Εγκλίσεις και τροπικότητα
Οριστική, υποτακτική, προστακτική: βεβαιότητα, επιθυμία, πιθανότητα, υποχρέωση.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την επιστημική τροπικότητα (πόσο βέβαιος είμαι) από τη δεοντική (τι θέλω ή τι πρέπει να γίνει).
- Να αναγνωρίζεις βεβαιότητα, πιθανότητα, δυνατότητα, επιθυμία, ευχή, πρόθεση και υποχρέωση σε μια πρόταση.
- Να εξηγείς τι δηλώνει το «θα» με παρατατικό ή με αόριστο, πέρα από τον μέλλοντα.
- Να χρησιμοποιείς τις εγκλίσεις σε ανεξάρτητες προτάσεις για προτροπή, ευχή, απορία και ευγενική παράκληση.
Τι ξέρεις ήδη, και τι προστίθεται
Από τη ΣΤ΄ Δημοτικού ξέρεις τις τρεις εγκλίσεις: η οριστική λέει ένα γεγονός (γράφει), η υποτακτική κάτι που θέλουμε ή περιμένουμε (να γράψει), η προστακτική μια εντολή (γράψε).
Εδώ αλλάζει η ερώτηση. Δεν ρωτάμε πια μόνο «σε ποια έγκλιση είναι το ρήμα», αλλά τι στάση παίρνει αυτός που μιλάει απέναντι σε αυτό που λέει. Διάβασε:
- Ο Άρης είναι στο σπίτι.
- Ο Άρης θα είναι στο σπίτι· τα φώτα είναι αναμμένα.
- Ο Άρης μπορεί να είναι στο σπίτι.
- Ο Άρης πρέπει να είναι στο σπίτι ως τις δέκα.
Το γεγονός είναι ένα: ο Άρης και το σπίτι. Στις τρεις πρώτες αλλάζει το πόσο σίγουρος είναι ο ομιλητής. Στην τέταρτη δεν μετράει η σιγουριά· ο ομιλητής λέει τι πρέπει να γίνει.
Αυτή η στάση του ομιλητή λέγεται τροπικότητα.
Η επιστημική τροπικότητα: από το σίγουρο στο ίσως
Μπορείς να βάλεις τις επιστημικές σημασίες σε μια σκάλα, από την πιο σίγουρη στην πιο αβέβαιη:
| Σημασία | Πώς εκφράζεται συνήθως | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Βεβαιότητα | απλή οριστική, συχνά με «σίγουρα», «ασφαλώς» | Το τρένο έφυγε ήδη. |
| Πιθανότητα | πρέπει να + ρήμα · θα + οριστική · μάλλον | Πρέπει να έφυγε ήδη. Θα έφυγε ήδη. |
| Δυνατότητα | μπορεί να + υποτακτική · ίσως · θα + παρατατικός | Μπορεί να φύγει με καθυστέρηση. |
| Υπόθεση | να, ας, αν, άμα, έτσι και + ρήμα | Να έφευγε νωρίτερα, θα το προλαβαίναμε. |
Η πιθανότητα είναι πιο δυνατή από τη δυνατότητα. «Θα έφυγε» σημαίνει «είμαι σχεδόν σίγουρος». «Μπορεί να φύγει» σημαίνει «δεν το αποκλείω».
