Μεσοπόλεμος και ολοκληρωτισμοί

Μια ειρήνη που δεν έφερε ησυχία

Ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος τελείωσε τον Νοέμβριο του 1918. Άφησε πίσω του εκατομμύρια νεκρούς, τρεις αυτοκρατορίες διαλυμένες (τη ρωσική, την αυστροουγγρική και την οθωμανική) και μια Ευρώπη γεμάτη νέα σύνορα. Η Συνθήκη των Βερσαλλιών (1919) φόρτωσε στη Γερμανία την ευθύνη του πολέμου, βαριές πολεμικές αποζημιώσεις και απώλεια εδαφών. Πολλοί Γερμανοί την ένιωσαν ως ταπείνωση. Το 1920 άρχισε να λειτουργεί η Κοινωνία των Εθνών, που ήθελε να λύνει τις διαφορές των κρατών χωρίς πόλεμο, αλλά δεν είχε στρατό ούτε τη συμμετοχή των ΗΠΑ.

Στο μεταξύ, στη Ρωσία η Επανάσταση του 1917 είχε φέρει στην εξουσία τους μπολσεβίκους του Λένιν. Το 1922 ιδρύθηκε η Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (ΕΣΣΔ). Για πολλούς φτωχούς και εργάτες της Ευρώπης ήταν ελπίδα· για πολλούς μεσαίους και πλούσιους ήταν φόβος. Και ο φόβος αυτός θα έπαιζε ρόλο στα χρόνια που ακολούθησαν.

Η κρίση του 1929

Τον Οκτώβριο του 1929 κατέρρευσαν οι τιμές των μετοχών στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης, τη Γουόλ Στριτ. Η κρίση πέρασε γρήγορα από τις μετοχές στις τράπεζες και από τις τράπεζες στα εργοστάσια:

Το 1932–1933 περίπου ένας στους τέσσερις εργαζόμενους στις ΗΠΑ ήταν άνεργος. Στη Γερμανία οι άνεργοι έφτασαν τα 6 εκατομμύρια περίπου στις αρχές του 1932. Οι ΗΠΑ απάντησαν με το Νιου Ντιλ του προέδρου Ρούζβελτ (από το 1933): δημόσια έργα, έλεγχος των τραπεζών, πρώτες κοινωνικές ασφαλίσεις. Η δημοκρατία εκεί άντεξε. Σε άλλες χώρες η φτώχεια και ο φόβος έστρεψαν πολλούς προς όσους υπόσχονταν «τάξη» και έναν ισχυρό αρχηγό.

Τι είναι ο ολοκληρωτισμός

Ολοκληρωτικό ονομάζουμε ένα καθεστώς που δεν αρκείται να κυβερνά, αλλά θέλει να ελέγχει ολόκληρη τη ζωή των ανθρώπων: τη δουλειά, το σχολείο, τον ελεύθερο χρόνο, ακόμα και τις σκέψεις τους. Ο Μουσολίνι το είπε το 1925 με μια φράση που έμεινε: «Όλα μέσα στο κράτος, τίποτα έξω από το κράτος, τίποτα εναντίον του κράτους».

Και τα τρία είχαν ένα μόνο κόμμα, λατρεία του αρχηγού, προπαγάνδα και λογοκρισία, οργανώσεις που έπαιρναν τη νεολαία από μικρή ηλικία, και τρόμο για όσους διαφωνούσαν. Διέφεραν όμως σε κάτι βασικό: ο φασισμός και ο ναζισμός ήταν εθνικιστικά κινήματα που κράτησαν την ιδιωτική ιδιοκτησία και πολεμούσαν τον κομμουνισμό· ο σταλινισμός μιλούσε στο όνομα της ισότητας των τάξεων και κρατικοποίησε σχεδόν τα πάντα. Γι' αυτό μερικοί ιστορικοί προτιμούν να μην τα βάζουν στο ίδιο κουτί.

Τρεις δρόμοι προς τον τρόμο

Ιταλία. Τον Οκτώβριο του 1922 οι φασίστες του Μουσολίνι, με τα μαύρα πουκάμισα, οργάνωσαν την «Πορεία προς τη Ρώμη». Ο βασιλιάς, αντί να τους σταματήσει, διόρισε τον Μουσολίνι πρωθυπουργό. Ως το 1926 είχαν καταργηθεί τα άλλα κόμματα και η ελευθερία του Τύπου.

Γερμανία. Το κόμμα του Χίτλερ, το Εθνικοσοσιαλιστικό (NSDAP), μεγάλωσε μέσα στην κρίση. Στις 30 Ιανουαρίου 1933 ο πρόεδρος Χίντενμπουργκ τον διόρισε καγκελάριο. Μέσα σε λίγους μήνες ο νόμος εξουσιοδότησης (Μάρτιος 1933) του έδωσε το δικαίωμα να νομοθετεί χωρίς Βουλή. Οι νόμοι της Νυρεμβέργης (1935) αφαίρεσαν από τους Εβραίους την ιθαγένεια, και τη Νύχτα των Κρυστάλλων (Νοέμβριος 1938) καταστράφηκαν συναγωγές και καταστήματα σε όλη τη χώρα.

ΕΣΣΔ. Από το 1928 ο Στάλιν επέβαλε τα πεντάχρονα πλάνα για γρήγορη εκβιομηχάνιση και την κολεκτιβοποίηση: οι αγρότες αναγκάστηκαν να δώσουν τη γη τους σε συλλογικά αγροκτήματα. Ακολούθησε ο λιμός του 1932–1933, με εκατομμύρια νεκρούς, κυρίως στην Ουκρανία και στο Καζακστάν. Στη Μεγάλη Τρομοκρατία (1936–1938) εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι εκτελέστηκαν, και πολλοί περισσότεροι στάλθηκαν στα γκουλάγκ.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Σε ποιο καθεστώς ανήκει;

Βάλε κάθε γεγονός ή θεσμό στη χώρα του. Μετά από κάθε σωστή επιλογή εμφανίζεται μια σύντομη εξήγηση.

Σε ποια χώρα;

Πορεία προς τη Ρώμη

ΙταλίαΓερμανίαΕΣΣΔΕλλάδα

0 / 10

Η Ελλάδα του Μεσοπολέμου

Η Ελλάδα μπήκε στον Μεσοπόλεμο πληγωμένη από τη Μικρασιατική Καταστροφή και με περισσότερους από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες να χρειάζονται σπίτι και δουλειά. Ο Διχασμός ανάμεσα σε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς συνέχισε να χωρίζει τη χώρα.

• 1924: με δημοψήφισμα καταργείται η βασιλεία· αρχίζει η Β΄ Ελληνική Δημοκρατία (η «αβασίλευτη»).
• 1925–1926: δικτατορία του στρατηγού Θεόδωρου Πάγκαλου, που ανατρέπεται ύστερα από λίγους μήνες.
• 1928–1932: κυβέρνηση Βενιζέλου. Έργα για τους πρόσφυγες, σχολεία, αποξηράνσεις, και το Σύμφωνο φιλίας με την Τουρκία (1930). Ο νόμος γνωστός ως ιδιώνυμο (1929) διώκει όσους θεωρούνται ότι απειλούν το κοινωνικό καθεστώς, κυρίως κομμουνιστές.
• 1932: η κρίση φτάνει στην Ελλάδα· οι εξαγωγές καπνού και σταφίδας καταρρέουν και το κράτος σταματά να πληρώνει τα εξωτερικά δάνεια.
• 1935: αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα τον Μάρτιο· τον Νοέμβριο η βασιλεία επιστρέφει με δημοψήφισμα που, με 98% περίπου υπέρ, θεωρείται ευρέως νοθευμένο. Επιστρέφει ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄.
• 1936: οι εκλογές του Ιανουαρίου βγάζουν δύο σχεδόν ίσα στρατόπεδα, και το Κομμουνιστικό Κόμμα, με 15 έδρες, κρατά τη ζυγαριά. Μέσα στον ίδιο χρόνο πεθαίνουν αρκετοί πολιτικοί αρχηγοί, ανάμεσά τους ο Βενιζέλος. Ο βασιλιάς διορίζει πρωθυπουργό τον Ιωάννη Μεταξά, αρχηγό ενός μικρού κόμματος με 4% περίπου. Τον Μάιο, σε απεργία καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη, η αστυνομία πυροβολεί και σκοτώνει διαδηλωτές.

