Η Αμερικανική και η Γαλλική Επανάσταση
Ανεξαρτησία, Διακήρυξη των Δικαιωμάτων, και ο Ναπολέων.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Γ΄ Γυμνασίου, §2, 3, 4
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τις αιτίες της Αμερικανικής Επανάστασης και τι άλλαξαν η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας (1776) και το Σύνταγμα των ΗΠΑ (1787).
- Να περιγράφεις τις φάσεις της Γαλλικής Επανάστασης, από τις Γενικές Τάξεις του 1789 ως την Τρομοκρατία και το Διευθυντήριο.
- Να αξιολογείς τον Ναπολέοντα από περισσότερες από μία οπτικές: ως συνεχιστή και ως αρνητή της Επανάστασης.
- Να διαβάζεις μια πηγή του 1789, το φυλλάδιο του Σιεγιές, και να τη συνδέεις με την κοινωνία του Παλαιού Καθεστώτος.
Η εποχή των επαναστάσεων
Ανάμεσα στο 1775 και στο 1815, δύο επαναστάσεις άλλαξαν τον τρόπο που οι άνθρωποι σκέφτονταν την εξουσία. Η πρώτη έγινε σε δεκατρείς βρετανικές αποικίες της Βόρειας Αμερικής και γέννησε ένα νέο κράτος. Η δεύτερη έγινε στη Γαλλία, το πολυπληθέστερο κράτος της δυτικής Ευρώπης, και ανέτρεψε μια μοναρχία αιώνων.
Και οι δύο στηρίχτηκαν στις ιδέες του Διαφωτισμού: φυσικά δικαιώματα, κυριαρχία του λαού, διάκριση των εξουσιών. Σε αυτή την ενότητα όμως μας ενδιαφέρει κυρίως κάτι άλλο: γιατί ξέσπασαν τότε, πώς εξελίχθηκαν, και τι άφησαν πίσω τους.
Η Αμερικανική Επανάσταση
Οι αιτίες. Ο Επταετής πόλεμος (1756–1763) έδιωξε τη Γαλλία από τον Καναδά, αλλά άφησε τη Βρετανία με τεράστιο χρέος. Το Λονδίνο αποφάσισε ότι έπρεπε να πληρώσουν και οι αποικίες, και επέβαλε νέους φόρους, όπως τον Νόμο του Χαρτοσήμου (1765). Οι άποικοι δεν αρνούνταν κάθε φόρο· αρνούνταν φόρους που ψήφιζε ένα κοινοβούλιο όπου δεν είχαν ούτε έναν αντιπρόσωπο. Το σύνθημά τους ήταν «κανένας φόρος χωρίς αντιπροσώπευση».
Η κλιμάκωση. Το 1773 άποικοι μεταμφιεσμένοι πέταξαν στο λιμάνι της Βοστώνης φορτία τσαγιού μιας βρετανικής εταιρείας. Το Λονδίνο απάντησε με τιμωρητικούς νόμους, και το 1775 οι πρώτοι πυροβολισμοί ανάμεσα σε πολιτοφύλακες και βρετανικό στρατό άνοιξαν τον πόλεμο.
Η Διακήρυξη. Στις 4 Ιουλίου 1776 το Ηπειρωτικό Συνέδριο ενέκρινε τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, που τη συνέταξε κυρίως ο Τόμας Τζέφερσον. Δεν ζητούσε πια διόρθωση των φόρων: έλεγε ότι μια κυβέρνηση που καταπατά τα φυσικά δικαιώματα χάνει το δικαίωμα να κυβερνά.

