Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος και η Ελλάδα

Το 1940, η Κατοχή, η πείνα, η Αντίσταση και το Ολοκαύτωμα.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §46, 47, 48

Θα μάθεις να

  1. Να αφηγείσαι με σωστή σειρά τα γεγονότα από τις 28 Οκτωβρίου 1940 ως την Απελευθέρωση του 1944.
  2. Να εξηγείς τις πολλές αιτίες της πείνας του 1941–1942 και τι σήμαιναν τα αντίποινα για τους αμάχους.
  3. Να αναγνωρίζεις τις μεγάλες αντιστασιακές οργανώσεις (ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ, ΕΚΚΑ, ΠΕΑΝ) και τι έκανε η καθεμιά.
  4. Να περιγράφεις με ακρίβεια το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων, με κέντρο τη Θεσσαλονίκη του 1943.

Η Ελλάδα μπαίνει στον πόλεμο

Όταν άρχισε ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, τον Σεπτέμβριο του 1939, η Ελλάδα του Μεταξά κράτησε ουδετερότητα. Η Ιταλία όμως είχε ήδη καταλάβει την Αλβανία (Απρίλιος 1939) και πίεζε. Στις 15 Αυγούστου 1940 ένα υποβρύχιο, χωρίς σημαία, τορπίλισε το καταδρομικό Έλλη στο λιμάνι της Τήνου· όλοι ήξεραν ότι ήταν ιταλικό, αλλά η κυβέρνηση απέφυγε να το πει δημόσια.

Στις 3 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι επέδωσε στον Μεταξά ένα τελεσίγραφο: η Ιταλία ζητούσε να περάσουν τα στρατεύματά της και να καταλάβουν «στρατηγικά σημεία» της Ελλάδας, χωρίς να λέει ποια. Ο Μεταξάς αρνήθηκε, και πριν ξημερώσει ο ιταλικός στρατός επιτέθηκε από την Αλβανία.

Παράδειγμα 1

Διάβασε μια πηγή: τι απάντησε ο Μεταξάς στις 28 Οκτωβρίου;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Από το αλβανικό μέτωπο στην κατάρρευση

Ο ελληνικός στρατός, με αρχιστράτηγο τον Αλέξανδρο Παπάγο, σταμάτησε την ιταλική επίθεση και πέρασε στην αντεπίθεση. Μπήκε στην Κορυτσά (22 Νοεμβρίου 1940), στο Αργυρόκαστρο και στη Χειμάρρα τον Δεκέμβριο. Ο χειμώνας στα βουνά ήταν σκληρός: πολλοί στρατιώτες έπαθαν κρυοπαγήματα. Ήταν από τις πρώτες νίκες απέναντι στον Άξονα, και ο κόσμος το πρόσεξε. Μια μεγάλη ιταλική επίθεση τον Μάρτιο του 1941 απέτυχε.

Στις 6 Απριλίου 1941 επιτέθηκε η Γερμανία, από τη Βουλγαρία. Τα οχυρά της γραμμής Μεταξά, όπως το Ρούπελ, αντιστάθηκαν για λίγες μέρες, αλλά οι Γερμανοί τα παρέκαμψαν και μπήκαν στη Θεσσαλονίκη στις 9 Απριλίου. Ο στρατός της Ηπείρου, αποκομμένος, συνθηκολόγησε. Στις 27 Απριλίου οι Γερμανοί μπήκαν στην Αθήνα. Ο βασιλιάς και η κυβέρνηση έφυγαν στην Κρήτη και από εκεί στην Αίγυπτο. Τον Μάιο του 1941 Γερμανοί αλεξιπτωτιστές επιτέθηκαν στην Κρήτη· Έλληνες, Βρετανοί, Αυστραλοί, Νεοζηλανδοί και πολλοί άοπλοι κάτοικοι πολέμησαν για περίπου δέκα μέρες, ώσπου το νησί έπεσε.

