Φωνές και διαθέσεις
Ενεργητική και παθητική φωνή — και η διάθεση: ποιος κάνει και ποιος παθαίνει.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τη φωνή (μορφή του ρήματος) από τη διάθεση (σημασία του).
- Να αναγνωρίζεις ενεργητική, παθητική, μέση και ουδέτερη διάθεση.
- Να διακρίνεις τα αυτοπαθή από τα αλληλοπαθή ρήματα της μέσης διάθεσης.
- Να εξηγείς γιατί τα αποθετικά ρήματα έχουν παθητική φωνή αλλά ενεργητική διάθεση.
Μορφή και σημασία δεν είναι το ίδιο
Η φωνή του ρήματος τη βρίσκεις από την κατάληξη, όπως έμαθες στο Δημοτικό: σε -ω η ενεργητική (πλένω), σε -μαι η παθητική (πλένομαι). Ξέρεις επίσης να γυρίζεις μια πρόταση από ενεργητική σε παθητική σύνταξη.
Τώρα κοίτα αυτά τα τρία ρήματα σε -μαι:
- Τα πιάτα πλένονται στο πλυντήριο.
- Η Δάφνη πλένεται πριν από την προπόνηση.
- Ο Στέλιος έρχεται με το λεωφορείο.
Και τα τρία έχουν παθητική φωνή. Η σημασία τους όμως είναι εντελώς διαφορετική:
- Τα πιάτα δεν κάνουν τίποτα· κάποιος άλλος τα πλένει. Το υποκείμενο παθαίνει.
- Η Δάφνη πλένει τον εαυτό της. Το υποκείμενο κάνει την πράξη και η πράξη γυρίζει πίσω σε αυτό.
- Ο Στέλιος δεν παθαίνει τίποτα· αυτός ενεργεί: έρχεται.
Η μορφή του ρήματος λέγεται φωνή. Η σημασία του, δηλαδή αν το υποκείμενο ενεργεί, παθαίνει ή απλώς βρίσκεται σε μια κατάσταση, λέγεται διάθεση.
Η μέση διάθεση: αυτοπαθή και αλληλοπαθή
Στη μέση διάθεση το υποκείμενο κάνει την πράξη, αλλά δεν τη στέλνει σε κάποιον άλλον. Υπάρχουν δύο περιπτώσεις:
| Είδος | Τι γίνεται | Παραδείγματα | Έλεγχος |
|---|---|---|---|
| Αυτοπαθή | η πράξη γυρίζει στον ίδιο | ντύνομαι, χτενίζομαι, ξυρίζομαι, πλένομαι | χωράει «τον εαυτό μου» |
| Αλληλοπαθή | δύο ή περισσότεροι κάνουν την πράξη ο ένας στον άλλον | αγκαλιάζονται, χαιρετιούνται, τηλεφωνιούνται | χωράει «ο ένας τον άλλον» |
- «Η Δάφνη χτενίζεται» = η Δάφνη χτενίζει τον εαυτό της.
- «Ο Μάριος και η Ιωάννα χαιρετήθηκαν» = χαιρέτησε ο ένας τον άλλον.
Τα αλληλοπαθή είναι σχεδόν πάντα στον πληθυντικό: χρειάζονται τουλάχιστον δύο πρόσωπα.
Υπάρχει και μια τρίτη, πιο σπάνια περίπτωση: το υποκείμενο βάζει κάποιον άλλον να του κάνει την πράξη. «Ο Στέλιος κουρεύεται κάθε μήνα» δεν σημαίνει ότι κουρεύει μόνος του τον εαυτό του· πηγαίνει στον κουρέα. Κι αυτό λογαριάζεται μέση διάθεση.
Πώς ξεχωρίζεις παθητική από μέση
Το ίδιο ρήμα σε -μαι μπορεί να έχει και τις δύο διαθέσεις. Τρεις έλεγχοι βοηθούν:
- Χωράει ποιητικό αίτιο (από + αιτιατική, «ποιος το έκανε»); Τότε είναι παθητική. «Τα πιάτα πλένονται από τον Νίκο.»
- Χωράει «τον εαυτό του»; Τότε είναι μέση αυτοπαθής. «Η Δάφνη πλένει τον εαυτό της.»