Ο πόλεμος και η νίκη. Οι αποικίες, με αρχιστράτηγο τον Τζορτζ Ουάσινγκτον, δεν θα νικούσαν εύκολα μόνες τους την πρώτη ναυτική δύναμη του κόσμου. Μετά τη νίκη τους στη Σαρατόγκα (1777), η Γαλλία μπήκε στον πόλεμο στο πλευρό τους, για να εκδικηθεί τη Βρετανία. Στο Γιορκτάουν (1781) ένας βρετανικός στρατός παραδόθηκε, και με τη Συνθήκη του Παρισιού (1783) η Βρετανία αναγνώρισε την ανεξαρτησία των Ηνωμένων Πολιτειών.
Το Σύνταγμα. Το 1787 συντάχθηκε στη Φιλαδέλφεια το Σύνταγμα των ΗΠΑ, που ισχύει, με τροποποιήσεις, ως σήμερα. Ίδρυσε ένα ομοσπονδιακό κράτος, με πρόεδρο, Κογκρέσο και Ανώτατο Δικαστήριο, δηλαδή με τις τρεις εξουσίες του Μοντεσκιέ σε διαφορετικά χέρια. Πρώτος πρόεδρος έγινε ο Ουάσινγκτον το 1789.
Τα όρια. Η νέα δημοκρατία δεν ήταν δημοκρατία για όλους. Η δουλεία διατηρήθηκε, κυρίως στις νότιες πολιτείες, και καταργήθηκε σε όλη τη χώρα μόνο το 1865, μετά από έναν αιματηρό εμφύλιο. Οι ιθαγενείς έχασαν όλο και περισσότερη γη καθώς οι Αμερικανοί προχωρούσαν δυτικά. Οι γυναίκες δεν ψήφιζαν.
Η Γαλλική Επανάσταση: οι αιτίες
Η Γαλλία του 18ου αιώνα, το Παλαιό Καθεστώς, ήταν μια απόλυτη μοναρχία και μια κοινωνία χωρισμένη σε τρεις τάξεις:
| Τάξη | Ποιοι ήταν | Τι είχαν |
|---|---|---|
| Πρώτη | ο κλήρος | γη, εισόδημα από τη δεκάτη, απαλλαγή από τους περισσότερους φόρους |
| Δεύτερη | οι ευγενείς | τίτλους, ανώτερα αξιώματα, φεουδαρχικά δικαιώματα πάνω στους χωρικούς, φορολογικά προνόμια |
| Τρίτη | όλοι οι άλλοι: αστοί, τεχνίτες, εργάτες, χωρικοί — πάνω από το 95% του πληθυσμού | το μεγαλύτερο βάρος των φόρων, και σχεδόν καμία πολιτική φωνή |
Στη δεκαετία του 1780 ήρθαν μαζί πολλά προβλήματα. Το κράτος είχε φτάσει σε πτώχευση, εν μέρει και από τα έξοδα του πολέμου στην Αμερική. Οι ευγενείς αρνούνταν να χάσουν τα φορολογικά τους προνόμια. Μια κακή σοδειά το 1788 ανέβασε την τιμή του ψωμιού, που ήταν η βασική τροφή των φτωχών. Και οι αστοί, μορφωμένοι και συχνά πλούσιοι, διάβαζαν τους στοχαστές του Διαφωτισμού και έβλεπαν ότι η γέννηση, όχι η αξία, καθόριζε ποιος κυβερνά.
Παράδειγμα 1
Διάβασε μια πηγή του 1789: «Τι είναι η Τρίτη Τάξη;»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Τον Ιανουάριο του 1789 ο κληρικός Εμμανουέλ-Ζοζέφ Σιεγιές κυκλοφόρησε ένα φυλλάδιο που άρχιζε με τρεις ερωτήσεις: «Τι είναι η Τρίτη Τάξη; Τα πάντα. Τι υπήρξε ως τώρα στην πολιτική τάξη; Τίποτα. Τι ζητά; Να γίνει κάτι.»
