Ο Εμφύλιος πόλεμος

Δύο φόβοι μέσα στην Κατοχή

Ο Εμφύλιος πόλεμος δεν ξεκίνησε ξαφνικά το 1946. Οι ρίζες του βρίσκονται μέσα στην Κατοχή, όπου είχαν σχηματιστεί δύο μεγάλοι πόλοι με δύο διαφορετικούς φόβους.

Από το φθινόπωρο του 1943 ο ΕΛΑΣ συγκρούστηκε με τον ΕΔΕΣ, και το 1944 διέλυσε την ΕΚΚΑ. Από την άλλη πλευρά, τα Τάγματα Ασφαλείας πολεμούσαν στο πλευρό των Γερμανών εναντίον του ΕΛΑΣ. Τον Μάιο του 1944, στη Διάσκεψη του Λιβάνου, συμφωνήθηκε μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Παπανδρέου, στην οποία μπήκε και το ΕΑΜ. Τον Οκτώβριο του 1944, στη Μόσχα, ο Τσόρτσιλ και ο Στάλιν έκαναν μια άτυπη συμφωνία, τη «συμφωνία των ποσοστών»: η Ελλάδα θα ήταν κατά 90% στη βρετανική σφαίρα επιρροής.

Τα Δεκεμβριανά του 1944

Μετά την Απελευθέρωση (Οκτώβριος 1944) το μεγάλο ερώτημα ήταν ο αφοπλισμός. Η κυβέρνηση και οι Βρετανοί ζητούσαν να διαλυθούν οι αντάρτικες οργανώσεις· να μείνουν όμως η Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος, μονάδες του στρατού της Μέσης Ανατολής. Το ΕΑΜ ζητούσε να αφοπλιστούν όλοι μαζί. Οι υπουργοί του ΕΑΜ παραιτήθηκαν.

Στις 3 Δεκεμβρίου 1944 το ΕΑΜ οργάνωσε συλλαλητήριο στην πλατεία Συντάγματος. Αστυνομικοί άνοιξαν πυρ πάνω στο πλήθος και σκοτώθηκαν περισσότεροι από 20 διαδηλωτές. Ακολούθησαν 33 μέρες μάχης μέσα στην Αθήνα ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τις κυβερνητικές δυνάμεις, που τις στήριξαν ανοιχτά βρετανικά στρατεύματα.

Βία άσκησαν και οι δύο πλευρές. Ο ΕΛΑΣ και η ΟΠΛΑ εκτέλεσαν αντιπάλους και όσους θεωρούσαν συνεργάτες, και κατά την αποχώρησή τους πήραν μαζί τους χιλιάδες ομήρους, πολλοί από τους οποίους πέθαναν ή σκοτώθηκαν. Στην άλλη πλευρά πολέμησαν και άνδρες των πρώην Ταγμάτων Ασφαλείας και της οργάνωσης «Χ», ενώ βρετανικά αεροπλάνα και πυροβόλα χτυπούσαν συνοικίες της πόλης. Ο ΕΛΑΣ ηττήθηκε στην Αθήνα.

Στις 12 Φεβρουαρίου 1945 υπογράφηκε η Συμφωνία της Βάρκιζας:

• ο ΕΛΑΣ παρέδιδε τα όπλα·
• δινόταν αμνηστία για τα πολιτικά αδικήματα, όχι όμως για τα «κοινά» εγκλήματα·
• υποσχόταν δημοψήφισμα για το πολίτευμα και εκλογές.

Από τη Βάρκιζα στον πόλεμο

Η Βάρκιζα δεν έφερε ειρήνη. Επειδή τα «κοινά» εγκλήματα δεν αμνηστεύονταν, χιλιάδες πρώην μέλη του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ κατηγορήθηκαν και φυλακίστηκαν. Ένοπλες δεξιές ομάδες, συχνά ανεκτές από τις αρχές, χτυπούσαν αριστερούς στα χωριά: η Αριστερά ονόμασε την περίοδο αυτή «λευκή τρομοκρατία». Και από την άλλη πλευρά υπήρξαν εκδικήσεις, καθώς και ένοπλες ομάδες που δεν είχαν παραδώσει όλα τα όπλα. Οι δύο πλευρές διαφωνούσαν πια σε κάτι βασικό: αν το κράτος ήταν δίκαιο απέναντί τους.

• 31 Μαρτίου 1946: εκλογές, με αποχή του ΚΚΕ και άλλων κομμάτων της Αριστεράς. Κερδίζει το Λαϊκό Κόμμα. Την παραμονή, αντάρτες επιτίθενται στον σταθμό χωροφυλακής του Λιτοχώρου.
• 1 Σεπτεμβρίου 1946: δημοψήφισμα· επιστρέφει ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄.
• Οκτώβριος 1946: ιδρύεται ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ), με αρχηγό τον Μάρκο Βαφειάδη.

