Η Ελληνική Επανάσταση του 1821

Μια επανάσταση σε λάθος εποχή;

Το 1821 η Ευρώπη ήταν ο χειρότερος δυνατός τόπος για μια επανάσταση. Μετά την ήττα του Ναπολέοντα, οι μονάρχες της Ρωσίας, της Αυστρίας και της Πρωσίας είχαν ενωθεί στην Ιερή Συμμαχία (1815), με έναν στόχο: καμία εξέγερση εναντίον «νόμιμου» ηγεμόνα. Τα χρόνια 1820–1821 επαναστάσεις στην Ισπανία, στη Νάπολη και στο Πιεμόντε ζήτησαν συντάγματα· όλες καταπνίγηκαν με ξένα στρατεύματα. Ο αρχιτέκτονας αυτής της πολιτικής ήταν ο Αυστριακός καγκελάριος Μέτερνιχ.

Κι όμως, η ελληνική επανάσταση επέζησε, και εννέα χρόνια αργότερα ήταν το πρώτο νέο ανεξάρτητο εθνικό κράτος της Ευρώπης μετά το 1815. Το μάθημα αυτό ρωτά πώς.

Οι αιτίες

Οι Έλληνες είχαν ζήσει αιώνες ως υπόδουλοι χριστιανοί υπήκοοι του σουλτάνου. Γιατί όμως ξεσηκώθηκαν τότε; Οι ιστορικοί συνδυάζουν πολλές αιτίες:

Η Φιλική Εταιρεία άφηνε τα μέλη της να πιστεύουν ότι πίσω της βρισκόταν η Ρωσία. Όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας, τότε υπουργός Εξωτερικών του τσάρου, αρνήθηκε την ηγεσία της, την ανέλαβε το 1820 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, αξιωματικός του ρωσικού στρατού.

1821: η αρχή, σε δύο μέτωπα

Ο Υψηλάντης πέρασε τον ποταμό Προύθο στη Μολδαβία τον Φεβρουάριο του 1821, ελπίζοντας ότι θα ξεσηκώνονταν οι λαοί των Βαλκανίων και ότι θα ακολουθούσε η Ρωσία. Δεν έγινε τίποτα από τα δύο: ο τσάρος, που βρισκόταν τότε σε συνέδριο της Ιερής Συμμαχίας, καταδίκασε το κίνημα. Τον Ιούνιο ο Ιερός Λόχος νέων εθελοντών διαλύθηκε στο Δραγατσάνι.

Τον Μάρτιο ξεσηκώθηκε η Πελοπόννησος: στις 23 Μαρτίου οι επαναστάτες μπήκαν στην Καλαμάτα. Ακολούθησαν η Στερεά, τα νησιά του Αργοσαρωνικού και του Αιγαίου, η Κρήτη και άλλες περιοχές. Τον Σεπτέμβριο του 1821 οι επαναστάτες κατέλαβαν την Τριπολιτσά, το διοικητικό κέντρο του Μοριά. Τον Ιούλιο του 1822 ο Κολοκοτρώνης διέλυσε στα Δερβενάκια τον στρατό του Δράμαλη, και ο ελληνικός στόλος κράτησε μακριά τον οθωμανικό με τα πυρπολικά.

Η βία του πολέμου, από τις δύο πλευρές

Ο πόλεμος του 1821 δεν ήταν πόλεμος στρατών μόνο. Ήταν σύγκρουση κοινοτήτων που ζούσαν ανάμεσα η μία στην άλλη, και οι άμαχοι πλήρωσαν βαρύ τίμημα:

• Στην Πελοπόννησο, μέσα στους πρώτους μήνες, ο μουσουλμανικός πληθυσμός, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι, σκοτώθηκε ή εγκατέλειψε τον τόπο του. Στην άλωση της Τριπολιτσάς σφαγιάστηκαν χιλιάδες μουσουλμάνοι και Εβραίοι κάτοικοι· οι εκτιμήσεις για τον αριθμό διαφέρουν πολύ.
• Στην Κωνσταντινούπολη, τον Απρίλιο του 1821, ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ απαγχονίστηκε την Κυριακή του Πάσχα, παρότι είχε αφορίσει τους επαναστάτες. Ακολούθησαν σφαγές Ελλήνων στην Πόλη, στη Σμύρνη, στις Κυδωνίες και στην Κύπρο.
• Στη Χίο, την άνοιξη του 1822, ύστερα από μια απόβαση Σαμίων επαναστατών, οθωμανικά στρατεύματα σκότωσαν ή πούλησαν στα σκλαβοπάζαρα δεκάδες χιλιάδες κατοίκους. Το 1824 καταστράφηκαν τα Ψαρά και η Κάσος.

Ο ιστορικός καταγράφει αυτά τα γεγονότα όλα μαζί, με την ίδια ακρίβεια. Δεν τα καταγράφει για να «ισοφαρίσει» τη μία πλευρά με την άλλη, ούτε για να δικαιολογήσει καμία. Τα καταγράφει γιατί χωρίς αυτά δεν καταλαβαίνουμε ούτε τον πόλεμο ούτε την Ευρώπη που τον παρακολουθούσε. Για την Υψηλή Πύλη, ο Αγώνας ήταν ανταρσία υπηκόων σε καιρό που η Αυτοκρατορία φοβόταν για την ύπαρξή της· για τους Έλληνες, πόλεμος ελευθερίας· για τους αμάχους και των δύο πλευρών, συχνά απλώς καταστροφή.

Ένα κράτος μέσα στον πόλεμο

Από νωρίς οι επαναστάτες προσπάθησαν να δείξουν ότι δεν ήταν απλώς εξεγερμένοι, αλλά έθνος με κυβέρνηση. Η Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου ψήφισε τον Ιανουάριο του 1822 το Προσωρινό Πολίτευμα, με χωριστή εκτελεστική και νομοθετική εξουσία, και κήρυξε την ανεξαρτησία. Η Β΄, στο Άστρος (1823), το αναθεώρησε. Η Γ΄, στην Τροιζήνα (1827), εξέλεξε κυβερνήτη τον Καποδίστρια για επτά χρόνια.

Οι εμφύλιοι (1823–1825)

Στα χρόνια 1823–1825 οι Έλληνες πολέμησαν μεταξύ τους σε δύο φάσεις εμφυλίου. Από τη μία πλευρά βρίσκονταν οι στρατιωτικοί του Μοριά, με πρώτο τον Κολοκοτρώνη, και, στη δεύτερη φάση, πολλοί προεστοί της Πελοποννήσου. Από την άλλη, η κυβέρνηση με επικεφαλής τους Υδραίους πλοιοκτήτες (Κουντουριώτης) και πολιτικούς όπως ο Κωλέττης, με στρατό από τη Ρούμελη. Οι αιτίες ήταν πολλές:

• Ποιος θα κυβερνά: οι οπλαρχηγοί που είχαν κερδίσει τις μάχες, οι προεστοί που είχαν την τοπική εξουσία πριν από το 1821, ή οι νησιώτες πλοιοκτήτες που χρηματοδοτούσαν τον στόλο;
• Τα χρήματα: τα δάνεια του Λονδίνου (1824 και 1825) έδωσαν στην κυβέρνηση πόρους για να πληρώνει στρατό. Ήταν και το έπαθλο της σύγκρουσης.
• Τοπικές αντιπαλότητες: Μοραΐτες, Ρουμελιώτες και νησιώτες είχαν διαφορετικά συμφέροντα.
• Δύο ιδέες για το κράτος: ένα κεντρικό κράτος με ευρωπαϊκούς θεσμούς, ή ένα κράτος όπου θα μετρούσαν οι τοπικοί ηγέτες και οι παραδοσιακές ιεραρχίες.

Ο εμφύλιος κόστισε ακριβά. Ο γιος του Κολοκοτρώνη, ο Πάνος, σκοτώθηκε, και ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης φυλακίστηκε στην Ύδρα. Αποφυλακίστηκε όταν η κυβέρνηση τον χρειάστηκε απέναντι σε έναν πολύ πιο επικίνδυνο αντίπαλο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ιμπραήμ, φιλέλληνες, διπλωματία

Ο σουλτάνος ζήτησε βοήθεια από τον Μοχάμεντ Άλι της Αιγύπτου. Το 1825 ο γιος του, ο Ιμπραήμ, αποβιβάστηκε στη Μεθώνη με στρατό οργανωμένο με ευρωπαϊκό τρόπο, ανακατέλαβε μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου και έκαψε χωριά και σοδειές. Το Μεσολόγγι έπεσε με την Έξοδο του 1826, και η Ακρόπολη της Αθήνας παραδόθηκε το 1827. Ο Αγώνας έμοιαζε χαμένος.