Πότε και γιατί γράφτηκε. Ο βασιλιάς είχε μόλις συγκαλέσει τις Γενικές Τάξεις, μια συνέλευση που δεν είχε συνέλθει από το 1614. Το μεγάλο ερώτημα ήταν πώς θα ψηφίσουν: αν ψήφιζε κάθε τάξη από μία φορά, ο κλήρος και οι ευγενείς θα νικούσαν πάντα την Τρίτη Τάξη με δύο ψήφους προς μία. Το φυλλάδιο είναι επιχείρημα μέσα σε αυτή τη διαμάχη.
Τι υποστηρίζει. Τα «πάντα» σημαίνει ότι η Τρίτη Τάξη κάνει όλη τη δουλειά της χώρας και αποτελεί σχεδόν όλο το έθνος. Το «τίποτα» σημαίνει ότι δεν είχε καμία πραγματική εξουσία. Το «κάτι» είναι μετριοπαθές: ο Σιεγιές δεν ζητά ακόμα κατάργηση της βασιλείας, ζητά φωνή.
Το συμπέρασμα. Η πηγή δείχνει ότι η σύγκρουση ξεκίνησε ως διαφωνία για τους κανόνες της ψηφοφορίας και όχι ως σχέδιο ανατροπής του βασιλιά. Αυτό μας προειδοποιεί να μη διαβάζουμε όλη την Επανάσταση από το τέλος της, σαν να ήταν γραμμένο από την αρχή πού θα κατέληγε.
Η Γαλλική Επανάσταση: οι φάσεις
1789: το τέλος του Παλαιού Καθεστώτος. Τον Ιούνιο οι αντιπρόσωποι της Τρίτης Τάξης αυτοανακηρύχθηκαν Εθνοσυνέλευση και ορκίστηκαν να μη διαλυθούν πριν δώσουν στη Γαλλία σύνταγμα. Στις 14 Ιουλίου το πλήθος του Παρισιού κατέλαβε τη Βαστίλη. Τη νύχτα της 4ης Αυγούστου η Συνέλευση κατάργησε τα φεουδαρχικά προνόμια, και στις 26 Αυγούστου ψήφισε τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη.

1791–1792: από τη συνταγματική μοναρχία στη Δημοκρατία. Το Σύνταγμα του 1791 κράτησε τον βασιλιά, με περιορισμένες εξουσίες, και έδωσε ψήφο μόνο σε άνδρες που πλήρωναν ορισμένο φόρο. Ο Λουδοβίκος ΙΣΤ΄ όμως προσπάθησε να διαφύγει στο εξωτερικό, και το 1792 η Γαλλία βρέθηκε σε πόλεμο με την Αυστρία και την Πρωσία. Τον Σεπτέμβριο του 1792 καταργήθηκε η μοναρχία και ανακηρύχθηκε η Δημοκρατία. Τον Ιανουάριο του 1793 ο βασιλιάς εκτελέστηκε.
1793–1794: η Τρομοκρατία. Με ξένους στρατούς στα σύνορα και εξεγέρσεις στο εσωτερικό, η Επιτροπή Δημόσιας Σωτηρίας, με ηγετική μορφή τον Ροβεσπιέρο, κυβέρνησε με έκτακτα μέτρα. Περίπου 17.000 άνθρωποι καταδικάστηκαν επίσημα σε θάνατο, και πολλές χιλιάδες ακόμα πέθαναν στις φυλακές ή εκτελέστηκαν χωρίς δίκη. Ο εμφύλιος στη Βανδέα, στη δυτική Γαλλία, κόστισε κατά τις περισσότερες εκτιμήσεις πάνω από 100.000 ζωές. Τον Ιούλιο του 1794 ο ίδιος ο Ροβεσπιέρο οδηγήθηκε στη λαιμητόμο.
1795–1799: το Διευθυντήριο. Μια πιο συντηρητική κυβέρνηση πέντε μελών προσπάθησε να βρει τη μέση οδό ανάμεσα στους βασιλόφρονες και στους ριζοσπάστες. Ήταν αδύναμη και στηριζόταν όλο και περισσότερο στον στρατό.
