1830, 1848 και οι εθνικές ενοποιήσεις
Τα επαναστατικά κύματα στην Ευρώπη, πώς γεννήθηκαν η Ιταλία και η Γερμανία, και τα νέα κράτη των Βαλκανίων.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §11, 14
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τις αιτίες των επαναστάσεων του 1830 και του 1848 και τι άφησαν πίσω τους.
- Να περιγράφεις πώς ενώθηκαν η Ιταλία και η Γερμανία, και ποιοι πρωταγωνίστησαν.
- Να διαβάζεις ένα απόσπασμα του Μπίσμαρκ και να εξηγείς τι σήμαινε το «σίδηρο και αίμα».
- Να εξηγείς πώς δημιουργήθηκαν τα νέα βαλκανικά κράτη ως το Συνέδριο του Βερολίνου (1878).
Ο χάρτης που δεν κρατούσε
Το 1815, μετά την ήττα του Ναπολέοντα, οι νικητές μαζεύτηκαν στο Συνέδριο της Βιέννης και ξανάστησαν την Ευρώπη όπως ήταν πριν από το 1789: βασιλιάδες με απόλυτη εξουσία, σύνορα που χάραζαν οι δυναστείες, λαοί μοιρασμένους σε αυτοκρατορίες που δεν μιλούσαν τη γλώσσα τους. Ο Αυστριακός καγκελάριος Μέτερνιχ έγινε το σύμβολο αυτής της τάξης.
Δύο ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης όμως δεν έσβησαν. Ο φιλελευθερισμός ζητούσε σύνταγμα, Βουλή και δικαιώματα. Ο εθνικισμός ζητούσε κάθε έθνος να έχει το δικό του κράτος. Η Ελληνική Επανάσταση ήταν η πρώτη που πέτυχε. Το ερώτημα της ενότητας: πώς άλλαξαν αυτές οι δύο ιδέες τον χάρτη της Ευρώπης ως το 1878, και με ποιο τίμημα;
Το κύμα του 1830
Γύρω στο 1830 μια σειρά από επαναστάσεις συγκλόνισε την Ευρώπη δυτικά της Ρωσίας:
| Πού | Τι ζητούσαν | Τι έγινε |
|---|---|---|
| Γαλλία | να μην επιστρέψουν τα προνόμια των ευγενών και της Εκκλησίας | Ο Κάρολος Ι΄ διέλυσε τη Βουλή και περιόρισε την ψήφο· οι Παριζιάνοι τον έδιωξαν με οδοφράγματα τον Ιούλιο. Βασιλιάς έγινε ο Λουδοβίκος Φίλιππος, με σύνταγμα. |
| Βέλγιο | ανεξαρτησία από το Βασίλειο των Κάτω Χωρών | Οι καθολικοί Βέλγοι, που ένιωθαν ότι ο Ολλανδός βασιλιάς ευνοούσε τους προτεστάντες Ολλανδούς, ίδρυσαν δικό τους κράτος. |
| Πολωνία | ανεξαρτησία από τη Ρωσία | Ο ρωσικός στρατός την κατέπνιξε, και ακολούθησε σκληρότερη καταπίεση. |
Το 1830 έδειξε ότι η τάξη της Βιέννης μπορούσε να ραγίσει, αλλά μόνο εκεί όπου οι μεγάλες δυνάμεις δεν επενέβαιναν.
1848: η «Άνοιξη των Λαών»
Το 1848 ξέσπασαν επαναστάσεις σχεδόν ταυτόχρονα σε δεκάδες πόλεις, από το Παρίσι ως τη Βιέννη, το Βερολίνο, τη Βουδαπέστη, το Μιλάνο. Τρία είδη αιτιών έσμιξαν:
- Οικονομικά και κοινωνικά. Κακές σοδειές το 1845–1847, η αρρώστια της πατάτας, ακρίβεια στο ψωμί, ανεργία στις πόλεις. Οι φτωχοί ήταν θυμωμένοι.
- Εθνικά. Ούγγροι, Τσέχοι, Ιταλοί, Γερμανοί ήθελαν να ζουν σε δικά τους κράτη, ή σε ένα ενιαίο κράτος αντί για πολλά.
- Πολιτικά. Τα κράτη ζητούσαν όλο και περισσότερους φόρους και στρατιώτες, χωρίς να δίνουν στους πολίτες λόγο στις αποφάσεις.
Στη Γαλλία ο βασιλιάς παραιτήθηκε, κηρύχθηκε δημοκρατία, και όλοι οι ενήλικοι άνδρες απέκτησαν ψήφο. Στη Βιέννη ο Μέτερνιχ έφυγε κρυφά από την πόλη. Οι Ούγγροι, με αρχηγό τον Λάγιος Κόσουτ, κήρυξαν την ανεξαρτησία τους. Στη Φρανκφούρτη συνεδρίασε κοινοβούλιο από όλα τα γερμανικά κρατίδια για να γράψει σύνταγμα για μια ενωμένη Γερμανία.