Ο πόλεμος του 1946–1949

Τον Φεβρουάριο του 1947 η Βρετανία, εξαντλημένη από τον πόλεμο, ανακοίνωσε ότι δεν μπορούσε να συνεχίσει τη βοήθεια. Τη θέση της πήραν οι ΗΠΑ.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ο πόλεμος απλώθηκε στα βουνά της ηπειρωτικής χώρας. Τον Δεκέμβριο του 1947 ο ΔΣΕ ανακοίνωσε μια Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση, και το κράτος έθεσε το ΚΚΕ εκτός νόμου. Τον Ιούνιο του 1948 ο Στάλιν ήρθε σε ρήξη με τον Τίτο: η Γιουγκοσλαβία, το κύριο στήριγμα του ΔΣΕ, το καλοκαίρι του 1949 έκλεισε τα σύνορά της. Εν τω μεταξύ ο Νίκος Ζαχαριάδης, γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, αντικατέστησε τον Μάρκο και οδήγησε τον ΔΣΕ σε κατά μέτωπο μάχες. Ο Εθνικός Στρατός, με αρχιστράτηγο τον Αλέξανδρο Παπάγο από το 1949 και αμερικανικό εξοπλισμό, νίκησε τον ΔΣΕ στο Βίτσι και στον Γράμμο τον Αύγουστο του 1949. Οι τελευταίοι αντάρτες πέρασαν στην Αλβανία.

Οι άμαχοι

Όπως σε κάθε εμφύλιο, το μεγαλύτερο βάρος το σήκωσαν οι άμαχοι.

• Ο στρατός εκκένωσε ορεινά χωριά για να κόψει τον ανεφοδιασμό των ανταρτών· εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι έζησαν ως πρόσφυγες σε πόλεις.
• Ο ΔΣΕ στρατολογούσε νέους και νέες, πολλές φορές με τη βία, και έπαιρνε τρόφιμα από τα χωριά.
• Και οι δύο πλευρές εκτέλεσαν αμάχους που θεωρούσαν συνεργάτες του αντιπάλου. Τα έκτακτα στρατοδικεία της κυβέρνησης καταδίκασαν σε θάνατο χιλιάδες ανθρώπους.
• Στη Μακρόνησο και σε άλλα νησιά εξορίας, κρατούμενοι και στρατιώτες πιέζονταν, συχνά με βασανιστήρια, να υπογράψουν δηλώσεις αποκήρυξης.
• Τα παιδιά. Ο ΔΣΕ μετέφερε χιλιάδες παιδιά από τις περιοχές των μαχών σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Η κυβερνητική πλευρά το ονόμασε «παιδομάζωμα»· η Αριστερά το παρουσίασε ως προστασία, «παιδοφύλαγμα». Την ίδια εποχή οι Παιδοπόλεις της βασίλισσας Φρειδερίκης φιλοξένησαν επίσης χιλιάδες παιδιά, με εκπαίδευση που οι επικριτές της θεωρούσαν πολιτική διαπαιδαγώγηση. Πολλά παιδιά και των δύο πλευρών χωρίστηκαν από τις οικογένειές τους για χρόνια.

Οι αριθμοί είναι αβέβαιοι και οι ιστορικοί δίνουν διαφορετικές εκτιμήσεις, αλλά οι νεκροί όλων των πλευρών ήταν πολλές δεκάδες χιλιάδες, και δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι βρέθηκαν πολιτικοί πρόσφυγες στις χώρες του ανατολικού συνασπισμού.

Αιτία, ξένη εμπλοκή ή συνέπεια;

Βάλε κάθε στοιχείο στην ομάδα του. Πρόσεξε πόσα στοιχεία έχει η πρώτη ομάδα: ο Εμφύλιος δεν είχε μία αιτία.

Σε ποια ομάδα;

Η διαφωνία για τον αφοπλισμό το 1944

Εσωτερική αιτίαΞένη εμπλοκήΣυνέπεια

0 / 9

Τι άφησε πίσω του

Ο πόλεμος τελείωσε το 1949, αλλά η διαίρεση κράτησε δεκαετίες.

• Το ΚΚΕ έμεινε εκτός νόμου ως το 1974. Χιλιάδες αριστεροί έμειναν στη φυλακή ή στην εξορία τη δεκαετία του 1950.
• Για μια θέση στο Δημόσιο, για διαβατήριο ή για δίπλωμα οδήγησης χρειαζόταν το πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων, που καταργήθηκε το 1974.
• Οι πολιτικοί πρόσφυγες μπόρεσαν να επιστρέψουν μαζικά μόνο μετά το 1982.
• Το 1989 ένας νόμος αναγνώρισε επίσημα τον όρο «Εμφύλιος πόλεμος» στη θέση του παλιού κρατικού όρου «συμμοριτοπόλεμος». Την ίδια χρονιά καταστράφηκαν οι φάκελοι φρονημάτων της αστυνομίας, ως κίνηση συμφιλίωσης· η πράξη έχει δεχτεί και κριτική, επειδή χάθηκαν μαζί και ιστορικές πηγές.

Από την Απελευθέρωση στον Γράμμο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο λίγοι μήνες χωρίζουν την Απελευθέρωση από τα Δεκεμβριανά. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Απελευθέρωση της ΑθήναςΔεκεμβριανάΣυμφωνία της ΒάρκιζαςΕκλογές και ΛιτόχωροΔημοψήφισμαΔόγμα ΤρούμανΡήξη Τίτο και ΣτάλινΒίτσι και Γράμμος

Απελευθέρωση της Αθήνας · 12 Οκτωβρίου 1944Οι Γερμανοί φεύγουν· έρχεται η κυβέρνηση εθνικής ενότητας.