Ο Εμφύλιος πόλεμος
1946-1949: πώς φτάσαμε εκεί και τι άφησε πίσω του.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §54
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς οι διχασμοί της Κατοχής οδήγησαν στα Δεκεμβριανά του 1944, στη Βάρκιζα και τελικά στον πόλεμο του 1946–1949.
- Να παρουσιάζεις τις θέσεις και τους φόβους και των δύο πλευρών χωρίς να τις ταυτίζεις με «καλούς» και «κακούς».
- Να περιγράφεις τον ρόλο της Βρετανίας, των ΗΠΑ και των γειτονικών κρατών, διαβάζοντας το Δόγμα Τρούμαν ως πηγή.
- Να περιγράφεις τι πέρασαν οι άμαχοι και τι άφησε πίσω του ο Εμφύλιος ως το 1974 και αργότερα.
Δύο φόβοι μέσα στην Κατοχή
Ο Εμφύλιος πόλεμος δεν ξεκίνησε ξαφνικά το 1946. Οι ρίζες του βρίσκονται μέσα στην Κατοχή, όπου είχαν σχηματιστεί δύο μεγάλοι πόλοι με δύο διαφορετικούς φόβους.
| Το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ | Η κυβέρνηση της εξορίας, ο βασιλιάς και οι αντίπαλοι του ΕΑΜ | |
|---|---|---|
| Τι είχαν | τη μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση, με πολλές δεκάδες χιλιάδες αντάρτες και έλεγχο μεγάλου μέρους της ορεινής χώρας | τη διεθνή αναγνώριση, τις ένοπλες δυνάμεις της Μέσης Ανατολής και τη στήριξη της Βρετανίας |
| Τι φοβούνταν | την επιστροφή του βασιλιά και του προπολεμικού κράτους, που είχε διώξει την Αριστερά επί Μεταξά | ότι το ΕΑΜ, με ηγεσία το ΚΚΕ, θα έπαιρνε την εξουσία με τα όπλα και θα έστηνε κομμουνιστικό καθεστώς |
Από το φθινόπωρο του 1943 ο ΕΛΑΣ συγκρούστηκε με τον ΕΔΕΣ, και το 1944 διέλυσε την ΕΚΚΑ. Από την άλλη πλευρά, τα Τάγματα Ασφαλείας πολεμούσαν στο πλευρό των Γερμανών εναντίον του ΕΛΑΣ. Τον Μάιο του 1944, στη Διάσκεψη του Λιβάνου, συμφωνήθηκε μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου, στην οποία μπήκε και το ΕΑΜ. Τον Οκτώβριο του 1944, στη Μόσχα, ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν έκαναν μια άτυπη συμφωνία, τη «συμφωνία των ποσοστών»: η Ελλάδα θα ήταν κατά 90% στη βρετανική σφαίρα επιρροής.
Τα Δεκεμβριανά του 1944
Μετά την Απελευθέρωση (Οκτώβριος 1944) το μεγάλο ερώτημα ήταν ο αφοπλισμός. Η κυβέρνηση και οι Βρετανοί ζητούσαν να διαλυθούν οι αντάρτικες οργανώσεις· να μείνουν όμως η Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος, μονάδες του στρατού της Μέσης Ανατολής. Το ΕΑΜ ζητούσε να αφοπλιστούν όλοι μαζί. Οι υπουργοί του ΕΑΜ παραιτήθηκαν.
Στις 3 Δεκεμβρίου 1944 το ΕΑΜ οργάνωσε συλλαλητήριο στην πλατεία Συντάγματος. Αστυνομικοί άνοιξαν πυρ πάνω στο πλήθος και σκοτώθηκαν περισσότεροι από 20 διαδηλωτές. Ακολούθησαν 33 μέρες μάχης μέσα στην Αθήνα ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τις κυβερνητικές δυνάμεις, που τις στήριξαν ανοιχτά βρετανικά στρατεύματα.
Βία άσκησαν και οι δύο πλευρές. Ο ΕΛΑΣ και η ΟΠΛΑ εκτέλεσαν αντιπάλους και όσους θεωρούσαν συνεργάτες, και κατά την αποχώρησή τους πήραν μαζί τους χιλιάδες ομήρους, πολλοί από τους οποίους πέθαναν ή σκοτώθηκαν. Στην άλλη πλευρά πολέμησαν και άνδρες των πρώην Ταγμάτων Ασφαλείας και της οργάνωσης «Χ», ενώ βρετανικά αεροπλάνα και πυροβόλα χτυπούσαν συνοικίες της πόλης. Ο ΕΛΑΣ ηττήθηκε στην Αθήνα.
Στις 12 Φεβρουαρίου 1945 υπογράφηκε η Συμφωνία της Βάρκιζας:
- ο ΕΛΑΣ παρέδιδε τα όπλα·
- δινόταν αμνηστία για τα πολιτικά αδικήματα, όχι όμως για τα «κοινά» εγκλήματα·
- υποσχόταν δημοψήφισμα για το πολίτευμα και εκλογές.
