Ο Ψυχρός πόλεμος

Οι σύμμαχοι γίνονται αντίπαλοι

Στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο οι ΗΠΑ, η Βρετανία και η Σοβιετική Ένωση (ΕΣΣΔ) πολέμησαν μαζί εναντίον της ναζιστικής Γερμανίας. Ήταν όμως μια συμμαχία ανάγκης. Μόλις χάθηκε ο κοινός εχθρός, φάνηκε πόσο διαφορετικά έβλεπαν τον κόσμο οι δύο μεγαλύτεροι νικητές, που τώρα λέγονταν υπερδυνάμεις.

Η αντιπαράθεση που ακολούθησε, περίπου από το 1947 ως το 1991, ονομάστηκε Ψυχρός πόλεμος. Ψυχρός, γιατί οι δύο υπερδυνάμεις δεν πολέμησαν ποτέ απευθείας η μία την άλλη. Ανταγωνίστηκαν με συμμαχίες, όπλα, προπαγάνδα, οικονομία, αθλητισμό και διάστημα — και με πολέμους σε άλλες χώρες.

Ποιος φταίει; Δύο οπτικές

• Η δυτική οπτική. Στη Διάσκεψη της Γιάλτας (Φεβρουάριος 1945) ο Στάλιν είχε δεχτεί ελεύθερες εκλογές στις χώρες που απελευθέρωνε ο Κόκκινος Στρατός. Μέσα σε λίγα χρόνια όμως η Πολωνία, η Ουγγαρία, η Ρουμανία, η Βουλγαρία και, το 1948, η Τσεχοσλοβακία απέκτησαν κομμουνιστικές κυβερνήσεις που ελέγχονταν από τη Μόσχα.
• Η σοβιετική οπτική. Η ΕΣΣΔ είχε χάσει στον πόλεμο πάνω από 20 εκατομμύρια ανθρώπους (οι εκτιμήσεις φτάνουν τα 27 εκατομμύρια). Δύο φορές μέσα σε τριάντα χρόνια είχε δεχτεί γερμανική εισβολή από τα δυτικά. Ήθελε λοιπόν «φιλικές» κυβερνήσεις γύρω της, σαν ζώνη ασφαλείας.

Οι ιστορικοί συζητούν ακόμα πόσο βάρος έχει η καθεμιά. Οι περισσότεροι σήμερα βλέπουν ένα σπιράλ καχυποψίας: κάθε κίνηση της μιας πλευράς έμοιαζε στην άλλη απόδειξη επιθετικών σχεδίων, και απαντούσε με μια δική της.

Η Ευρώπη χωρίζεται στα δύο

Τον Μάρτιο του 1947 ο πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρι Τρούμαν ζήτησε από το Κογκρέσο βοήθεια για την Ελλάδα και την Τουρκία, ώστε να μην περάσουν στη σοβιετική επιρροή. Το Δόγμα Τρούμαν έγινε η γενική γραμμή των ΗΠΑ: ανάσχεση του κομμουνισμού όπου κι αν απειλούσε να επεκταθεί.

Λίγους μήνες μετά ανακοινώθηκε το Σχέδιο Μάρσαλ: αμερικανική οικονομική βοήθεια για την ανασυγκρότηση της Ευρώπης (1948–1952). Τη δέχτηκαν η Ελλάδα και οι χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Η ΕΣΣΔ την απέρριψε, το ίδιο και οι χώρες που επηρέαζε, και απάντησε το 1949 με τη δική της οικονομική ένωση, την COMECON.

Η Γερμανία είχε μοιραστεί σε τέσσερις ζώνες κατοχής, και το Βερολίνο, που βρισκόταν μέσα στη σοβιετική ζώνη, επίσης σε τέσσερις τομείς. Το 1948 η ΕΣΣΔ έκλεισε τους δρόμους προς το Δυτικό Βερολίνο. Για σχεδόν έναν χρόνο οι Δυτικοί το ανεφοδίαζαν με αεροπλάνα (η «αερογέφυρα»), ώσπου ο αποκλεισμός λύθηκε τον Μάιο του 1949. Την ίδια χρονιά δημιουργήθηκαν δύο γερμανικά κράτη: η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΟΔΓ, Δυτική) και η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΛΔΓ, Ανατολική).

