Φωνές και διαθέσεις

Μορφή και σημασία δεν είναι το ίδιο

Η φωνή του ρήματος τη βρίσκεις από την κατάληξη, όπως έμαθες στο Δημοτικό: σε -ω η ενεργητική (πλένω), σε -μαι η παθητική (πλένομαι). Ξέρεις επίσης να γυρίζεις μια πρόταση από ενεργητική σε παθητική σύνταξη.

Τώρα κοίτα αυτά τα τρία ρήματα σε -μαι:

• Τα πιάτα πλένονται στο πλυντήριο.
• Η Δάφνη πλένεται πριν από την προπόνηση.
• Ο Στέλιος έρχεται με το λεωφορείο.

Και τα τρία έχουν παθητική φωνή. Η σημασία τους όμως είναι εντελώς διαφορετική:

• Τα πιάτα δεν κάνουν τίποτα· κάποιος άλλος τα πλένει. Το υποκείμενο παθαίνει.
• Η Δάφνη πλένει τον εαυτό της. Το υποκείμενο κάνει την πράξη και η πράξη γυρίζει πίσω σε αυτό.
• Ο Στέλιος δεν παθαίνει τίποτα· αυτός ενεργεί: έρχεται.

Η μορφή του ρήματος λέγεται φωνή. Η σημασία του, δηλαδή αν το υποκείμενο ενεργεί, παθαίνει ή απλώς βρίσκεται σε μια κατάσταση, λέγεται διάθεση.

Η μέση διάθεση: αυτοπαθή και αλληλοπαθή

Στη μέση διάθεση το υποκείμενο κάνει την πράξη, αλλά δεν τη στέλνει σε κάποιον άλλον. Υπάρχουν δύο περιπτώσεις:

• «Η Δάφνη χτενίζεται» = η Δάφνη χτενίζει τον εαυτό της.
• «Ο Μάριος και η Ιωάννα χαιρετήθηκαν» = χαιρέτησε ο ένας τον άλλον.

Τα αλληλοπαθή είναι σχεδόν πάντα στον πληθυντικό: χρειάζονται τουλάχιστον δύο πρόσωπα.

Υπάρχει και μια τρίτη, πιο σπάνια περίπτωση: το υποκείμενο βάζει κάποιον άλλον να του κάνει την πράξη. «Ο Στέλιος κουρεύεται κάθε μήνα» δεν σημαίνει ότι κουρεύει μόνος του τον εαυτό του· πηγαίνει στον κουρέα. Κι αυτό λογαριάζεται μέση διάθεση.

Πώς ξεχωρίζεις παθητική από μέση

Το ίδιο ρήμα σε -μαι μπορεί να έχει και τις δύο διαθέσεις. Τρεις έλεγχοι βοηθούν:

1. Χωράει ποιητικό αίτιο (από + αιτιατική, «ποιος το έκανε»); Τότε είναι παθητική. «Τα πιάτα πλένονται από τον Νίκο.»
2. Χωράει «τον εαυτό του»; Τότε είναι μέση αυτοπαθής. «Η Δάφνη πλένει τον εαυτό της.»
3. Χωράει «ο ένας τον άλλον»; Τότε είναι μέση αλληλοπαθής. «Τα παιδιά αγκάλιασαν το ένα το άλλο.»

Η ουδέτερη διάθεση

Μερικά ρήματα δεν δείχνουν ούτε ενέργεια ούτε πάθημα. Λένε μόνο σε ποια κατάσταση βρίσκεται το υποκείμενο: «Το μωρό κοιμάται», «Ο σκύλος κάθεται στο κατώφλι», «Η Ελπίδα βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη».

Δεν χωράει ποιητικό αίτιο («κοιμάται από…» δεν στέκει) ούτε «τον εαυτό του». Κανείς δεν κάνει τίποτα σε κανέναν.

Γιατί σε ενδιαφέρει

Η διάθεση αλλάζει το πού πέφτει το βάρος. Οι ειδήσεις προτιμούν την παθητική διάθεση, γιατί τους ενδιαφέρει τι έγινε περισσότερο από το ποιος το έκανε: «Κλείστηκε ο δρόμος για δύο ώρες». Μια αφήγηση προτιμά συνήθως την ενεργητική, γιατί τη ζωντανεύουν τα πρόσωπα που δρουν.

Και η μέση διάθεση λέει κάτι που η ενεργητική λέει πιο βαριά: «Η Δάφνη χτενίζεται» αντί «Η Δάφνη χτενίζει τον εαυτό της».

Ποια διάθεση;

Διάλεξε πρόταση και μετά τη διάθεση του ρήματος που γράφεται μετά το βελάκι. Δοκίμασε τους ελέγχους: «από ποιον;», «τον εαυτό του», «ο ένας τον άλλον».

Πρόταση

Τα εισιτήρια πουλήθηκαν σε μία ώρα. → πουλήθηκανΟ Παύλος ξυρίζεται κάθε πρωί. → ξυρίζεταιΟι δύο αρχηγοί έδωσαν τα χέρια και χαιρετήθηκαν. → χαιρετήθηκανΗ γιαγιά δέχεται επισκέψεις μόνο το απόγευμα. → δέχεταιΗ γάτα κάθεται στο περβάζι όλο το απόγευμα. → κάθεταιΟ ορειβάτης έπαθε κρυοπαγήματα. → έπαθεΟι μαθητές μοίρασαν τα φυλλάδια στην είσοδο. → μοίρασαν

Διάθεση

ενεργητικήπαθητικήμέσηουδέτερη

Διάθεση

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση