Αποικιοκρατία και ιμπεριαλισμός

Ένας χάρτης που άλλαξε μέσα σε τριάντα χρόνια

Γύρω στο 1870 οι Ευρωπαίοι έλεγχαν περίπου το 10% της Αφρικής, κυρίως λιμάνια και παράλια. Το 1914 ανεξάρτητα είχαν μείνει μόνο δύο κράτη: η Αιθιοπία και η Λιβερία. Όλη η υπόλοιπη ήπειρος είχε μοιραστεί ανάμεσα στη Βρετανία, στη Γαλλία, στη Γερμανία, στο Βέλγιο, στην Ιταλία, στην Πορτογαλία και στην Ισπανία.

Αποικίες υπήρχαν από τον 16ο αιώνα: οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι στην Αμερική, οι Βρετανοί στην Ινδία. Αυτό που άλλαξε μετά το 1870 ήταν η ταχύτητα και η έκταση. Οι ιστορικοί λένε αυτή την περίοδο «νέα αποικιοκρατία» ή εποχή του ιμπεριαλισμού.

Γιατί τόσο γρήγορα; Τρία είδη κινήτρων

Η Βιομηχανική Επανάσταση έδωσε στις ευρωπαϊκές χώρες και τη δύναμη και τον λόγο να επεκταθούν.

Και η τεχνολογία έκανε την κατάκτηση εύκολη: τα ατμόπλοια ανέβαιναν τα ποτάμια, το τηλεγράφημα έφερνε τις διαταγές σε ώρες, το κινίνο προστάτευε από την ελονοσία, και το πολυβόλο έδινε σε λίγους στρατιώτες συντριπτική υπεροχή απέναντι σε στρατούς χωρίς σύγχρονα όπλα.

Ποιο κίνητρο;

Κάθε κάρτα είναι ένας λόγος που έδιναν οι ίδιοι οι αποικιοκράτες της εποχής. Σε ποιο είδος κινήτρου ανήκει;

Ποιο κίνητρο;

Αν δεν πάρουμε εμείς την ακτή, θα την πάρουν οι Γάλλοι.

ΟικονομικόΣτρατηγικόΙδεολογικό

0 / 7

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Το μοίρασμα της Αφρικής και της Ασίας

Το 1884–1885, στη Διάσκεψη του Βερολίνου, που κάλεσε ο Γερμανός καγκελάριος Μπίσμαρκ, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις συμφώνησαν τους κανόνες με τους οποίους θα «διεκδικούσαν» την Αφρική. Κανένας Αφρικανός δεν ήταν καλεσμένος. Τα σύνορα χαράχτηκαν συχνά με τον χάρακα πάνω στον χάρτη: χώρισαν λαούς που ζούσαν μαζί και έβαλαν στο ίδιο κράτος αντιπάλους. Πολλά από αυτά τα σύνορα ισχύουν ακόμα.

• Βρετανία. Η μεγαλύτερη αυτοκρατορία: η Ινδία (υπό το Στέμμα από το 1858), η Αίγυπτος (από το 1882), μεγάλο μέρος της ανατολικής και της νότιας Αφρικής, η Αυστραλία, ο Καναδάς. Το όνειρο ήταν μια γραμμή «από το Κάιρο ως το Κέιπ Τάουν».
• Γαλλία. Η βόρεια και η δυτική Αφρική (Αλγερία από το 1830, Τυνησία, Μαρόκο), η Μαδαγασκάρη, και η Ινδοκίνα (σημερινά Βιετνάμ, Λάος, Καμπότζη).
• Γερμανία και Ιταλία, κράτη που ενώθηκαν το 1870–1871, ήρθαν αργά και πήραν ό,τι είχε μείνει: η Γερμανία τη σημερινή Ναμίμπια, την Τανζανία και το Καμερούν, η Ιταλία την Ερυθραία, τη Σομαλία και, το 1911–1912, τη Λιβύη.
• Βέλγιο. Το Κονγκό ήταν από το 1885 ως το 1908 προσωπική ιδιοκτησία του βασιλιά Λεοπόλδου Β΄.
• Κίνα. Δεν έγινε αποικία, αλλά μετά τους Πολέμους του Οπίου (1839–1842 και 1856–1860) αναγκάστηκε να ανοίξει λιμάνια, να δώσει το Χονγκ Κονγκ στη Βρετανία και να δεχτεί ξένες «ζώνες επιρροής».
• Ιμπεριαλιστικές δυνάμεις έγιναν και δύο μη ευρωπαϊκές χώρες: οι ΗΠΑ (Φιλιππίνες, 1898) και η Ιαπωνία (Ταϊβάν 1895, Κορέα 1910).

Ποια δύναμη, ποια κτήση;

Διάλεξε μια κτήση και μετά τη δύναμη που την κυβερνούσε το 1914. Το σχόλιο εμφανίζεται από κάτω.