- Χωράει «ο ένας τον άλλον»; Τότε είναι μέση αλληλοπαθής. «Τα παιδιά αγκάλιασαν το ένα το άλλο.»
Η ουδέτερη διάθεση
Μερικά ρήματα δεν δείχνουν ούτε ενέργεια ούτε πάθημα. Λένε μόνο σε ποια κατάσταση βρίσκεται το υποκείμενο: «Το μωρό κοιμάται», «Ο σκύλος κάθεται στο κατώφλι», «Η Ελπίδα βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη».
Δεν χωράει ποιητικό αίτιο («κοιμάται από…» δεν στέκει) ούτε «τον εαυτό του». Κανείς δεν κάνει τίποτα σε κανέναν.
Γιατί σε ενδιαφέρει
Η διάθεση αλλάζει το πού πέφτει το βάρος. Οι ειδήσεις προτιμούν την παθητική διάθεση, γιατί τους ενδιαφέρει τι έγινε περισσότερο από το ποιος το έκανε: «Κλείστηκε ο δρόμος για δύο ώρες». Μια αφήγηση προτιμά συνήθως την ενεργητική, γιατί τη ζωντανεύουν τα πρόσωπα που δρουν.
Και η μέση διάθεση λέει κάτι που η ενεργητική λέει πιο βαριά: «Η Δάφνη χτενίζεται» αντί «Η Δάφνη χτενίζει τον εαυτό της».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες φωνή και διάθεση: «Ο προπονητής υποσχέθηκε στους παίκτες μια εκδρομή.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φωνή: το «υποσχέθηκε» στο α΄ πρόσωπο του ενεστώτα είναι «υπόσχομαι», σε -μαι. Παθητική φωνή. Δεν υπάρχει «υποσχώ», άρα είναι αποθετικό.
Η διάθεση: δοκιμάζουμε ποιητικό αίτιο. «Υποσχέθηκε από κάποιον» δεν στέκει. Ο προπονητής κάνει την υπόσχεση, και αυτό που υπόσχεται είναι «μια εκδρομή»: αντικείμενο σε αιτιατική.
Το υποκείμενο έχει την ενέργεια και τη στέλνει σε αντικείμενο. Ενεργητική διάθεση, με παθητική φωνή.
Παράδειγμα 2
Τι διάθεση έχει το «ντύθηκαν» σε καθεμία: α) «Τα παιδιά ντύθηκαν πειρατές για το πάρτι.» β) «Τα παιδιά ντύθηκαν από τις μαμάδες τους.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο α) δεν υπάρχει κάποιος άλλος που κάνει την πράξη. Τα παιδιά έντυσαν τον εαυτό τους. Μέση διάθεση, αυτοπαθές.
Στο β) υπάρχει ποιητικό αίτιο: «από τις μαμάδες τους». Οι μαμάδες έκαναν την πράξη, τα παιδιά την έπαθαν. Παθητική διάθεση.
Ίδιο ρήμα, ίδια φωνή, ίδιος χρόνος. Τη διάθεση την άλλαξε η υπόλοιπη πρόταση.
Παράδειγμα 3
Ξαναγράψε την πρόταση «Η Άννα αγκάλιασε τη Μαρίνα και η Μαρίνα αγκάλιασε την Άννα» με ένα μόνο ρήμα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πράξη πηγαίνει και από τις δύο μεριές: ο ένας στον άλλον. Χρειαζόμαστε αλληλοπαθές ρήμα, μέσης διάθεσης.
Το ρήμα πάει σε -μαι και σε πληθυντικό, γιατί τα πρόσωπα είναι δύο: «αγκαλιάστηκαν». Το υποκείμενο γίνεται «η Άννα και η Μαρίνα».
«Η Άννα και η Μαρίνα αγκαλιάστηκαν.»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
«Ο φύλακας του μουσείου στέκεται όρθιος όλη μέρα.» Τι διάθεση έχει το «στέκεται»;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τη φωνή (μορφή του ρήματος) από τη διάθεση (σημασία του).
- Να αναγνωρίζεις ενεργητική, παθητική, μέση και ουδέτερη διάθεση.
- Να διακρίνεις τα αυτοπαθή από τα αλληλοπαθή ρήματα της μέσης διάθεσης.
- Να εξηγείς γιατί τα αποθετικά ρήματα έχουν παθητική φωνή αλλά ενεργητική διάθεση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.