Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το νέο ελληνικό κράτος

Καποδίστριας, Όθωνας, Σύνταγμα του 1844 και Μεγάλη Ιδέα.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §17, 18, 19

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι προσπάθησε να χτίσει ο Καποδίστριας και γιατί συγκρούστηκε με τους τοπικούς ισχυρούς.
  2. Να περιγράφεις πώς κυβέρνησε ο Όθωνας και πώς η απόλυτη μοναρχία έγινε συνταγματική το 1843–1844.
  3. Να διαβάζεις ένα απόσπασμα για τη Μεγάλη Ιδέα και να εξηγείς τι υποσχόταν και τι κόστιζε.
  4. Να τοποθετείς στον χρόνο τα γεγονότα από το 1828 ως την έξωση του Όθωνα το 1862.

Ένα κράτος χωρίς κράτος

Όταν τελείωσαν οι μάχες της Επανάστασης, η Ελλάδα υπήρχε ως ιδέα και ως διπλωματικό ζήτημα, όχι ακόμη ως κράτος. Δεν είχε σύνορα οριστικά, δεν είχε νόμισμα, τακτικό στρατό, δικαστήρια ή φοροεισπράκτορες. Είχε όμως ρημαγμένα χωριά, χιλιάδες πρόσφυγες, οπλαρχηγούς που περίμεναν αμοιβή και προεστούς που είχαν συνηθίσει να κυβερνούν τον τόπο τους.

Το ερώτημα της ενότητας: ποιος θα κυβερνήσει, πώς, και με ποιον στόχο; Οι απαντήσεις που δόθηκαν από το 1828 ως το 1862 όρισαν το ελληνικό κράτος για έναν αιώνα.

Ο Καποδίστριας (1828–1831): το κράτος από το μηδέν

Ο Ιωάννης Καποδίστριας, Κερκυραίος και πρώην υπουργός Εξωτερικών του τσάρου, εκλέχθηκε κυβερνήτης από την Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας (1827) και έφτασε στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 1828. Βρήκε ταμείο άδειο και χώρα διαλυμένη, και προσπάθησε να στήσει μέσα σε λίγα χρόνια ό,τι άλλα κράτη έστησαν σε δεκαετίες:

  • Νόμισμα, τον φοίνικα, και ένα πρώτο εθνικό χρηματοπιστωτικό ίδρυμα.
  • Τακτικό στρατό και στόλο, στη θέση των ατάκτων σωμάτων.
  • Σχολεία, το Ορφανοτροφείο της Αίγινας, λοιμοκαθαρτήρια κατά της πανώλης.
  • Κεντρική διοίκηση: επάρχους διορισμένους από τον ίδιο, όχι τοπικούς άρχοντες.
Παλιό ασπρόμαυρο χαρτονόμισμα με διακοσμητική κορνίζα. Πάνω γράφει «ΦΟΙΝΙΚΕΣ 5 ΠΕΝΤΕ», από κάτω δύο γραμμές κείμενο, ένας χειρόγραφος αριθμός, μια στρογγυλή σφραγίδα και μια υπογραφή.
Χαρτονόμισμα των πέντε φοινίκων, από την Αίγινα, όπου είχε την έδρα της η κυβέρνηση του Καποδίστρια. Το κείμενο λέει ότι το χαρτί αυτό «είναι δεκτόν αντί χρημάτων». Ένα χαρτί με σφραγίδα και υπογραφή αξίζει μόνο όσο εμπιστεύονται οι πολίτες αυτόν που το εκδίδει, και ένα νέο κράτος έπρεπε πρώτα να κερδίσει αυτή την εμπιστοσύνη.Φωτογραφία: Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Το τελευταίο ήταν και το σημείο σύγκρουσης. Οι Υδραίοι πλοιοκτήτες ζητούσαν αποζημιώσεις για τα πλοία που είχαν ξοδέψει στον Αγώνα, οι Μανιάτες Μαυρομιχαλαίοι τα παλιά τους προνόμια, και πολλοί κατήγγελλαν ότι ο κυβερνήτης κυβερνούσε χωρίς σύνταγμα. Το 1831 ο Μιαούλης ανατίναξε στον Πόρο τη ναυαρχίδα του στόλου για να μην πέσει στα χέρια της κυβέρνησης. Στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 (9 Οκτωβρίου με το νέο ημερολόγιο) ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο από τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη. Ακολούθησε ένας χρόνος αναρχίας και εμφύλιων συγκρούσεων.

