Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο Ψυχρός πόλεμος

Δύο συνασπισμοί, ένα Τείχος, και ο κόσμος στο χείλος του πυρηνικού πολέμου.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §50, 51, 53

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί οι σύμμαχοι του 1945 έγιναν αντίπαλοι, από τη δυτική και από τη σοβιετική οπτική.
  2. Να περιγράφεις πώς χωρίστηκαν η Ευρώπη και η Γερμανία: Δόγμα Τρούμαν, Σχέδιο Μάρσαλ, ΝΑΤΟ, Σύμφωνο της Βαρσοβίας, Τείχος του Βερολίνου.
  3. Να εξηγείς γιατί ο πόλεμος έμεινε «ψυχρός» ανάμεσα στις υπερδυνάμεις αλλά ήταν θερμός σε τρίτες χώρες, με παράδειγμα την κρίση της Κούβας.
  4. Να διαβάζεις μια πηγή του 1946 ρωτώντας ποιος μιλάει, πού, πότε και σε ποιον.

Οι σύμμαχοι γίνονται αντίπαλοι

Στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο οι ΗΠΑ, η Βρετανία και η Σοβιετική Ένωση (ΕΣΣΔ) πολέμησαν μαζί εναντίον της ναζιστικής Γερμανίας. Ήταν όμως μια συμμαχία ανάγκης. Μόλις χάθηκε ο κοινός εχθρός, φάνηκε πόσο διαφορετικά έβλεπαν τον κόσμο οι δύο μεγαλύτεροι νικητές, που τώρα λέγονταν υπερδυνάμεις.

ΗΠΑΕΣΣΔ
Πολίτευμακοινοβουλευτική δημοκρατία, πολλά κόμματα, ελεύθερες εκλογέςμονοκομματικό κράτος του Κομμουνιστικού Κόμματος
Οικονομίαελεύθερη αγορά, ιδιωτική ιδιοκτησίασχεδιασμένη από το κράτος, κρατική ιδιοκτησία
Τι φοβόταντην εξάπλωση του κομμουνισμούμια νέα εισβολή από τη Δύση και την «περικύκλωση»

Η αντιπαράθεση που ακολούθησε, περίπου από το 1947 ως το 1991, ονομάστηκε Ψυχρός πόλεμος. Ψυχρός, γιατί οι δύο υπερδυνάμεις δεν πολέμησαν ποτέ απευθείας η μία την άλλη. Ανταγωνίστηκαν με συμμαχίες, όπλα, προπαγάνδα, οικονομία, αθλητισμό και διάστημα — και με πολέμους σε άλλες χώρες.

Ποιος φταίει; Δύο οπτικές

  • Η δυτική οπτική. Στη Διάσκεψη της Γιάλτας (Φεβρουάριος 1945) ο Στάλιν είχε δεχτεί ελεύθερες εκλογές στις χώρες που απελευθέρωνε ο Κόκκινος Στρατός. Μέσα σε λίγα χρόνια όμως η Πολωνία, η Ουγγαρία, η Ρουμανία, η Βουλγαρία και, το 1948, η Τσεχοσλοβακία απέκτησαν κομμουνιστικές κυβερνήσεις που ελέγχονταν από τη Μόσχα.
  • Η σοβιετική οπτική. Η ΕΣΣΔ είχε χάσει στον πόλεμο πάνω από 20 εκατομμύρια ανθρώπους (οι εκτιμήσεις φτάνουν τα 27 εκατομμύρια). Δύο φορές μέσα σε τριάντα χρόνια είχε δεχτεί γερμανική εισβολή από τα δυτικά. Ήθελε λοιπόν «φιλικές» κυβερνήσεις γύρω της, σαν ζώνη ασφαλείας.

Οι ιστορικοί συζητούν ακόμα πόσο βάρος έχει η καθεμιά. Οι περισσότεροι σήμερα βλέπουν ένα σπιράλ καχυποψίας: κάθε κίνηση της μιας πλευράς έμοιαζε στην άλλη απόδειξη επιθετικών σχεδίων, και απαντούσε με μια δική της.