Η κτήση

Η Ινδία, «το διαμάντι του Στέμματος»Η Ινδοκίνα (Βιετνάμ, Λάος, Καμπότζη)Η Νοτιοδυτική Αφρική (σημερινή Ναμίμπια)Το Κονγκό, γύρω από τον μεγάλο ποταμό

Η δύναμη

ΒρετανίαΓαλλίαΓερμανίαΒέλγιο

Η δύναμη

Η αποικιοκρατία από την άλλη πλευρά

Οι αποικιακές δυνάμεις έφεραν σιδηροδρόμους, λιμάνια, σχολεία και νοσοκομεία, αλλά τα έφτιαχναν κυρίως για να εξυπηρετούν τη δική τους οικονομία και τους δικούς τους ανθρώπους. Για τους αποικισμένους λαούς η εμπειρία ήταν συχνά βίαιη:

• Καταναγκαστική εργασία. Στο Κονγκό του Λεοπόλδου οι κάτοικοι υποχρεώνονταν να μαζεύουν καουτσούκ. Όσοι δεν έφερναν την ποσότητα τιμωρούνταν με ξυλοδαρμό, ομηρία των οικογενειών τους, ακόμα και ακρωτηριασμό. Η έκθεση του Βρετανού προξένου Ρότζερ Κέισμεντ (1904) έκανε τις πρακτικές γνωστές στην Ευρώπη. Τα θύματα υπολογίζονται σε εκατομμύρια· ο ακριβής αριθμός είναι αβέβαιος και συζητιέται ακόμα.
• Εξόντωση. Στη γερμανική Νοτιοδυτική Αφρική η εξέγερση των Χερέρο και των Νάμα (1904–1908) καταπνίγηκε με εξόντωση μεγάλου μέρους τους. Το 2021 η γερμανική κυβέρνηση την αναγνώρισε επίσημα ως γενοκτονία.
• Στρατόπεδα. Στον Πόλεμο των Μπόερ (1899–1902) ανάμεσα στη Βρετανία και στους Ολλανδούς αποίκους της Νότιας Αφρικής, οι Βρετανοί έκλεισαν αμάχους, λευκούς και μαύρους, σε στρατόπεδα όπου πέθαναν δεκάδες χιλιάδες.
• Η γη και ο πολιτισμός. Οι καλύτερες γαίες πήγαιναν σε Ευρωπαίους αποίκους· οι γλώσσες, οι θρησκείες και οι θεσμοί των ντόπιων θεωρούνταν «κατώτεροι».

Υπήρξε και αντίσταση. Στην Ινδία το 1857 στρατιώτες και αγρότες ξεσηκώθηκαν εναντίον της Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών. Στην Κίνα η εξέγερση των Μπόξερ (1899–1901) στράφηκε εναντίον των ξένων. Και στην Αντουά, το 1896, ο στρατός της Αιθιοπίας νίκησε τον ιταλικό: η Αιθιοπία έμεινε ανεξάρτητη, σύμβολο για όλη την Αφρική.

Από τις αποικίες στον πόλεμο

Όσο λιγόστευε η «ελεύθερη» γη, οι δυνάμεις άρχισαν να συγκρούονται μεταξύ τους:

• Φασόντα, 1898. Μια γαλλική και μια βρετανική αποστολή συναντήθηκαν στον Άνω Νείλο, στο σημερινό Νότιο Σουδάν. Για λίγες εβδομάδες Βρετανία και Γαλλία έφτασαν κοντά στον πόλεμο· τελικά η Γαλλία υποχώρησε. Το 1904 οι δύο χώρες συμφώνησαν, με την Εγκάρδια Συνεννόηση, να μοιράσουν τις διεκδικήσεις τους: η Αίγυπτος στους Βρετανούς, το Μαρόκο στους Γάλλους.
• Μαρόκο, 1905 και 1911. Η Γερμανία αμφισβήτησε δύο φορές τη γαλλική επιρροή στο Μαρόκο. Και τις δύο φορές η Βρετανία στάθηκε δίπλα στη Γαλλία. Αντί να τις χωρίσει, η Γερμανία τις έφερε πιο κοντά.
• Ο ναυτικός ανταγωνισμός. Η Γερμανία ήθελε «μια θέση στον ήλιο» και ένα στόλο αντάξιο. Η Βρετανία, που ζούσε από τους θαλάσσιους δρόμους της αυτοκρατορίας, απάντησε ναυπηγώντας περισσότερα θωρηκτά.

Έτσι, οι αποικιακοί ανταγωνισμοί βοήθησαν να σχηματιστούν οι δύο συνασπισμοί που θα συγκρούονταν το 1914.

Από τη Διώρυγα του Σουέζ στο Μαρόκο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσα συμβαίνουν σε τριάντα χρόνια. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Η Διώρυγα του ΣουέζΟι Βρετανοί στην ΑίγυπτοΔιάσκεψη του ΒερολίνουΑντουάΦασόνταΠόλεμος των ΜπόερΕγκάρδια ΣυνεννόησηΔεύτερη κρίση του Μαρόκου

Η Διώρυγα του Σουέζ · 1869Ο δρόμος από την Ευρώπη στην Ασία κονταίνει κατά χιλιάδες χιλιόμετρα.