Σε ποια πλευρά;

Κάθε κάρτα είναι μια χώρα ή ένας οργανισμός της δεκαετίας του 1950. Σε ποιο στρατόπεδο ανήκει;

Σε ποιο στρατόπεδο;

ΝΑΤΟ

Δυτικός συνασπισμόςΑνατολικός συνασπισμόςΕκτός συνασπισμών

0 / 9

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η ισορροπία του τρόμου

Οι ΗΠΑ είχαν ατομική βόμβα από το 1945. Η ΕΣΣΔ απέκτησε τη δική της το 1949. Από εκεί και πέρα άρχισε η κούρσα των εξοπλισμών: βόμβες υδρογόνου, πύραυλοι που διέσχιζαν ηπείρους, χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές.

Ο ανταγωνισμός πέρασε και στο διάστημα. Το 1957 η ΕΣΣΔ έστειλε σε τροχιά τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο, τον Σπούτνικ, και το 1961 τον πρώτο άνθρωπο, τον Γιούρι Γκαγκάριν. Το 1969 οι Αμερικανοί του Απόλλων 11 πάτησαν στη Σελήνη.

Θερμές κρίσεις σε έναν «ψυχρό» πόλεμο

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η Ελλάδα στο σύνορο των δύο κόσμων

Η Ελλάδα βγήκε από τον Εμφύλιο (1946–1949) στο δυτικό στρατόπεδο: πήρε βοήθεια από το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ, μπήκε στο ΝΑΤΟ το 1952 και φιλοξένησε αμερικανικές βάσεις. Έστειλε στρατό και αεροπλάνα στην Κορέα. Στα βόρεια σύνορά της είχε δύο κομμουνιστικές χώρες, την Αλβανία και τη Βουλγαρία, και την αδέσμευτη Γιουγκοσλαβία. Ο Ψυχρός πόλεμος επηρέασε και την εσωτερική πολιτική ζωή της χώρας για δεκαετίες.

Ύφεση και τέλος

Μετά την Κούβα ήρθε η ύφεση. Το 1972 οι υπερδυνάμεις υπέγραψαν την πρώτη συμφωνία περιορισμού των πυρηνικών όπλων (SALT I). Το 1975, στην Τελική Πράξη του Ελσίνκι, σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά κράτη, οι ΗΠΑ και ο Καναδάς αναγνώρισαν τα σύνορα της Ευρώπης και δεσμεύτηκαν να σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ένταση ξαναφούντωσε μετά την εισβολή στο Αφγανιστάν: οι ΗΠΑ μποϊκοτάρισαν τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Μόσχας (1980), η ΕΣΣΔ εκείνους του Λος Άντζελες (1984).

Το 1985 ανέλαβε ηγέτης της ΕΣΣΔ ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Η οικονομία της χώρας δεν άντεχε πια την κούρσα των εξοπλισμών. Ξεκίνησε την περεστρόικα (αναδιάρθρωση) και τη γκλάσνοστ (διαφάνεια), και, κυρίως, έδειξε ότι η Μόσχα δεν θα έστελνε πια τανκς για να κρατήσει τις κομμουνιστικές κυβερνήσεις της Ανατολικής Ευρώπης.

Το 1989 αυτές οι κυβερνήσεις έπεσαν η μία μετά την άλλη, σχεδόν παντού ειρηνικά (στη Ρουμανία με αιματοχυσία). Στις 9 Νοεμβρίου 1989 άνοιξε το Τείχος του Βερολίνου. Η Γερμανία ενώθηκε στις 3 Οκτωβρίου 1990, και τον Δεκέμβριο του 1991 η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε σε δεκαπέντε κράτη.

Από το Δόγμα Τρούμαν ως το τέλος της ΕΣΣΔ

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε το μεγάλο κενό ανάμεσα στο 1975 και στο 1989. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Δόγμα ΤρούμανΊδρυση του ΝΑΤΟΣύμφωνο της ΒαρσοβίαςΤο Τείχος του ΒερολίνουΚρίση της ΚούβαςΤελική Πράξη του ΕλσίνκιΠέφτει το ΤείχοςΔιάλυση της ΕΣΣΔ

Δόγμα Τρούμαν · Μάρτιος 1947Οι ΗΠΑ δεσμεύονται να βοηθήσουν την Ελλάδα και την Τουρκία και να ανασχέσουν τον κομμουνισμό.