Τρεις ηλικιωμένοι άνδρες με παλτά κάθονται δίπλα δίπλα σε ξύλινες καρέκλες πάνω σε χαλιά· πίσω τους στέκονται αξιωματικοί με στολές.
Ο Τσόρτσιλ, ο Ρούζβελτ και ο Στάλιν στη Γιάλτα, τον Φεβρουάριο του 1945. Οι «Τρεις Μεγάλοι» συναντήθηκαν ακόμα ως σύμμαχοι, για να αποφασίσουν τι θα γίνει στην Ευρώπη μετά τη νίκη. Μέσα σε λίγα χρόνια, οι υποσχέσεις που δόθηκαν εδώ για ελεύθερες εκλογές έγιναν αφορμή για αμοιβαίες κατηγορίες.Φωτογραφία: U.S. National Archives (Army Signal Corps) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Η Ευρώπη χωρίζεται στα δύο

Τον Μάρτιο του 1947 ο πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρι Τρούμαν ζήτησε από το Κογκρέσο βοήθεια για την Ελλάδα και την Τουρκία, ώστε να μην περάσουν στη σοβιετική επιρροή. Το Δόγμα Τρούμαν έγινε η γενική γραμμή των ΗΠΑ: ανάσχεση του κομμουνισμού όπου κι αν απειλούσε να επεκταθεί.

Λίγους μήνες μετά ανακοινώθηκε το Σχέδιο Μάρσαλ: αμερικανική οικονομική βοήθεια για την ανασυγκρότηση της Ευρώπης (1948–1952). Τη δέχτηκαν η Ελλάδα και οι χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Η ΕΣΣΔ την απέρριψε, το ίδιο και οι χώρες που επηρέαζε, και απάντησε το 1949 με τη δική της οικονομική ένωση, την COMECON.

Η Γερμανία είχε μοιραστεί σε τέσσερις ζώνες κατοχής, και το Βερολίνο, που βρισκόταν μέσα στη σοβιετική ζώνη, επίσης σε τέσσερις τομείς. Το 1948 η ΕΣΣΔ έκλεισε τους δρόμους προς το Δυτικό Βερολίνο. Για σχεδόν έναν χρόνο οι Δυτικοί το ανεφοδίαζαν με αεροπλάνα (η «αερογέφυρα»), ώσπου ο αποκλεισμός λύθηκε τον Μάιο του 1949. Την ίδια χρονιά δημιουργήθηκαν δύο γερμανικά κράτη: η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΟΔΓ, Δυτική) και η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΛΔΓ, Ανατολική).

Ασπρόμαυρη φωτογραφία: ένα τετρακινητήριο αεροπλάνο κατεβαίνει χαμηλά για να προσγειωθεί, ενώ μπροστά ένας εργάτης πάνω σε μεγάλο μηχάνημα ισιώνει το έδαφος.
Αμερικανικό μεταγωγικό αεροπλάνο προσγειώνεται στο αεροδρόμιο Τέμπελχοφ του Δυτικού Βερολίνου, την εποχή της αερογέφυρας. Μπροστά, ένας εργάτης φτιάχνει δεύτερο διάδρομο: τα αεροπλάνα ήταν τόσα, που ένας δεν έφτανε. Ακόμα και τα μηχανήματα του έργου ήρθαν με αεροπλάνο, κομμένα σε κομμάτια.Φωτογραφία: U.S. Air Force · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons
ΔύσηΑνατολή
ΝΑΤΟ (1949) — η Ελλάδα και η Τουρκία μπήκαν το 1952Σύμφωνο της Βαρσοβίας (1955)
Σχέδιο Μάρσαλ (1948)COMECON (1949)
ΟΔΓ, με πρωτεύουσα τη ΒόννηΛΔΓ, με πρωτεύουσα το Ανατολικό Βερολίνο