Ο Ναπολέων
Ο Ναπολέων Βοναπάρτης, στρατηγός που είχε νικήσει στην Ιταλία, κατέλαβε την εξουσία με πραξικόπημα τον Νοέμβριο του 1799 και έγινε Πρώτος Ύπατος. Το 1804 στέφθηκε αυτοκράτορας. Την ίδια χρονιά εκδόθηκε ο Αστικός Κώδικας, που κατοχύρωσε την ισότητα των πολιτών μπροστά στον νόμο, την ατομική ιδιοκτησία και το κοσμικό κράτος, αλλά έβαλε τη γυναίκα κάτω από την εξουσία του συζύγου.

Με τους πολέμους του έφτασε να ελέγχει το μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής Ευρώπης. Η εκστρατεία στη Ρωσία (1812) όμως κατέληξε σε καταστροφή, και μετά την ήττα του στη Λειψία (1813) παραιτήθηκε το 1814. Επέστρεψε για λίγο το 1815, ηττήθηκε οριστικά στο Βατερλό και πέθανε εξόριστος στην Αγία Ελένη το 1821. Οι νικητές, στο Συνέδριο της Βιέννης (1814–1815), προσπάθησαν να επαναφέρουν τους παλιούς βασιλείς και να προλάβουν κάθε νέα επανάσταση.
Παράδειγμα 2
Συνέχισε ή πρόδωσε ο Ναπολέων την Επανάσταση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το επιχείρημα της συνέχειας. Ο Αστικός Κώδικας κράτησε την ισότητα μπροστά στον νόμο και την κατάργηση των φεουδαρχικών προνομίων. Οι στρατοί του τα μετέφεραν σε όσες χώρες κατέκτησε. Τα αξιώματα δόθηκαν συχνά με βάση την ικανότητα και όχι την καταγωγή.
Το επιχείρημα της προδοσίας. Ο Ναπολέων κατάργησε στην πράξη τη λαϊκή κυριαρχία: οι εκλογές έγιναν τυπικές, ο Τύπος λογοκρίθηκε, και στη θέση του βασιλιά μπήκε ένας αυτοκράτορας. Το 1802 επανέφερε τη δουλεία στις γαλλικές αποικίες.
Η οπτική των άλλων λαών. Σε πολλές περιοχές οι Γάλλοι έφεραν αρχικά νόμους ισότητας, αλλά και βαριούς φόρους, στρατολογία και λεηλασίες. Στην Ισπανία και στη Γερμανία η αντίσταση στον Ναπολέοντα γέννησε εθνικά κινήματα, που χρησιμοποίησαν τις ίδιες ιδέες της Επανάστασης εναντίον της Γαλλίας.
Το συμπέρασμα. Και τα δύο επιχειρήματα στηρίζονται σε γεγονότα. Ο Ναπολέων κράτησε τις κοινωνικές κατακτήσεις της Επανάστασης και κατάργησε τις πολιτικές. Μια ιστορική κρίση είναι πιο δυνατή όταν λέει σε τι ακριβώς συνέχισε και σε τι αρνήθηκε, αντί για ένα απλό «ναι» ή «όχι».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος συνέταξε κυρίως τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, και ποια μέρα εγκρίθηκε;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τις αιτίες της Αμερικανικής Επανάστασης και τι άλλαξαν η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας (1776) και το Σύνταγμα των ΗΠΑ (1787).
- Να περιγράφεις τις φάσεις της Γαλλικής Επανάστασης, από τις Γενικές Τάξεις του 1789 ως την Τρομοκρατία και το Διευθυντήριο.
- Να αξιολογείς τον Ναπολέοντα από περισσότερες από μία οπτικές: ως συνεχιστή και ως αρνητή της Επανάστασης.
- Να διαβάζεις μια πηγή του 1789, το φυλλάδιο του Σιεγιές, και να τη συνδέεις με την κοινωνία του Παλαιού Καθεστώτος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.