Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η Βιομηχανική Επανάσταση

Ατμός, εργοστάσια, πόλεις — και οι εργάτες που τα κίνησαν.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §12, 13

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση ξεκίνησε στη Βρετανία, με περισσότερες από μία αιτίες.
  2. Να συνδέεις τις βασικές εφευρέσεις (κλωστικές μηχανές, ατμομηχανή, κοκ, σιδηρόδρομος) με το πρόβλημα που έλυσε η καθεμιά.
  3. Να περιγράφεις τις συνέπειες για τις πόλεις και για τους εργάτες, και τις απαντήσεις τους: λουδίτες, συνδικάτα, χαρτισμός, εργατική νομοθεσία.
  4. Να διαβάζεις κριτικά μια μαρτυρία εργάτριας του 1832 και στοιχεία απογραφής.

Μια επανάσταση χωρίς οδοφράγματα

Την ίδια εποχή που η Γαλλία άλλαζε πολίτευμα, στη Βρετανία άλλαζε κάτι πιο αθόρυβο: ο τρόπος που παράγονταν τα πράγματα. Για χιλιάδες χρόνια η ενέργεια για τη δουλειά ερχόταν από τους μυς ανθρώπων και ζώων, από τον αέρα και από το νερό. Από τα μέσα περίπου του 18ου αιώνα, μηχανές που κινούνταν με κάρβουνο άρχισαν να κάνουν δουλειά που πριν χρειαζόταν δεκάδες χέρια.

Οι ιστορικοί δεν συμφωνούν σε μια ακριβή ημερομηνία αρχής· οι περισσότεροι μιλούν για τις δεκαετίες ανάμεσα στο 1760 και στο 1830 ως την πρώτη φάση. Σε αυτό το διάστημα η Βρετανία έγινε το «εργαστήριο του κόσμου».

Γιατί στη Βρετανία;

Καμία αιτία μόνη της δεν αρκεί. Η Βρετανία συγκέντρωνε πολλές μαζί:

ΠαράγονταςΤι σήμαινε
Κάρβουνο και σίδηροςπλούσια κοιτάσματα, συχνά κοντά το ένα στο άλλο και κοντά σε ποτάμια ή στη θάλασσα
Αγροτικές αλλαγέςοι περιφράξεις ένωσαν τα κοινόχρηστα χωράφια σε μεγάλα κτήματα και νέες μέθοδοι αύξησαν την παραγωγή· περισσότερη τροφή, αλλά και χωρικοί χωρίς γη, που έψαχναν δουλειά
Πληθυσμόςαυξανόταν γρήγορα: περισσότεροι εργάτες, αλλά και περισσότεροι αγοραστές
Κεφάλαια και αγορέςτο εμπόριο και οι αποικίες είχαν συγκεντρώσει χρήματα για επενδύσεις· οι αποικίες έδιναν πρώτες ύλες και αγοραστές
Σταθερότητα και νόμοικοινοβούλιο που προστάτευε την ιδιοκτησία, διπλώματα ευρεσιτεχνίας για τους εφευρέτες, χωρίς εσωτερικούς δασμούς

Ένα μέρος του πλούτου αυτού είχε σκοτεινή πηγή. Το βαμβάκι που έγνεθαν τα εργοστάσια του Μάντσεστερ ερχόταν σε μεγάλο βαθμό από φυτείες όπου δούλευαν σκλάβοι, στην Καραϊβική και αργότερα στον αμερικανικό Νότο, και τα βρετανικά λιμάνια είχαν πλουτίσει και από το δουλεμπόριο.

Μηχανές, ατμός, σιδηρόδρομοι

Οι εφευρέσεις έρχονταν σαν αλυσίδα: η μία έλυνε ένα πρόβλημα και δημιουργούσε το επόμενο.

Υφάσματα. Η ιπτάμενη σαΐτα (1733) έκανε τους υφαντές πιο γρήγορους, και τότε έλειψε νήμα. Η «Τζένη» του Χάργκριβς (περίπου 1764) και η υδροκίνητη κλωστική μηχανή του Άρκραϊτ (1769) έδωσαν νήμα σε ποσότητες, και τότε χρειάστηκαν μηχανικοί αργαλειοί. Ο Άρκραϊτ έστησε και ένα από τα πρώτα εργοστάσια: ένα κτίριο με μηχανές, εργάτες σε βάρδιες και ωράριο.

