Η Βιομηχανική Επανάσταση
Ατμός, εργοστάσια, πόλεις — και οι εργάτες που τα κίνησαν.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §12, 13
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση ξεκίνησε στη Βρετανία, με περισσότερες από μία αιτίες.
- Να συνδέεις τις βασικές εφευρέσεις (κλωστικές μηχανές, ατμομηχανή, κοκ, σιδηρόδρομος) με το πρόβλημα που έλυσε η καθεμιά.
- Να περιγράφεις τις συνέπειες για τις πόλεις και για τους εργάτες, και τις απαντήσεις τους: λουδίτες, συνδικάτα, χαρτισμός, εργατική νομοθεσία.
- Να διαβάζεις κριτικά μια μαρτυρία εργάτριας του 1832 και στοιχεία απογραφής.
Μια επανάσταση χωρίς οδοφράγματα
Την ίδια εποχή που η Γαλλία άλλαζε πολίτευμα, στη Βρετανία άλλαζε κάτι πιο αθόρυβο: ο τρόπος που παράγονταν τα πράγματα. Για χιλιάδες χρόνια η ενέργεια για τη δουλειά ερχόταν από τους μυς ανθρώπων και ζώων, από τον αέρα και από το νερό. Από τα μέσα περίπου του 18ου αιώνα, μηχανές που κινούνταν με κάρβουνο άρχισαν να κάνουν δουλειά που πριν χρειαζόταν δεκάδες χέρια.
Οι ιστορικοί δεν συμφωνούν σε μια ακριβή ημερομηνία αρχής· οι περισσότεροι μιλούν για τις δεκαετίες ανάμεσα στο 1760 και στο 1830 ως την πρώτη φάση. Σε αυτό το διάστημα η Βρετανία έγινε το «εργαστήριο του κόσμου».
Γιατί στη Βρετανία;
Καμία αιτία μόνη της δεν αρκεί. Η Βρετανία συγκέντρωνε πολλές μαζί:
| Παράγοντας | Τι σήμαινε |
|---|---|
| Κάρβουνο και σίδηρος | πλούσια κοιτάσματα, συχνά κοντά το ένα στο άλλο και κοντά σε ποτάμια ή στη θάλασσα |
| Αγροτικές αλλαγές | οι περιφράξεις ένωσαν τα κοινόχρηστα χωράφια σε μεγάλα κτήματα και νέες μέθοδοι αύξησαν την παραγωγή· περισσότερη τροφή, αλλά και χωρικοί χωρίς γη, που έψαχναν δουλειά |
| Πληθυσμός | αυξανόταν γρήγορα: περισσότεροι εργάτες, αλλά και περισσότεροι αγοραστές |
| Κεφάλαια και αγορές | το εμπόριο και οι αποικίες είχαν συγκεντρώσει χρήματα για επενδύσεις· οι αποικίες έδιναν πρώτες ύλες και αγοραστές |
| Σταθερότητα και νόμοι | κοινοβούλιο που προστάτευε την ιδιοκτησία, διπλώματα ευρεσιτεχνίας για τους εφευρέτες, χωρίς εσωτερικούς δασμούς |
Ένα μέρος του πλούτου αυτού είχε σκοτεινή πηγή. Το βαμβάκι που έγνεθαν τα εργοστάσια του Μάντσεστερ ερχόταν σε μεγάλο βαθμό από φυτείες όπου δούλευαν σκλάβοι, στην Καραϊβική και αργότερα στον αμερικανικό Νότο, και τα βρετανικά λιμάνια είχαν πλουτίσει και από το δουλεμπόριο.
Μηχανές, ατμός, σιδηρόδρομοι
Οι εφευρέσεις έρχονταν σαν αλυσίδα: η μία έλυνε ένα πρόβλημα και δημιουργούσε το επόμενο.
Υφάσματα. Η ιπτάμενη σαΐτα (1733) έκανε τους υφαντές πιο γρήγορους, και τότε έλειψε νήμα. Η «Τζένη» του Χάργκριβς (περίπου 1764) και η υδροκίνητη κλωστική μηχανή του Άρκραϊτ (1769) έδωσαν νήμα σε ποσότητες, και τότε χρειάστηκαν μηχανικοί αργαλειοί. Ο Άρκραϊτ έστησε και ένα από τα πρώτα εργοστάσια: ένα κτίριο με μηχανές, εργάτες σε βάρδιες και ωράριο.