Σε ποια πλευρά;

Κάθε κάρτα είναι μια χώρα ή ένας οργανισμός της δεκαετίας του 1950. Σε ποιο στρατόπεδο ανήκει;

Σε ποιο στρατόπεδο;

Σύμφωνο της Βαρσοβίας

0 από 9

Παράδειγμα 1

Διάβασε μια πηγή: το «σιδηρούν παραπέτασμα» (1946)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Η ισορροπία του τρόμου

Οι ΗΠΑ είχαν ατομική βόμβα από το 1945. Η ΕΣΣΔ απέκτησε τη δική της το 1949. Από εκεί και πέρα άρχισε η κούρσα των εξοπλισμών: βόμβες υδρογόνου, πύραυλοι που διέσχιζαν ηπείρους, χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές.

Ο ανταγωνισμός πέρασε και στο διάστημα. Το 1957 η ΕΣΣΔ έστειλε σε τροχιά τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο, τον Σπούτνικ, και το 1961 τον πρώτο άνθρωπο, τον Γιούρι Γκαγκάριν. Το 1969 οι Αμερικανοί του Απόλλων 11 πάτησαν στη Σελήνη.

Θερμές κρίσεις σε έναν «ψυχρό» πόλεμο

ΚρίσηΠότεΤι έγινε
Πόλεμος της Κορέας1950–1953Η κομμουνιστική Βόρεια Κορέα εισέβαλε στη Νότια. Πολέμησαν ΗΠΑ και σύμμαχοι με εντολή του ΟΗΕ (και ελληνικές δυνάμεις), και Κίνα στο πλευρό του Βορρά. Η χώρα έμεινε χωρισμένη.
Ουγγαρία1956Εξέγερση για περισσότερη ελευθερία και έξοδο από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας· την κατέστειλαν σοβιετικά τανκς.
Τείχος του Βερολίνου1961Η ΛΔΓ έχτισε τείχος για να σταματήσει τη φυγή των πολιτών της προς τη Δύση.
Κρίση της Κούβας1962Σοβιετικοί πύραυλοι στην Κούβα· ο κόσμος στο χείλος πυρηνικού πολέμου.
Πόλεμος του Βιετνάμως το 1975Οι ΗΠΑ πολέμησαν μαζικά από το 1965 ως το 1973 στο πλευρό του Νότιου Βιετνάμ. Το 1975 ο κομμουνιστικός Βορράς ένωσε τη χώρα.
«Άνοιξη της Πράγας»1968Μεταρρυθμίσεις στην Τσεχοσλοβακία· τις σταμάτησε εισβολή στρατευμάτων του Συμφώνου της Βαρσοβίας.
Αφγανιστάν1979–1989Σοβιετική επέμβαση· οι ΗΠΑ εξόπλισαν τους αντάρτες που πολεμούσαν τον σοβιετικό στρατό.

Παράδειγμα 2

Η κρίση της Κούβας (1962): από την αιτία στη συνέπεια

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Η Ελλάδα στο σύνορο των δύο κόσμων

Η Ελλάδα βγήκε από τον Εμφύλιο (1946–1949) στο δυτικό στρατόπεδο: πήρε βοήθεια από το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ, μπήκε στο ΝΑΤΟ το 1952 και φιλοξένησε αμερικανικές βάσεις. Έστειλε στρατό και αεροπλάνα στην Κορέα. Στα βόρεια σύνορά της είχε δύο κομμουνιστικές χώρες, την Αλβανία και τη Βουλγαρία, και την αδέσμευτη Γιουγκοσλαβία. Ο Ψυχρός πόλεμος επηρέασε και την εσωτερική πολιτική ζωή της χώρας για δεκαετίες.