Η τριπλή Κατοχή

Η χώρα μοιράστηκε σε τρεις ζώνες:

ΚατακτητήςΠεριοχές (σε γενικές γραμμές)
ΓερμανίαΑθήνα και Πειραιάς, Θεσσαλονίκη και Κεντρική Μακεδονία, το μεγαλύτερο μέρος της Κρήτης, μερικά νησιά του Αιγαίου, μια λωρίδα στον Έβρο
Ιταλίατο μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής χώρας, τα Επτάνησα, οι Κυκλάδες
ΒουλγαρίαΑνατολική Μακεδονία και Θράκη, που στην πράξη την προσάρτησε

Στην Αθήνα οι κατακτητές διόρισαν κυβερνήσεις συνεργατών (Τσολάκογλου, Λογοθετόπουλος, Ράλλης). Η κυβέρνηση στην εξορία, με πρωθυπουργό τον Εμμανουήλ Τσουδερό, έμεινε στο πλευρό των Συμμάχων, και ελληνικές μονάδες πολέμησαν στη Βόρεια Αφρική, όπως στο Ελ Αλαμέιν (1942). Στη βουλγαρική ζώνη η εξέγερση της Δράμας (Σεπτέμβριος 1941) πνίγηκε στο αίμα, με χιλιάδες εκτελεσμένους σε πόλεις και χωριά της περιοχής.

Η πείνα και τα αντίποινα

Τον χειμώνα του 1941–1942 η Αθήνα και ο Πειραιάς έζησαν έναν από τους χειρότερους λιμούς της σύγχρονης Ευρώπης. Κάρα μάζευαν κάθε πρωί νεκρούς από τους δρόμους. Ακριβείς αριθμοί δεν υπάρχουν, γιατί τα ληξιαρχεία δεν λειτουργούσαν κανονικά, και οι εκτιμήσεις διαφέρουν πολύ: μιλούν για περίπου 40.000–45.000 νεκρούς μόνο στην περιοχή Αθήνας–Πειραιά εκείνο τον χειμώνα, και για πάνω από 100.000, με εκτιμήσεις που φτάνουν τις 300.000, σε όλη τη χώρα και όλη την Κατοχή.

Παράδειγμα 2

Αιτίες και συνέπεια: γιατί πείνασε η Αθήνα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Όσο δυνάμωνε η αντίσταση, τόσο σκληρότερα γίνονταν τα αντίποινα. Οι κατακτητές ανακοίνωναν ότι για κάθε δικό τους στρατιώτη που σκοτωνόταν θα εκτελούσαν δεκάδες ομήρους, και έκαιγαν ολόκληρα χωριά. Η Κάνδανος στην Κρήτη (1941), το Κομμένο (1943), τα Καλάβρυτα (Δεκέμβριος 1943), όπου εκτελέστηκαν σχεδόν όλοι οι άνδρες και τα αγόρια της πόλης, το Δίστομο (Ιούνιος 1944), όπου σκοτώθηκαν πάνω από 200 κάτοικοι, ανάμεσά τους γυναίκες, ηλικιωμένοι και βρέφη, και ο Χορτιάτης (Σεπτέμβριος 1944) είναι μερικά μόνο από τα ονόματα.

Η Αντίσταση

Από νωρίς φάνηκε ότι πολλοί δεν δέχονταν την Κατοχή. Τη νύχτα της 30ής προς 31η Μαΐου 1941 δύο φοιτητές, ο Μανώλης Γλέζος και ο Απόστολος Σάντας, κατέβασαν τη γερμανική σημαία από την Ακρόπολη. Σύντομα η αντίσταση οργανώθηκε:

ΟργάνωσηΠότε και ποιοιΤι έκανε
ΕΑΜ (Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) και ο στρατός του, ο ΕΛΑΣΣεπτέμβριος 1941, με πρωτοβουλία του ΚΚΕ και μικρότερων κομμάτων· στον ΕΛΑΣ ξεχώρισαν ο Άρης Βελουχιώτης και ο Στέφανος Σαράφηςη μεγαλύτερη οργάνωση, σε όλη τη χώρα· αντάρτικο στα βουνά, απεργίες και συσσίτια στις πόλεις, νεολαία (ΕΠΟΝ)· το 1944 ίδρυσε την ΠΕΕΑ, την «Κυβέρνηση του Βουνού»
ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος)Σεπτέμβριος 1941, με τον Ναπολέοντα Ζέρβα ως στρατιωτικό αρχηγόαντάρτικο κυρίως στην Ήπειρο
ΕΚΚΑ (Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση)1942, με τον συνταγματάρχη Δημήτριο Ψαρρότο 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων στη Στερεά Ελλάδα
ΠΕΑΝ (Πανελλήνιος Ένωσις Αγωνιζομένων Νέων)1942, με τον αξιωματικό Κώστα Περρίκοσαμποτάζ στην Αθήνα, όπως η ανατίναξη των γραφείων της ΕΣΠΟ, οργάνωσης που συνεργαζόταν με τους κατακτητές
Μπρούτζινη πλάκα σε αρχαίο τοίχο, με κεφαλαία γράμματα: «Τη νύχτα της 30ής Μαΐου 1941 οι πατριώτες Μανώλης Γλέζος και Απόστολος Σάντας κατέβασαν τη σημαία των ναζί κατακτητών από τον ιερό βράχο της Ακρόπολης».
Η πλάκα στην Ακρόπολη για τον Γλέζο και τον Σάντα. Δύο νέοι, χωρίς όπλα, έκαναν μία από τις πρώτες πράξεις αντίστασης στην κατεχόμενη Ευρώπη..Φωτογραφία: Jebulon · CC0 · Wikimedia Commons

Στις 25 Νοεμβρίου 1942 ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ, μαζί με Βρετανούς σαμποτέρ, ανατίναξαν τη γέφυρα του Γοργοπόταμου, κόβοντας για εβδομάδες τον σιδηρόδρομο που τροφοδοτούσε τους Γερμανούς. Την άνοιξη του 1943 μαζικές διαδηλώσεις στην Αθήνα ματαίωσαν την πολιτική επιστράτευση, δηλαδή την αποστολή Ελλήνων εργατών στη Γερμανία.

Η Αντίσταση όμως δεν ήταν ενιαία. Από το φθινόπωρο του 1943 ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ συγκρούστηκαν μεταξύ τους, και την άνοιξη του 1944 ο ΕΛΑΣ διέλυσε το 5/42, με τον Ψαρρό να σκοτώνεται. Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση Ράλλη οργάνωσε τα Τάγματα Ασφαλείας, οπλισμένα από τους Γερμανούς, που πολέμησαν κυρίως εναντίον του ΕΛΑΣ. Οι διχασμοί αυτοί θα βάραιναν πολύ μετά την Απελευθέρωση.

Ποια οργάνωση;

Διάλεξε μια περιγραφή και μετά μια οργάνωση. Κάτω εμφανίζεται αν ταιριάζουν και γιατί.

Η περιγραφή

Βρήκες 0 από 5

Η οργάνωση

Η οργάνωση

Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων

Στην Ελλάδα ζούσαν πριν από τον πόλεμο περίπου 75.000–80.000 Εβραίοι, Έλληνες πολίτες. Η μεγαλύτερη κοινότητα ήταν της Θεσσαλονίκης, με περίπου 50.000 μέλη: οι περισσότεροι ήταν απόγονοι Σεφαραδιτών Εβραίων που είχαν έρθει από την Ισπανία στα τέλη του 15ου αιώνα και μιλούσαν ισπανοεβραϊκά. Για αιώνες η Θεσσαλονίκη ήταν μία από τις μεγαλύτερες εβραϊκές πόλεις του κόσμου.

  • 11 Ιουλίου 1942: οι Γερμανοί συγκεντρώνουν στην Πλατεία Ελευθερίας της Θεσσαλονίκης χιλιάδες Εβραίους άνδρες, τους εξευτελίζουν δημόσια και τους στέλνουν σε καταναγκαστική εργασία.
  • Δεκέμβριος 1942: καταστρέφεται το παλιό εβραϊκό νεκροταφείο της πόλης.
  • Φεβρουάριος 1943: οι Εβραίοι υποχρεώνονται να φορούν το κίτρινο αστέρι και να ζουν σε γκέτο.
  • Από τις 15 Μαρτίου ως τον Αύγουστο του 1943: τρένα μεταφέρουν περίπου 45.000 ανθρώπους στο στρατόπεδο εξόντωσης Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Οι περισσότεροι θανατώθηκαν στους θαλάμους αερίων την ημέρα της άφιξης.
  • 1944: μετά την ιταλική συνθηκολόγηση, οι Γερμανοί εκτοπίζουν και τους Εβραίους της πρώην ιταλικής ζώνης και των νησιών: Αθήνα, Ιωάννινα, Κέρκυρα, Ρόδος και Κως.