Στο μεταξύ οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν αναγνωρίσει την ανεξαρτησία με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (3 Φεβρουαρίου 1830). Το 1832 όρισαν ότι η Ελλάδα θα γίνει βασίλειο, με σύνορο τη γραμμή Άρτας–Βόλου.

Ο Όθωνας: απόλυτη μοναρχία και Βαυαροί

Βασιλιάς ορίστηκε ο Όθωνας, δευτερότοκος γιος του βασιλιά της Βαυαρίας. Έφτασε στο Ναύπλιο στις αρχές του 1833, δεκαεπτά χρονών, και ως την ενηλικίωσή του (1835) κυβέρνησε για λογαριασμό του μια Αντιβασιλεία τριών Βαυαρών. Το 1834 πρωτεύουσα έγινε η Αθήνα, το 1837 ιδρύθηκε το Πανεπιστήμιο.

Ένα χαμηλό, μακρύ νεοκλασικό κτίριο με κεραμοσκεπή. Στη μέση, μια στοά με ιωνικούς κίονες και αέτωμα· στον τοίχο πίσω από τους κίονες, πολύχρωμες τοιχογραφίες. Μπροστά, μαρμάρινη πλατεία με σιντριβάνια και έναν φοίνικα.
Το κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών, έργο του Δανού αρχιτέκτονα Κρίστιαν Χάνσεν. Το Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε το 1837, και το κτίριο χτίστηκε τα επόμενα χρόνια. Πρόσεξε τους ιωνικούς κίονες και το αέτωμα: η νέα πρωτεύουσα χτιζόταν με τις μορφές της αρχαίας Αθήνας, για να δείξει από πού ήθελε να κρατά η καταγωγή του το νέο κράτος.Φωτογραφία: Badseed · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Το κράτος που χτίστηκε ήταν συγκεντρωτικό, με νομούς και δήμους, δικαστήρια και νομοθεσία κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Είχε όμως τρία βάρη:

ΠρόβλημαΤι σήμαινε στην πράξη
Απόλυτη μοναρχίαΟ βασιλιάς κυβερνούσε χωρίς σύνταγμα και χωρίς Βουλή.
«Βαυαροκρατία»Βαυαροί αξιωματικοί και υπάλληλοι σε θέσεις που περίμεναν οι αγωνιστές.
Δάνειο και εξάρτησηΈνα δάνειο εγγυημένο από τις τρεις Δυνάμεις, που ζητούσαν τόκους και επιρροή.

Τα πρώτα κόμματα έφεραν τα ονόματα των Δυνάμεων: αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό. Δεν ήταν απλά όργανα των ξένων· ήταν συμμαχίες τοπικών ηγετών που ζητούσαν στήριξη από μια πρεσβεία. Το όνομά τους όμως λέει πόσο εξαρτημένη ήταν η πολιτική ζωή.

Η 3η Σεπτεμβρίου 1843 και το Σύνταγμα του 1844

Τη νύχτα της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 η φρουρά της Αθήνας, με επικεφαλής τον Δημήτριο Καλλέργη και με τη συμμετοχή πολιτικών και αγωνιστών όπως ο Μακρυγιάννης, συγκεντρώθηκε μπροστά στα ανάκτορα, με το πλήθος να ακολουθεί. Το αίτημα: σύνταγμα. Ο Όθωνας υποχώρησε χωρίς αιματοχυσία και συγκάλεσε Εθνοσυνέλευση.