Ένα μακρόστενο τριώροφο κτίριο από κοκκινωπή πέτρα, με σειρές από ίδια παράθυρα. Μπροστά του ένα κανάλι με ήσυχο νερό και ένα πέτρινο γεφυράκι· δεξιά ένας ψηλός βράχος με δέντρα.
Το κλωστήριο του Άρκραϊτ στο Κρόμφορντ της Αγγλίας, από τα πρώτα εργοστάσια. Πρόσεξε τα παράθυρα, όλα ίδια και σε σειρές: κάθε όροφος ήταν μια μεγάλη αίθουσα γεμάτη μηχανές. Το κανάλι μπροστά θυμίζει από πού ερχόταν η κίνηση: οι πρώτες κλωστικές μηχανές του Άρκραϊτ γύριζαν με νερό, όχι με ατμό.Φωτογραφία: Humphrey Bolton · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ενέργεια. Η ατμομηχανή του Νιούκομεν (1712) αντλούσε νερό από τα ορυχεία, αλλά έκαιγε πολύ κάρβουνο. Ο Τζέιμς Βατ τη βελτίωσε (δίπλωμα το 1769) και στη δεκαετία του 1780 την έκανε να γυρίζει τροχούς. Από τότε ένα εργοστάσιο δεν χρειαζόταν να είναι δίπλα σε ποτάμι.

Μια μεγάλη παλιά μηχανή σε μουσείο: ένας τεράστιος σιδερένιος τροχός με ακτίνες, δύο οδοντωτά γρανάζια στο κέντρο του, και αριστερά ψηλά ξύλινα και μεταλλικά μέρη με σκάλες.
Ατμομηχανή των Μπούλτον και Βατ του 1785, που δούλευε σε ζυθοποιείο του Λονδίνου και φυλάγεται σήμερα σε μουσείο του Σίδνεϊ. Βρες τα δύο γρανάζια στη μέση του μεγάλου τροχού: με αυτά η κίνηση του εμβόλου, πάνω-κάτω, γινόταν περιστροφή. Ένας τροχός που γυρίζει μπορεί να κινήσει οποιαδήποτε μηχανή του εργοστασίου.Φωτογραφία: David Maciulaitis · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Σίδηρος. Ο Άμπραχαμ Ντάρμπι έλιωσε σίδηρο με κοκ, καύσιμο από κάρβουνο, αντί για ξυλοκάρβουνο (1709). Τα δάση της Βρετανίας δεν έφταναν πια για τις ανάγκες.

Μεταφορές. Κανάλια, και ύστερα ο σιδηρόδρομος: η γραμμή Λίβερπουλ–Μάντσεστερ (1830), με ατμομηχανές του Τζορτζ Στίβενσον, ήταν η πρώτη που συνέδεσε δύο μεγάλες πόλεις με τακτικά δρομολόγια ατμοκίνητων τρένων για επιβάτες και εμπορεύματα.

Μια μικρή μαύρη ατμομηχανή τρένου σε αίθουσα μουσείου, με ψηλή λεπτή καμινάδα μπροστά, δύο μεγάλους τροχούς με ακτίνες και δύο μικρότερους πίσω.
Η «Rocket» του Στίβενσον, στο Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου. Το 1829 κέρδισε τον διαγωνισμό που διάλεξε ατμομηχανές για τη γραμμή Λίβερπουλ–Μάντσεστερ. Δες πόσο μικρή είναι μπροστά στον επισκέπτη δεξιά. Σήμερα δεν έχει ακριβώς την αρχική της μορφή: άλλαξε όσο δούλευε.Φωτογραφία: Les Chatfield · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ποια εφεύρεση έλυσε ποιο πρόβλημα;

Διάλεξε ένα πρόβλημα της εποχής και μετά μια εφεύρεση. Το σκεπτικό κάθε ζευγαριού εμφανίζεται από κάτω.

Το πρόβλημα

Βρήκες 0 από 5

Η εφεύρεση

Η εφεύρεση

Η ζωή στο εργοστάσιο και στην πόλη

Το εργοστάσιο άλλαξε τον χρόνο της δουλειάς. Ο τεχνίτης στο σπίτι του δούλευε με τον ρυθμό της οικογένειας και των εποχών· ο εργάτης δούλευε με τον ρυθμό της μηχανής και του ρολογιού, 12 έως 14 ώρες τη μέρα, έξι μέρες τη βδομάδα, με πρόστιμα για κάθε καθυστέρηση. Στα κλωστοϋφαντουργεία δούλευαν πολλές γυναίκες και παιδιά, γιατί πληρώνονταν λιγότερο και τα μικρά χέρια χωρούσαν ανάμεσα στις μηχανές.

