, η πολιτική αστυνομία.
• Ο Εμφύλιος πόλεμος (1918–1921). Απέναντι στον Κόκκινο Στρατό του Τρότσκι πολέμησαν οι «Λευκοί»: μοναρχικοί, φιλελεύθεροι και άλλοι, με στήριξη και στρατεύματα από τη Βρετανία, τη Γαλλία, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Και οι δύο πλευρές χρησιμοποίησαν τρομοκρατία κατά αμάχων. Τον Ιούλιο του 1918 οι μπολσεβίκοι εκτέλεσαν τον τσάρο και όλη την οικογένειά του. Ο πόλεμος, η επίταξη του σιταριού από τους αγρότες και η ξηρασία έφεραν το 1921–1922 λιμό με εκατομμύρια νεκρούς.
• Η υποχώρηση του 1921. Μετά την εξέγερση των ναυτών της Κρονστάνδης, παλιών υποστηρικτών του, ο Λένιν επέτρεψε με τη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ) μικρό ιδιωτικό εμπόριο και ελεύθερη πώληση της σοδειάς.

Στις 30 Δεκεμβρίου 1922 ιδρύθηκε η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ), με τη Ρωσία, την Ουκρανία, τη Λευκορωσία και την Υπερκαυκασία. Ο Λένιν πέθανε τον Ιανουάριο του 1924. Τι έγινε με τον διάδοχό του, τον Στάλιν, θα το δεις στο μάθημα για τους ολοκληρωτισμούς.

Από τη Ματωμένη Κυριακή στην ΕΣΣΔ

Οι ημερομηνίες είναι με το νέο ημερολόγιο. Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο κοντά είναι οι δύο επαναστάσεις του 1917. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ματωμένη ΚυριακήΗ Ρωσία στον πόλεμοΠαραιτείται ο τσάροςΟκτωβριανή επανάστασηΔιάλυση της ΣυντακτικήςΜπρεστ-ΛιτόφσκΝέα Οικονομική ΠολιτικήΊδρυση της ΕΣΣΔ

Ματωμένη Κυριακή · Ιανουάριος 1905Ο στρατός πυροβολεί ειρηνική πορεία εργατών· αρχίζει η επανάσταση του 1905.

Ελπίδα και φόβος

Η επανάσταση δίχασε τον κόσμο, μέσα και έξω από τη Ρωσία:

• Για τους υποστηρικτές της ήταν το πρώτο κράτος των εργατών και των αγροτών: η γη πέρασε στους αγρότες, τα εργοστάσια κρατικοποιήθηκαν, οι γυναίκες απέκτησαν ίσα δικαιώματα στον νόμο, η χώρα βγήκε από έναν πόλεμο που δεν ήθελε. Σε όλη την Ευρώπη ιδρύθηκαν κομμουνιστικά κόμματα, που συντονίζονταν από την Κομμουνιστική Διεθνή (1919).
• Για τους επικριτές της ήταν η κατάληψη της εξουσίας από ένα κόμμα της μειοψηφίας, που διέλυσε την εκλεγμένη Συνέλευση, κατάργησε τις ελευθερίες και κυβέρνησε με τρόμο. Ο φόβος του κομμουνισμού έσπρωξε πολλούς στην Ευρώπη προς τα αυταρχικά κινήματα του Μεσοπολέμου.