Μέσα σε έναν χρόνο, σχεδόν όλα αυτά είχαν ηττηθεί. Ο αυστριακός στρατός, με τη βοήθεια ρωσικού, συνέτριψε τους Ούγγρους. Ο βασιλιάς της Πρωσίας αρνήθηκε το στέμμα που του πρόσφερε το κοινοβούλιο της Φρανκφούρτης, γιατί δεν δεχόταν στέμμα «από τον δρόμο». Στη Γαλλία οι ψηφοφόροι εξέλεξαν πρόεδρο τον ανιψιό του Ναπολέοντα, που το 1852 έγινε αυτοκράτορας Ναπολέων Γ΄.
Η ενοποίηση της Ιταλίας (1859–1870)
Στη μέση του 19ου αιώνα η ιταλική χερσόνησος ήταν μοιρασμένη σε επτά κράτη. Η Αυστρία κρατούσε τη Λομβαρδία και τη Βενετία, ο Πάπας τη Ρώμη και την κεντρική Ιταλία, μια δυναστεία Βουρβόνων τη Νάπολη και τη Σικελία. Μόνο σε ένα κράτος βασίλευε Ιταλός, στο Πεδεμόντιο (με τη Σαρδηνία).
Για το πώς θα γινόταν η ένωση υπήρχαν τρία σχέδια: μια ομοσπονδία με πρόεδρο τον Πάπα, μια δημοκρατία από τα κάτω, όπως ήθελε ο Τζουζέπε Ματσίνι με το κίνημά του «Νέα Ιταλία», ή μια συνταγματική μοναρχία γύρω από το Πεδεμόντιο, όπως ήθελε ο πρωθυπουργός του, Καμίλο Καβούρ. Επικράτησε το τρίτο.
- 1859: με τη βοήθεια της Γαλλίας του Ναπολέοντα Γ΄, το Πεδεμόντιο νικά την Αυστρία και παίρνει τη Λομβαρδία. Τα κράτη της κεντρικής Ιταλίας ενώνονται μαζί του.
- 1860: ο Τζουζέπε Γκαριμπάλντι, δημοκρατικός επαναστάτης, αποβιβάζεται στη Σικελία με χίλιους εθελοντές, τους «ερυθροχίτωνες», και καταλαμβάνει όλο τον νότο. Ύστερα τον παραδίδει στον βασιλιά του Πεδεμοντίου.
- 1861: ιδρύεται το Βασίλειο της Ιταλίας, με βασιλιά τον Βίκτωρα Εμμανουήλ Β΄.
- 1866: η Ιταλία παίρνει τη Βενετία, στον πόλεμο της Πρωσίας με την Αυστρία.
- 1870: οι Γάλλοι στρατιώτες που προστάτευαν τον Πάπα φεύγουν για τον πόλεμο με την Πρωσία. Ο ιταλικός στρατός μπαίνει στη Ρώμη, που γίνεται πρωτεύουσα.
Η ενοποίηση της Γερμανίας (1864–1871)
Μετά το 1815 τα σαράντα περίπου γερμανικά κράτη ήταν δεμένα μόνο σε μια χαλαρή Γερμανική Συνομοσπονδία, με δύο μεγάλους ανταγωνιστές μέσα της: την Αυστρία και την Πρωσία. Η Πρωσία έκανε πρώτα την οικονομική ένωση: το 1834 έφτιαξε μια τελωνειακή ένωση, όπου τα εμπορεύματα κυκλοφορούσαν χωρίς δασμούς, και άφησε την Αυστρία έξω.
Το 1862 πρωθυπουργός της Πρωσίας έγινε ο Ότο φον Μπίσμαρκ, ένας συντηρητικός αριστοκράτης που ήθελε μια Γερμανία ενωμένη κάτω από την Πρωσία, όχι από ένα κοινοβούλιο.
Παράδειγμα 1
Διάβασε μια πηγή: ο Μπίσμαρκ στη Βουλή της Πρωσίας (30 Σεπτεμβρίου 1862)
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή, σε ελεύθερη απόδοση. «Η Γερμανία δεν κοιτάζει τον φιλελευθερισμό της Πρωσίας, αλλά τη δύναμή της. […] Τα μεγάλα ζητήματα της εποχής δεν θα κριθούν με λόγους και με αποφάσεις πλειοψηφίας, αυτό ήταν το μεγάλο λάθος του 1848 και του 1849, αλλά με σίδηρο και αίμα.»
Πού και γιατί ειπώθηκε. Ο Μπίσμαρκ μιλάει σε μια επιτροπή της Βουλής, όπου οι φιλελεύθεροι αρνούνται να ψηφίσουν χρήματα για τον στρατό. Ζητά τα χρήματα, και ταυτόχρονα λέει στους βουλευτές ότι δεν είναι αυτοί που θα κρίνουν το μέλλον.
Τι λέει για το 1848. Ο ίδιος ο ομιλητής βγάζει το συμπέρασμα που είδες πιο πάνω: η Φρανκφούρτη απέτυχε επειδή μιλούσε. Το «σίδηρο και αίμα» σημαίνει κανόνια και πόλεμο.