Οι πόλεις μεγάλωσαν πιο γρήγορα από όσο μπορούσαν να χτιστούν σπίτια, αποχετεύσεις και νερό. Στις εργατικές συνοικίες οικογένειες ζούσαν σε ένα δωμάτιο ή σε υπόγεια, και η χολέρα ξέσπασε ξανά και ξανά, με μεγάλες επιδημίες το 1832 και το 1849. Ο καπνός από τα κάρβουνα σκέπαζε τις πόλεις.

Παράδειγμα 1

Διάβασε μια μαρτυρία του 1832: η Ελίζαμπεθ Μπέντλεϊ

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Διάβασε αριθμούς: τι λέει η απογραφή, και τι δεν λέει

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Οι εργάτες απαντούν

Οι εργάτες δεν δέχτηκαν τις νέες συνθήκες παθητικά. Οι απαντήσεις τους άλλαξαν με τον καιρό:

  • Οι λουδίτες (1811–1816) έσπαζαν μηχανές σε περιοχές της κεντρικής και βόρειας Αγγλίας. Δεν μισούσαν κάθε τεχνολογία· διαμαρτύρονταν για μηχανές που τους άφηναν χωρίς δουλειά ή κατέβαζαν τα μεροκάματα. Το κράτος απάντησε με στρατό, και το σπάσιμο μηχανών έγινε έγκλημα που τιμωρούνταν με θάνατο.
  • Τα συνδικάτα έγιναν νόμιμα στη Βρετανία το 1824, αν και για πολλά χρόνια ακόμα οι απεργοί διώκονταν συχνά.
  • Ο χαρτισμός (περίπου 1838–1848) μάζεψε εκατομμύρια υπογραφές για τη «Χάρτα του Λαού»: ψήφο για όλους τους άνδρες, μυστική ψηφοφορία, βουλευτές χωρίς περιουσιακά κριτήρια. Τότε απορρίφθηκε· τα περισσότερα αιτήματά του έγιναν νόμος τις επόμενες δεκαετίες.
  • Νέες ιδέες: ο σοσιαλισμός υποστήριξε ότι ο πλούτος που παρήγαγαν οι εργάτες έπρεπε να μοιράζεται πιο δίκαια. Το 1848 ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς δημοσίευσαν το Κομμουνιστικό Μανιφέστο.

Η εξάπλωση

Από τη Βρετανία η εκβιομηχάνιση πέρασε στο Βέλγιο, στη βόρεια Γαλλία, στη Γερμανία και στις ΗΠΑ. Γύρω στο 1870 ξεκίνησε μια δεύτερη φάση, που οι ιστορικοί λένε Δεύτερη Βιομηχανική Επανάσταση: ηλεκτρισμός, φθηνό ατσάλι, χημικά, πετρέλαιο και μηχανές εσωτερικής καύσης. Στην Ελλάδα η εκβιομηχάνιση ήρθε αργά και σε μικρή κλίμακα· ο πρώτος σιδηρόδρομος, Αθήνα– Πειραιάς, λειτούργησε το 1869.

Από το κοκ στον σιδηρόδρομο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο αραιά είναι στην αρχή και πόσο πυκνώνουν μετά το 1760. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

Σίδηρος με κοκ · 1709Ο Άμπραχαμ Ντάρμπι λιώνει σίδηρο με καύσιμο από ορυκτό κάρβουνο.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια εξήγηση για το γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση ξεκίνησε στη Βρετανία είναι η πιο πλήρης;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 5

Ποιες δύο πόλεις ένωσε το 1830 η πρώτη σιδηροδρομική γραμμή με τακτικά ατμοκίνητα τρένα, και ποιος έφτιαξε τις ατμομηχανές της;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση ξεκίνησε στη Βρετανία, με περισσότερες από μία αιτίες.
  • Να συνδέεις τις βασικές εφευρέσεις (κλωστικές μηχανές, ατμομηχανή, κοκ, σιδηρόδρομος) με το πρόβλημα που έλυσε η καθεμιά.
  • Να περιγράφεις τις συνέπειες για τις πόλεις και για τους εργάτες, και τις απαντήσεις τους: λουδίτες, συνδικάτα, χαρτισμός, εργατική νομοθεσία.
  • Να διαβάζεις κριτικά μια μαρτυρία εργάτριας του 1832 και στοιχεία απογραφής.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;