Η 4η Αυγούστου

Με αφορμή μια γενική απεργία που είχε προκηρυχθεί για τις 5 Αυγούστου, ο Μεταξάς, με την υπογραφή του βασιλιά, ανέστειλε στις 4 Αυγούστου 1936 βασικά άρθρα του Συντάγματος και διέλυσε τη Βουλή. Το καθεστώς:

• κατάργησε τα κόμματα και επέβαλε λογοκρισία στον Τύπο και στα βιβλία·
• με τον υπουργό Ασφαλείας Κωνσταντίνο Μανιαδάκη κυνήγησε κομμουνιστές και άλλους αντιπάλους, με φυλακίσεις, εξορίες σε νησιά και δηλώσεις μετανοίας·
• ίδρυσε την ΕΟΝ (Εθνική Οργάνωση Νεολαίας) και μιλούσε για έναν «Τρίτο Ελληνικό Πολιτισμό»·
• θέσπισε και κοινωνικά μέτρα, όπως το οκτάωρο και τη λειτουργία του ΙΚΑ.

Ήταν φασιστικό καθεστώς; Οι ιστορικοί διαφωνούν. Είχε πολλά στοιχεία των φασισμών (αρχηγό, νεολαία, χαιρετισμό, προπαγάνδα, αντικομμουνισμό), αλλά δεν είχε μαζικό κόμμα ούτε λαϊκό κίνημα από κάτω· στηριζόταν στον βασιλιά και στον στρατό. Και στην εξωτερική πολιτική έμεινε κοντά στη Βρετανία, όχι στον Χίτλερ ή τον Μουσολίνι. Γι' αυτό συχνά περιγράφεται ως αυταρχική δικτατορία με φασιστικά γνωρίσματα.

Ο δρόμος προς τον πόλεμο

Από το 1935 ο Μουσολίνι κατέκτησε την Αιθιοπία. Το 1936 ξέσπασε ο Ισπανικός Εμφύλιος, όπου η Γερμανία και η Ιταλία βοήθησαν τον στρατηγό Φράνκο και η ΕΣΣΔ τους δημοκρατικούς. Το 1938 ο Χίτλερ προσάρτησε την Αυστρία, και στη Διάσκεψη του Μονάχου η Βρετανία και η Γαλλία του παραχώρησαν περιοχές της Τσεχοσλοβακίας, ελπίζοντας ότι θα σταματούσε εκεί. Τον Αύγουστο του 1939 η Γερμανία και η ΕΣΣΔ, οι δύο εχθροί, υπέγραψαν σύμφωνο μη επίθεσης. Την 1η Σεπτεμβρίου 1939 η Γερμανία εισέβαλε στην Πολωνία, και ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος άρχισε.

Από τη Ρώμη στην Πολωνία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο πυκνώνουν τα γεγονότα μετά το 1929. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Πορεία προς τη ΡώμηΑβασίλευτη ΔημοκρατίαΚραχ της Γουόλ ΣτριτΗ Ελλάδα σταματά τις πληρωμέςΟ Χίτλερ καγκελάριοςΕπιστροφή της βασιλείας4η ΑυγούστουΕισβολή στην Πολωνία

Πορεία προς τη Ρώμη · Οκτώβριος 1922Ο Μουσολίνι γίνεται πρωθυπουργός της Ιταλίας.