Το Σύνταγμα του 1844 έκανε την Ελλάδα συνταγματική μοναρχία:

  • Νόμους ψήφιζαν η Βουλή, εκλεγμένη, και η Γερουσία, με μέλη ισόβια διορισμένα από τον βασιλιά.
  • Ψήφο είχαν σχεδόν όλοι οι ενήλικοι άνδρες με περιουσία ή επάγγελμα, κάτι πολύ ευρύ για την Ευρώπη της εποχής. Οι γυναίκες δεν ψήφιζαν πουθενά.
  • Ο βασιλιάς κρατούσε όμως μεγάλη εξουσία: διόριζε και έπαυε υπουργούς, και οι εκλογές συχνά νοθεύονταν από την κυβέρνηση.

Η Μεγάλη Ιδέα

Στην ίδια Εθνοσυνέλευση ο Ιωάννης Κωλέττης μίλησε για τη Μεγάλη Ιδέα: το ελληνικό κράτος ήταν μόνο ένα κομμάτι του ελληνισμού, και αποστολή του ήταν να ενώσει μαζί του όλους τους Έλληνες που ζούσαν ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Παράδειγμα 1

Διάβασε μια πηγή: ο λόγος του Κωλέττη (Ιανουάριος 1844)

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Η Μεγάλη Ιδέα δοκιμάστηκε νωρίς. Στον Κριμαϊκό πόλεμο (1853–1856) ο Όθωνας στήριξε εξεγέρσεις στην Ήπειρο και στη Θεσσαλία, με την ελπίδα ότι η Ρωσία θα νικούσε τους Οθωμανούς. Βρετανία και Γαλλία, σύμμαχοι του σουλτάνου, απάντησαν καταλαμβάνοντας τον Πειραιά (1854–1857). Ο βασιλιάς έγινε δημοφιλής για το όραμα, αλλά ταπεινώθηκε από το αποτέλεσμα.

Η έξωση του Όθωνα (1862)

Στη δεκαετία του 1850 η αντιπολίτευση μεγάλωσε. Ο Όθωνας ήταν καθολικός, δεν είχε διάδοχο, επέμβαινε στις εκλογές και διόριζε κυβερνήσεις της αρεσκείας του. Μια στρατιωτική εξέγερση στο Ναύπλιο το 1862 καταπνίγηκε. Τον Οκτώβριο του 1862, όσο το βασιλικό ζεύγος περιόδευε στην Πελοπόννησο, η Αθήνα εξεγέρθηκε. Ο Όθωνας έφυγε με βρετανικό πλοίο και δεν ξαναγύρισε. Το 1863 νέος βασιλιάς έγινε ο Γεώργιος Α΄, και ως «δώρο» της Βρετανίας τα Επτάνησα ενώθηκαν με την Ελλάδα το 1864.

Από τον Καποδίστρια στην έξωση του Όθωνα

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο λίγο κράτησε ο Καποδίστριας σε σχέση με τον Όθωνα. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Ο Καποδίστριας στην Ελλάδα · 1828Ο πρώτος κυβερνήτης φτάνει τον Ιανουάριο και αρχίζει να στήνει κράτος από το μηδέν.

Καποδίστριας ή Όθωνας;

Σε ποια περίοδο ανήκει;

Κάθε μέτρο ή γεγονός ανήκει είτε στα χρόνια του Καποδίστρια (1828–1831) είτε στη βασιλεία του Όθωνα (1833–1862).

Ποια περίοδος;

Ο φοίνικας, το πρώτο νόμισμα

0 από 7

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια χρονιά έφτασε ο Ιωάννης Καποδίστριας στην Ελλάδα ως κυβερνήτης;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποια πόλη έγινε πρωτεύουσα το 1834, και ποια ήταν πρωτεύουσα πριν από αυτήν;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι προσπάθησε να χτίσει ο Καποδίστριας και γιατί συγκρούστηκε με τους τοπικούς ισχυρούς.
  • Να περιγράφεις πώς κυβέρνησε ο Όθωνας και πώς η απόλυτη μοναρχία έγινε συνταγματική το 1843–1844.
  • Να διαβάζεις ένα απόσπασμα για τη Μεγάλη Ιδέα και να εξηγείς τι υποσχόταν και τι κόστιζε.
  • Να τοποθετείς στον χρόνο τα γεγονότα από το 1828 ως την έξωση του Όθωνα το 1862.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;