Τι μας δείχνει. Δύο δρόμοι για την ενότητα: του κοινοβουλίου και του στρατού. Ο Μπίσμαρκ διαλέγει ανοιχτά τον δεύτερο, και η φράση του έμεινε στην ιστορία γιατί αυτό ακριβώς έγινε.
Μέσα σε επτά χρόνια, τρεις πόλεμοι:
- 1864, με την Αυστρία στο πλευρό της, κατά της Δανίας, για τα δουκάτα Σλέσβιχ και Χολστάιν.
- 1866, κατά της Αυστρίας. Η Πρωσία νίκησε σε επτά εβδομάδες, έβγαλε την Αυστρία από τις γερμανικές υποθέσεις και ένωσε τα βόρεια κράτη σε μια Βορειογερμανική Συνομοσπονδία.
- 1870–1871, κατά της Γαλλίας. Τα νότια γερμανικά κράτη πολέμησαν στο πλευρό της Πρωσίας. Ο Ναπολέων Γ΄ αιχμαλωτίστηκε στο Σεντάν.
Στις 18 Ιανουαρίου 1871, στην Αίθουσα των Κατόπτρων του ανακτόρου των Βερσαλλιών, ανακηρύχθηκε η Γερμανική Αυτοκρατορία, με αυτοκράτορα τον βασιλιά της Πρωσίας Γουλιέλμο Α΄. Η Γαλλία έχασε την Αλσατία και τη Λωρραίνη, και η πίκρα της για αυτή την απώλεια βάρυνε στην Ευρώπη ως τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο.
Νέα εθνικά κράτη στα Βαλκάνια
Το πρώτο εθνικό κράτος των Βαλκανίων ήταν η Ελλάδα. Στη διάρκεια του 19ου αιώνα ακολούθησαν κι άλλα, όσο η Οθωμανική Αυτοκρατορία αδυνάτιζε και οι βαλκανικοί λαοί έρχονταν σε επαφή, μέσα από το εμπόριο και τις σπουδές, με τις ιδέες της δυτικής Ευρώπης.
- Σέρβοι. Ξεσηκώθηκαν από το 1804, πριν από τους Έλληνες, και με τον Μίλος Ομπρένοβιτς κέρδισαν σταδιακά αυτονομία, που αναγνωρίστηκε το 1830. Είχαν δικό τους ηγεμόνα, σύνταγμα και στρατό πολύ πριν από την πλήρη ανεξαρτησία.
- Ρουμάνοι. Οι δύο ηγεμονίες, η Μολδαβία και η Βλαχία, εξέλεξαν το 1859 τον ίδιο ηγεμόνα και ενώθηκαν στη Ρουμανία.
- Βούλγαροι. Είχαν δύο αντιπάλους: την οθωμανική εξουσία και την ελληνική πνευματική επιρροή, που έβλεπαν στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης. Το 1870 ο σουλτάνος αναγνώρισε τη Βουλγαρική Εξαρχία, μια δική τους Εκκλησία. Η εξέγερση του 1876 πνίγηκε στο αίμα.
Το 1877 η Ρωσία κήρυξε πόλεμο στους Οθωμανούς και νίκησε. Με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (1878) δημιουργούσε μια Μεγάλη Βουλγαρία, ως το Αιγαίο. Βρετανία και Αυστροουγγαρία δεν δέχτηκαν τόση ρωσική επιρροή, και λίγους μήνες αργότερα το Συνέδριο του Βερολίνου (1878) ξαναμοίρασε τον χάρτη:
| Κράτος | Τι κέρδισε στο Βερολίνο |
|---|---|
| Σερβία, Μαυροβούνιο, Ρουμανία | πλήρη ανεξαρτησία |
| Βουλγαρία | μικρότερη αυτόνομη ηγεμονία, χωρίς τη Μακεδονία |
| Ελλάδα | υπόσχεση για νέα σύνορα, που έφερε το 1881 τη Θεσσαλία και την Άρτα |
Οι νέες χώρες είχαν όλες τον ίδιο στόχο με την ελληνική Μεγάλη Ιδέα: να συμπεριλάβουν όσους ομοεθνείς τους ζούσαν ακόμα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Συχνά διεκδικούσαν τα ίδια εδάφη, πρώτα απ' όλα τη Μακεδονία. Εκεί ξεκινά η σύγκρουση που θα οδηγήσει στους Βαλκανικούς πολέμους.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πότε και πού ανακηρύχθηκε η Γερμανική Αυτοκρατορία, και ποιος έγινε αυτοκράτορας;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τις αιτίες των επαναστάσεων του 1830 και του 1848 και τι άφησαν πίσω τους.
- Να περιγράφεις πώς ενώθηκαν η Ιταλία και η Γερμανία, και ποιοι πρωταγωνίστησαν.
- Να διαβάζεις ένα απόσπασμα του Μπίσμαρκ και να εξηγείς τι σήμαινε το «σίδηρο και αίμα».
- Να εξηγείς πώς δημιουργήθηκαν τα νέα βαλκανικά κράτη ως το Συνέδριο του Βερολίνου (1878).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.