Ενέργεια. Η ατμομηχανή του Νιούκομεν (1712) αντλούσε νερό από τα ορυχεία, αλλά έκαιγε πολύ κάρβουνο. Ο Τζέιμς Βατ τη βελτίωσε (δίπλωμα το 1769) και στη δεκαετία του 1780 την έκανε να γυρίζει τροχούς. Από τότε ένα εργοστάσιο δεν χρειαζόταν να είναι δίπλα σε ποτάμι.

Σίδηρος. Ο Άμπραχαμ Ντάρμπι έλιωσε σίδηρο με κοκ, καύσιμο από κάρβουνο, αντί για ξυλοκάρβουνο (1709). Τα δάση της Βρετανίας δεν έφταναν πια για τις ανάγκες.
Μεταφορές. Κανάλια, και ύστερα ο σιδηρόδρομος: η γραμμή Λίβερπουλ–Μάντσεστερ (1830), με ατμομηχανές του Τζορτζ Στίβενσον, ήταν η πρώτη που συνέδεσε δύο μεγάλες πόλεις με τακτικά δρομολόγια ατμοκίνητων τρένων για επιβάτες και εμπορεύματα.

Η ζωή στο εργοστάσιο και στην πόλη
Το εργοστάσιο άλλαξε τον χρόνο της δουλειάς. Ο τεχνίτης στο σπίτι του δούλευε με τον ρυθμό της οικογένειας και των εποχών· ο εργάτης δούλευε με τον ρυθμό της μηχανής και του ρολογιού, 12 έως 14 ώρες τη μέρα, έξι μέρες τη βδομάδα, με πρόστιμα για κάθε καθυστέρηση. Στα κλωστοϋφαντουργεία δούλευαν πολλές γυναίκες και παιδιά, γιατί πληρώνονταν λιγότερο και τα μικρά χέρια χωρούσαν ανάμεσα στις μηχανές.
Οι πόλεις μεγάλωσαν πιο γρήγορα από όσο μπορούσαν να χτιστούν σπίτια, αποχετεύσεις και νερό. Στις εργατικές συνοικίες οικογένειες ζούσαν σε ένα δωμάτιο ή σε υπόγεια, και η χολέρα ξέσπασε ξανά και ξανά, με μεγάλες επιδημίες το 1832 και το 1849. Ο καπνός από τα κάρβουνα σκέπαζε τις πόλεις.
Παράδειγμα 1
Διάβασε μια μαρτυρία του 1832: η Ελίζαμπεθ Μπέντλεϊ
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση. Το 1832 μια επιτροπή του βρετανικού κοινοβουλίου άκουσε εργάτες των κλωστοϋφαντουργείων. Η Ελίζαμπεθ Μπέντλεϊ, τότε 23 χρονών, κατέθεσε ότι άρχισε να δουλεύει σε εργοστάσιο λιναριού στο Λιντς στα έξι της χρόνια· ότι, όταν η δουλειά πίεζε, το ωράριο ήταν από τις 5 το πρωί ως τις 9 το βράδυ, με ένα μόνο διάλειμμα το μεσημέρι· και ότι τα παιδιά που καθυστερούσαν τα χτυπούσαν με λουρί.
Ποιος ρωτάει και γιατί. Πρόεδρος της επιτροπής ήταν ο βουλευτής Μάικλ Σάντλερ, που αγωνιζόταν για νόμο που θα περιόριζε τη δουλειά στις δέκα ώρες τη μέρα. Τους μάρτυρες τους είχαν βρει κυρίως υποστηρικτές αυτού του νόμου. Οι εργοστασιάρχες κατηγόρησαν την επιτροπή ότι άκουσε μόνο τη μία πλευρά.
Τι κάνει ο ιστορικός. Δεν πετάει τη μαρτυρία, ούτε τη δέχεται χωρίς έλεγχο. Τη διασταυρώνει: μια επίσημη επιτροπή του 1833, με επιθεωρητές που επισκέφθηκαν τα ίδια τα εργοστάσια, βρήκε επίσης μεγάλα ωράρια και πολλά μικρά παιδιά, αν και όχι παντού τόσο σκληρές συνθήκες.
Το συμπέρασμα. Η μαρτυρία είναι επιλεγμένη για να πείσει, αλλά τα βασικά της στοιχεία επιβεβαιώνονται από άλλες πηγές. Το 1833 ψηφίστηκε ο πρώτος αποτελεσματικός νόμος για τα εργοστάσια: απαγόρευσε τη δουλειά παιδιών κάτω των 9 ετών στα κλωστοϋφαντουργεία, περιόρισε τις ώρες των μεγαλύτερων και όρισε επιθεωρητές για να τον εφαρμόζουν.