Στην Ευρώπη όμως η κοινή γνώμη είχε αλλάξει. Ο φιλελληνισμός μάζευε χρήματα και εθελοντές· ο ποιητής Βύρων πέθανε στο Μεσολόγγι το 1824, και ο ζωγράφος Ντελακρουά παρουσίασε το ίδιο έτος τη «Σφαγή της Χίου». Οι κυβερνήσεις άλλαξαν στάση βήμα βήμα:

1. Το 1823 η Βρετανία, με υπουργό Εξωτερικών τον Κάνινγκ, αναγνώρισε τους Έλληνες ως εμπόλεμους, όχι απλώς ως αντάρτες.
2. Το 1826 Βρετανία και Ρωσία συμφώνησαν στο Πρωτόκολλο της Πετρούπολης για μια αυτόνομη Ελλάδα που θα πλήρωνε φόρο στον σουλτάνο.
3. Τον Ιούλιο του 1827 Βρετανία, Ρωσία και Γαλλία υπέγραψαν τη Συνθήκη του Λονδίνου: θα επέβαλλαν ανακωχή, αν χρειαζόταν και με τους στόλους τους. Οι Έλληνες τη δέχτηκαν· η Πύλη την αρνήθηκε.

Στις 20 Οκτωβρίου 1827 ο ενωμένος στόλος των τριών δυνάμεων μπήκε στον όρμο του Ναβαρίνου, όπου ήταν αγκυροβολημένος ο οθωμανοαιγυπτιακός στόλος. Μετά από ανταλλαγή πυρών η σύγκρουση γενικεύτηκε, και μέσα σε λίγες ώρες ο οθωμανοαιγυπτιακός στόλος είχε σχεδόν καταστραφεί. Ακολούθησαν ο ρωσοτουρκικός πόλεμος (1828–1829) και η αποχώρηση του Ιμπραήμ από τον Μοριά το 1828, με την πίεση ενός γαλλικού εκστρατευτικού σώματος. Η ανεξαρτησία, και το κράτος που παρέλαβε ο Καποδίστριας, είναι το θέμα του επόμενου μαθήματος.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ποια δύναμη, ποια στάση;

Διάλεξε μια θέση ή μια πράξη και μετά μια Μεγάλη Δύναμη. Το σκεπτικό κάθε ζευγαριού εμφανίζεται από κάτω.

Η θέση ή η πράξη

«Η εξέγερση των υπηκόων εναντίον του νόμιμου ηγεμόνα τους πρέπει να σβήσει» — και δεν αλλάζουμε γνώμη ούτε το 1827.Είμαστε ομόδοξοι με τους Έλληνες, και μια αδύναμη Οθωμανική Αυτοκρατορία μάς ανοίγει τον δρόμο προς τα Στενά.Δεν θέλουμε να λύσει η Ρωσία το ζήτημα μόνη της και να κερδίσει επιρροή στη Μεσόγειο· καλύτερα να είμαστε κι εμείς μέσα.Το 1828 στείλαμε εκστρατευτικό σώμα στην Πελοπόννησο και ο Ιμπραήμ αποχώρησε.Υπογράψαμε τη Συνθήκη του Λονδίνου (1827) και ο στόλος μας πολέμησε στο Ναβαρίνο.

Η δύναμη

ΒρετανίαΡωσίαΓαλλίαΑυστρία

Δεν ταιριάζειΗ Βρετανία αναγνώρισε τους Έλληνες ως εμπόλεμους ήδη το 1823.

Από την Οδησσό στο Ναβαρίνο

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσα γεγονότα χωράνε στο 1821 μόνο. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ίδρυση της Φιλικής ΕταιρείαςΟ Υψηλάντης περνά τον ΠρούθοΞεσηκωμός της ΠελοποννήσουΆλωση της ΤριπολιτσάςΕπίδαυρος και ΧίοςΟι εμφύλιοιΑποβίβαση του ΙμπραήμΝαυμαχία του Ναβαρίνου

Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας · 1814 μ.Χ.Τρεις έμποροι στην Οδησσό, ο Σκουφάς, ο Τσακάλωφ και ο Ξάνθος.