Ύφεση και τέλος

Μετά την Κούβα ήρθε η ύφεση. Το 1972 οι υπερδυνάμεις υπέγραψαν την πρώτη συμφωνία περιορισμού των πυρηνικών όπλων (SALT I). Το 1975, στην Τελική Πράξη του Ελσίνκι, σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά κράτη, οι ΗΠΑ και ο Καναδάς αναγνώρισαν τα σύνορα της Ευρώπης και δεσμεύτηκαν να σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ένταση ξαναφούντωσε μετά την εισβολή στο Αφγανιστάν: οι ΗΠΑ μποϊκοτάρισαν τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Μόσχας (1980), η ΕΣΣΔ εκείνους του Λος Άντζελες (1984).

Το 1985 ανέλαβε ηγέτης της ΕΣΣΔ ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Η οικονομία της χώρας δεν άντεχε πια την κούρσα των εξοπλισμών. Ξεκίνησε την περεστρόικα (αναδιάρθρωση) και τη γκλάσνοστ (διαφάνεια), και, κυρίως, έδειξε ότι η Μόσχα δεν θα έστελνε πια τανκς για να κρατήσει τις κομμουνιστικές κυβερνήσεις της Ανατολικής Ευρώπης.

Το 1989 αυτές οι κυβερνήσεις έπεσαν η μία μετά την άλλη, σχεδόν παντού ειρηνικά (στη Ρουμανία με αιματοχυσία). Στις 9 Νοεμβρίου 1989 άνοιξε το Τείχος του Βερολίνου. Η Γερμανία ενώθηκε στις 3 Οκτωβρίου 1990, και τον Δεκέμβριο του 1991 η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε σε δεκαπέντε κράτη.

Πλήθος ανθρώπων μπροστά σε ένα χαμηλό, καμπύλο τείχος γεμάτο συνθήματα· πίσω του η Πύλη του Βρανδεμβούργου με τους κίονές της, και κι άλλο πλήθος.
Η Πύλη του Βρανδεμβούργου την 1η Δεκεμβρίου 1989, λίγες εβδομάδες αφού άνοιξε το Τείχος. Το τείχος στέκεται ακόμα, αλλά από τις δύο πλευρές του έχει μαζευτεί κόσμος. Πρόσεξε το πανό με τη ρωσική λέξη ΓΛΑΣΝΟΣΤ: η «διαφάνεια» του Γκορμπατσόφ είχε γίνει σύνθημα και στη Γερμανία.Φωτογραφία: SSGT F. Lee Corkran · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Από το Δόγμα Τρούμαν ως το τέλος της ΕΣΣΔ

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε το μεγάλο κενό ανάμεσα στο 1975 και στο 1989. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Δόγμα Τρούμαν · Μάρτιος 1947Οι ΗΠΑ δεσμεύονται να βοηθήσουν την Ελλάδα και την Τουρκία και να ανασχέσουν τον κομμουνισμό.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Το 1946 ο Τσόρτσιλ είπε ότι «από το Στετίνο στη Βαλτική ως την Τεργέστη στην Αδριατική» έπεσε ένα «σιδηρούν παραπέτασμα». Τι εννοούσε;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιες δύο στρατιωτικές συμμαχίες αντιπαρατέθηκαν στην Ευρώπη του Ψυχρού πολέμου, και ποια χρονιά ιδρύθηκε η καθεμιά;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί οι σύμμαχοι του 1945 έγιναν αντίπαλοι, από τη δυτική και από τη σοβιετική οπτική.
  • Να περιγράφεις πώς χωρίστηκαν η Ευρώπη και η Γερμανία: Δόγμα Τρούμαν, Σχέδιο Μάρσαλ, ΝΑΤΟ, Σύμφωνο της Βαρσοβίας, Τείχος του Βερολίνου.
  • Να εξηγείς γιατί ο πόλεμος έμεινε «ψυχρός» ανάμεσα στις υπερδυνάμεις αλλά ήταν θερμός σε τρίτες χώρες, με παράδειγμα την κρίση της Κούβας.
  • Να διαβάζεις μια πηγή του 1946 ρωτώντας ποιος μιλάει, πού, πότε και σε ποιον.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;