Συνολικά δολοφονήθηκαν περίπου 60.000 Έλληνες Εβραίοι, πάνω από τα τρία τέταρτα. Από την κοινότητα της Θεσσαλονίκης επέστρεψαν ελάχιστοι.

Αίθουσα μουσείου με σκούρους τοίχους: στη μέση, ένα μεγάλο υφασμάτινο εξάκτινο αστέρι με έγγραφα και φωτογραφίες γύρω του· αριστερά μια παλιά στολή, δεξιά μια ριγέ στολή κρατουμένου.
Η αίθουσα για το Ολοκαύτωμα στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Το κίτρινο αστέρι θυμίζει το σήμα που οι Εβραίοι της πόλης υποχρεώθηκαν να φορούν από τον Φεβρουάριο του 1943. Δεξιά, η ριγέ στολή των κρατουμένων των στρατοπέδων.Φωτογραφία: Christian Michelides · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Υπήρξαν και όσοι βοήθησαν. Ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, μαζί με διανοούμενους και φορείς της Αθήνας, διαμαρτυρήθηκε γραπτά τον Μάρτιο του 1943 για τους εκτοπισμούς. Ο αρχηγός της αστυνομίας Αθηνών Άγγελος Έβερτ έδωσε πλαστές ταυτότητες. Στη Ζάκυνθο ο δήμαρχος Λουκάς Καρρέρ και ο μητροπολίτης Χρυσόστομος προστάτευσαν την κοινότητα, και σώθηκαν όλοι οι Εβραίοι του νησιού. Πολλοί κρύφτηκαν σε σπίτια χριστιανών ή βρήκαν καταφύγιο στα βουνά, με τη βοήθεια του ΕΑΜ. Υπήρξαν όμως και όσοι έμειναν αδιάφοροι, όσοι κατέδωσαν, και όσοι πήραν τα σπίτια και τις περιουσίες των εκτοπισμένων.

Η Απελευθέρωση

Το 1944 ο πόλεμος γύρισε: ο Κόκκινος Στρατός πλησίαζε στα Βαλκάνια και οι Γερμανοί άρχισαν να αποσύρονται. Στις 12 Οκτωβρίου 1944 έφυγαν από την Αθήνα, και στις 18 Οκτωβρίου έφτασε η κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου, με βρετανικά στρατεύματα. Σε μερικά σημεία, όπως στην Κρήτη και σε νησιά του Αιγαίου, γερμανικές φρουρές έμειναν ως το 1945.

Από το 1940 στην Απελευθέρωση

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο κοντά είναι η γερμανική εισβολή στην κατάληψη της Κρήτης. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

28 Οκτωβρίου · 28 Οκτωβρίου 1940Το ιταλικό τελεσίγραφο και η άρνηση· αρχίζει ο πόλεμος στην Αλβανία.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι ζητούσε το ιταλικό τελεσίγραφο που επέδωσε ο Γκράτσι στον Μεταξά τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιοι δύο φοιτητές κατέβασαν τη γερμανική σημαία από την Ακρόπολη, και ποιον μήνα;

Τα κατάφερες;

  • Να αφηγείσαι με σωστή σειρά τα γεγονότα από τις 28 Οκτωβρίου 1940 ως την Απελευθέρωση του 1944.
  • Να εξηγείς τις πολλές αιτίες της πείνας του 1941–1942 και τι σήμαιναν τα αντίποινα για τους αμάχους.
  • Να αναγνωρίζεις τις μεγάλες αντιστασιακές οργανώσεις (ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ, ΕΚΚΑ, ΠΕΑΝ) και τι έκανε η καθεμιά.
  • Να περιγράφεις με ακρίβεια το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων, με κέντρο τη Θεσσαλονίκη του 1943.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;