Από τη Βάρκιζα στον πόλεμο
Η Βάρκιζα δεν έφερε ειρήνη. Επειδή τα «κοινά» εγκλήματα δεν αμνηστεύονταν, χιλιάδες πρώην μέλη του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ κατηγορήθηκαν και φυλακίστηκαν. Ένοπλες δεξιές ομάδες, συχνά ανεκτές από τις αρχές, χτυπούσαν αριστερούς στα χωριά: η Αριστερά ονόμασε την περίοδο αυτή «λευκή τρομοκρατία». Και από την άλλη πλευρά υπήρξαν εκδικήσεις, καθώς και ένοπλες ομάδες που δεν είχαν παραδώσει όλα τα όπλα. Οι δύο πλευρές διαφωνούσαν πια σε κάτι βασικό: αν το κράτος ήταν δίκαιο απέναντί τους.
- 31 Μαρτίου 1946: εκλογές, με αποχή του ΚΚΕ και άλλων κομμάτων της Αριστεράς. Κερδίζει το Λαϊκό Κόμμα. Την παραμονή, αντάρτες επιτίθενται στον σταθμό χωροφυλακής του Λιτοχώρου.
- 1 Σεπτεμβρίου 1946: δημοψήφισμα· επιστρέφει ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄.
- Οκτώβριος 1946: ιδρύεται ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ), με αρχηγό τον Μάρκο Βαφειάδη.
Ο πόλεμος του 1946–1949
| Κυβερνητική πλευρά | Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ) | |
|---|---|---|
| Ποιοι | οι κυβερνήσεις της Αθήνας, ο Εθνικός Στρατός, η χωροφυλακή, και παρακρατικές ομάδες | το ΚΚΕ και οι αντάρτες του, πολλοί πρώην μαχητές του ΕΛΑΣ ή διωγμένοι του 1945–1946 |
| Τι έλεγαν ότι υπερασπίζονται | το νόμιμο κράτος, τα σύνορα και την κοινωνία απέναντι στον κομμουνισμό | τη λαϊκή κυριαρχία απέναντι στις διώξεις και στην εξάρτηση από τους ξένους |
| Ξένη στήριξη | Βρετανία και, από το 1947, ΗΠΑ | Γιουγκοσλαβία, Αλβανία, Βουλγαρία: βάσεις, όπλα, περίθαλψη |
| Πώς ονόμαζαν τους αντιπάλους | «συμμορίτες» | «μοναρχοφασίστες» |
Τον Φεβρουάριο του 1947 η Βρετανία, εξαντλημένη από τον πόλεμο, ανακοίνωσε ότι δεν μπορούσε να συνεχίσει τη βοήθεια. Τη θέση της πήραν οι ΗΠΑ.
Παράδειγμα 1
Διάβασε μια πηγή: το Δόγμα Τρούμαν (12 Μαρτίου 1947)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρι Τρούμαν, μιλώντας στο Κογκρέσο για να ζητήσει βοήθεια 400 εκατομμυρίων δολαρίων για την Ελλάδα και την Τουρκία, είπε: «Πιστεύω ότι πρέπει να είναι πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών να στηρίζουν τους ελεύθερους λαούς που αντιστέκονται σε απόπειρες υποδούλωσης από ένοπλες μειοψηφίες ή από εξωτερικές πιέσεις».
Ποιος μιλάει και γιατί. Ένας πρόεδρος που χρειάζεται την ψήφο του Κογκρέσου για να στείλει χρήματα και όπλα, λίγες εβδομάδες μετά την αποχώρηση της Βρετανίας. Ο λόγος θέλει να πείσει.
Τι εννοούν οι λέξεις. Οι «ένοπλες μειοψηφίες» είναι ο ΔΣΕ· οι «εξωτερικές πιέσεις» είναι τα κομμουνιστικά κράτη των συνόρων και, πίσω τους, η ΕΣΣΔ. Ο Τρούμαν δεν βλέπει μόνο έναν ελληνικό εμφύλιο, αλλά μια παγκόσμια αναμέτρηση.
Πώς το διάβασε η κάθε πλευρά. Για την κυβέρνηση της Αθήνας ήταν η σωτηρία του κράτους. Για τον ΔΣΕ ήταν ξένη επέμβαση στο εσωτερικό της χώρας. Οι ιστορικοί συμφωνούν σε κάτι τρίτο: με αυτόν τον λόγο η Ελλάδα έγινε ένα από τα πρώτα πεδία του Ψυχρού πολέμου.