Παράδειγμα 2
Διάβασε αριθμούς: τι λέει η απογραφή, και τι δεν λέει
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα στοιχεία. Οι επίσημες απογραφές της Αγγλίας και της Ουαλίας μέτρησαν περίπου 8,9 εκατομμύρια κατοίκους το 1801 και περίπου 17,9 εκατομμύρια το 1851. Η απογραφή του 1851 έδειξε επίσης ότι πάνω από τους μισούς κατοίκους ζούσαν πια σε πόλεις.
Τι μας λένε. Ο πληθυσμός διπλασιάστηκε σε πενήντα χρόνια, κάτι που δεν είχε συμβεί ποτέ πριν σε τόσο μεγάλη χώρα. Η Βρετανία έγινε η πρώτη μεγάλη κοινωνία όπου οι κάτοικοι των πόλεων ξεπέρασαν τους κατοίκους της υπαίθρου.
Τι δεν μας λένε. Οι αριθμοί δεν λένε πώς ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι, αν τα μεροκάματα έφταναν, πόσα παιδιά πέθαιναν. Για αυτά χρειάζονται άλλες πηγές, όπως μαρτυρίες, ιατρικές εκθέσεις και τιμές τροφίμων.
Το συμπέρασμα. Τα στατιστικά δείχνουν το μέγεθος μιας αλλαγής· οι μαρτυρίες δείχνουν την εμπειρία της. Ο ιστορικός χρειάζεται και τα δύο.
Οι εργάτες απαντούν
Οι εργάτες δεν δέχτηκαν τις νέες συνθήκες παθητικά. Οι απαντήσεις τους άλλαξαν με τον καιρό:
- Οι λουδίτες (1811–1816) έσπαζαν μηχανές σε περιοχές της κεντρικής και βόρειας Αγγλίας. Δεν μισούσαν κάθε τεχνολογία· διαμαρτύρονταν για μηχανές που τους άφηναν χωρίς δουλειά ή κατέβαζαν τα μεροκάματα. Το κράτος απάντησε με στρατό, και το σπάσιμο μηχανών έγινε έγκλημα που τιμωρούνταν με θάνατο.
- Τα συνδικάτα έγιναν νόμιμα στη Βρετανία το 1824, αν και για πολλά χρόνια ακόμα οι απεργοί διώκονταν συχνά.
- Ο χαρτισμός (περίπου 1838–1848) μάζεψε εκατομμύρια υπογραφές για τη «Χάρτα του Λαού»: ψήφο για όλους τους άνδρες, μυστική ψηφοφορία, βουλευτές χωρίς περιουσιακά κριτήρια. Τότε απορρίφθηκε· τα περισσότερα αιτήματά του έγιναν νόμος τις επόμενες δεκαετίες.
- Νέες ιδέες: ο σοσιαλισμός υποστήριξε ότι ο πλούτος που παρήγαγαν οι εργάτες έπρεπε να μοιράζεται πιο δίκαια. Το 1848 ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς δημοσίευσαν το Κομμουνιστικό Μανιφέστο.
Η εξάπλωση
Από τη Βρετανία η εκβιομηχάνιση πέρασε στο Βέλγιο, στη βόρεια Γαλλία, στη Γερμανία και στις ΗΠΑ. Γύρω στο 1870 ξεκίνησε μια δεύτερη φάση, που οι ιστορικοί λένε Δεύτερη Βιομηχανική Επανάσταση: ηλεκτρισμός, φθηνό ατσάλι, χημικά, πετρέλαιο και μηχανές εσωτερικής καύσης. Στην Ελλάδα η εκβιομηχάνιση ήρθε αργά και σε μικρή κλίμακα· ο πρώτος σιδηρόδρομος, Αθήνα– Πειραιάς, λειτούργησε το 1869.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιες δύο πόλεις ένωσε το 1830 η πρώτη σιδηροδρομική γραμμή με τακτικά ατμοκίνητα τρένα, και ποιος έφτιαξε τις ατμομηχανές της;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί η Βιομηχανική Επανάσταση ξεκίνησε στη Βρετανία, με περισσότερες από μία αιτίες.
- Να συνδέεις τις βασικές εφευρέσεις (κλωστικές μηχανές, ατμομηχανή, κοκ, σιδηρόδρομος) με το πρόβλημα που έλυσε η καθεμιά.
- Να περιγράφεις τις συνέπειες για τις πόλεις και για τους εργάτες, και τις απαντήσεις τους: λουδίτες, συνδικάτα, χαρτισμός, εργατική νομοθεσία.
- Να διαβάζεις κριτικά μια μαρτυρία εργάτριας του 1832 και στοιχεία απογραφής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.