Ο πόλεμος απλώθηκε στα βουνά της ηπειρωτικής χώρας. Τον Δεκέμβριο του 1947 ο ΔΣΕ ανακοίνωσε μια Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση, και το κράτος έθεσε το ΚΚΕ εκτός νόμου. Τον Ιούνιο του 1948 ο Στάλιν ήρθε σε ρήξη με τον Τίτο: η Γιουγκοσλαβία, το κύριο στήριγμα του ΔΣΕ, το καλοκαίρι του 1949 έκλεισε τα σύνορά της. Εν τω μεταξύ ο Νίκος Ζαχαριάδης, γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, αντικατέστησε τον Μάρκο και οδήγησε τον ΔΣΕ σε κατά μέτωπο μάχες. Ο Εθνικός Στρατός, με αρχιστράτηγο τον Αλέξανδρο Παπάγο από το 1949 και αμερικανικό εξοπλισμό, νίκησε τον ΔΣΕ στο Βίτσι και στον Γράμμο τον Αύγουστο του 1949. Οι τελευταίοι αντάρτες πέρασαν στην Αλβανία.

Οι άμαχοι
Όπως σε κάθε εμφύλιο, το μεγαλύτερο βάρος το σήκωσαν οι άμαχοι.
- Ο στρατός εκκένωσε ορεινά χωριά για να κόψει τον ανεφοδιασμό των ανταρτών· εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έζησαν ως πρόσφυγες σε πόλεις.
- Ο ΔΣΕ στρατολογούσε νέους και νέες, πολλές φορές με τη βία, και έπαιρνε τρόφιμα από τα χωριά.
- Και οι δύο πλευρές εκτέλεσαν αμάχους που θεωρούσαν συνεργάτες του αντιπάλου. Τα έκτακτα στρατοδικεία της κυβέρνησης καταδίκασαν σε θάνατο χιλιάδες ανθρώπους.
- Στη Μακρόνησο και σε άλλα νησιά εξορίας, κρατούμενοι και στρατιώτες πιέζονταν, συχνά με βασανιστήρια, να υπογράψουν δηλώσεις αποκήρυξης.
- Τα παιδιά. Ο ΔΣΕ μετέφερε χιλιάδες παιδιά από τις περιοχές των μαχών σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Η κυβερνητική πλευρά το ονόμασε «παιδομάζωμα»· η Αριστερά το παρουσίασε ως προστασία, «παιδοφύλαγμα». Την ίδια εποχή οι Παιδοπόλεις της βασίλισσας Φρειδερίκης φιλοξένησαν επίσης χιλιάδες παιδιά, με εκπαίδευση που οι επικριτές της θεωρούσαν πολιτική διαπαιδαγώγηση. Πολλά παιδιά και των δύο πλευρών χωρίστηκαν από τις οικογένειές τους για χρόνια.

Οι αριθμοί είναι αβέβαιοι και οι ιστορικοί δίνουν διαφορετικές εκτιμήσεις, αλλά οι νεκροί όλων των πλευρών ήταν πολλές δεκάδες χιλιάδες, και δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι βρέθηκαν πολιτικοί πρόσφυγες στις χώρες του ανατολικού συνασπισμού.
Τι άφησε πίσω του
Ο πόλεμος τελείωσε το 1949, αλλά η διαίρεση κράτησε δεκαετίες.
- Το ΚΚΕ έμεινε εκτός νόμου ως το 1974. Χιλιάδες αριστεροί έμειναν στη φυλακή ή στην εξορία τη δεκαετία του 1950.
- Για μια θέση στο Δημόσιο, για διαβατήριο ή για δίπλωμα οδήγησης χρειαζόταν το πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων, που καταργήθηκε το 1974.
- Οι πολιτικοί πρόσφυγες μπόρεσαν να επιστρέψουν μαζικά μόνο μετά το 1982.
- Το 1989 ένας νόμος αναγνώρισε επίσημα τον όρο «Εμφύλιος πόλεμος» στη θέση του παλιού κρατικού όρου «συμμοριτοπόλεμος». Την ίδια χρονιά καταστράφηκαν οι φάκελοι φρονημάτων της αστυνομίας, ως κίνηση συμφιλίωσης· η πράξη έχει δεχτεί και κριτική, επειδή χάθηκαν μαζί και ιστορικές πηγές.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια συμφωνία υπογράφηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1945 και ποιος παρέδωσε τα όπλα του με αυτήν;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς οι διχασμοί της Κατοχής οδήγησαν στα Δεκεμβριανά του 1944, στη Βάρκιζα και τελικά στον πόλεμο του 1946–1949.
- Να παρουσιάζεις τις θέσεις και τους φόβους και των δύο πλευρών χωρίς να τις ταυτίζεις με «καλούς» και «κακούς».
- Να περιγράφεις τον ρόλο της Βρετανίας, των ΗΠΑ και των γειτονικών κρατών, διαβάζοντας το Δόγμα Τρούμαν ως πηγή.
- Να περιγράφεις τι πέρασαν οι άμαχοι και τι άφησε πίσω του ο Εμφύλιος ως το 1974 και αργότερα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.