Το «θα» δεν δείχνει πάντα μέλλον
Στη ΣΤ΄ είδες το «θα» ως σημάδι του μέλλοντα. Με χρόνους του παρελθόντος όμως δεν μιλάει για το μέλλον:
| Σχήμα | Τι δηλώνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| θα + αόριστος | πιθανότητα για κάτι που έγινε | Δεν απαντάει. Θα ξέχασε το κινητό του. |
| θα + ενεστώτας | πιθανότητα για κάτι που γίνεται τώρα | Μην τηλεφωνείς, θα κοιμάται. |
| θα + παρατατικός | κάτι που θα γινόταν, αλλά δεν γίνεται | Θα ερχόμουν, αλλά είχα προπόνηση. |
| θα + υπερσυντέλικος | κάτι που θα είχε γίνει, αλλά δεν έγινε | Με χάρτη θα είχαμε φτάσει από ώρα. |
Η δεοντική τροπικότητα: από το θέλω στο πρέπει
Κι εδώ υπάρχει σκάλα, από την πιο απαλή ως την πιο αυστηρή:
| Σημασία | Πώς εκφράζεται συνήθως | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Επιθυμία | θέλω να + υποτακτική | Θέλω να μάθω κιθάρα. |
| Ευχή | να, ας, μακάρι να + υποτακτική | Μακάρι να βγει ήλιος αύριο. |
| Πρόθεση | σκοπεύω να, λέω να, σχεδιάζω να | Λέω να πάω με τα πόδια. |
| Υποχρέωση | πρέπει να, είναι ανάγκη να · προστακτική | Πρέπει να γυρίσεις ως τις δέκα. |
Όταν η ευχή δεν μπορεί πια να πραγματοποιηθεί, το ρήμα πάει σε χρόνο του παρελθόντος: «Μακάρι να ήμουν εκεί» (αλλά δεν ήμουν). «Μακάρι να είχα διαβάσει» (αλλά δεν διάβασα).
Οι εγκλίσεις στις ανεξάρτητες προτάσεις
Μια ανεξάρτητη πρόταση στέκεται μόνη της, χωρίς να εξαρτάται από άλλη. Σε τέτοιες προτάσεις η υποτακτική κάνει πολλές δουλειές:
| Δουλειά | Παράδειγμα |
|---|---|
| προτροπή | Ας ξεκινήσουμε από την αρχή. |
| ευχή | Να 'σαι καλά! |
| απορία | Τι να του πω τώρα; |
| προσταγή | Να είσαι σπίτι στις εννιά. |
| απαγόρευση | Μην αγγίξεις το καλώδιο. |
| παραχώρηση | Ας λέει ό,τι θέλει· εγώ ξέρω την αλήθεια. |
Ένα παράδειγμα από την ποίηση. Ο Κ. Π. Καβάφης (1863–1933) γράφει στην «Ιθάκη» (1911):
Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι νάναι μακρύς ο δρόμος,
Το «να εύχεσαι» είναι υποτακτική σε ανεξάρτητη πρόταση. Δεν λέει κάτι που γίνεται· είναι συμβουλή, δηλαδή δεοντική τροπικότητα. (Το «νάναι» είναι η γραφή του ποιητή για το «να 'ναι».)
Από την προσταγή στην ευγένεια
Η ίδια παράκληση μπορεί να ειπωθεί με διαφορετικές εγκλίσεις. Όσο απομακρύνεσαι από την προστακτική, τόσο πιο ευγενικό ακούγεται:
- Κλείσε το παράθυρο. (προστακτική: εντολή)
- Κλείσε, σε παρακαλώ, το παράθυρο. (προστακτική με «σε παρακαλώ»)
- Κλείνεις λίγο το παράθυρο; (οριστική σε ερώτηση)
- Θα μπορούσες να κλείσεις το παράθυρο; (θα + παρατατικός: δυνατότητα)
Στην τέταρτη ο ομιλητής δεν διατάζει: ρωτάει αν είναι δυνατό. Γι' αυτό είναι η πιο ευγενική. Αυτή η επιλογή μετράει όταν γράφεις επιστολή ή μιλάς σε κάποιον που δεν γνωρίζεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι τροπικότητα έχει το «θα» σε καθεμιά: α) «Θα σου γράψω αύριο.» β) «Θα σου έγραφα, αλλά δεν είχα τη διεύθυνσή σου.» γ) «Δεν βρίσκω το γράμμα. Θα το πέταξα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Γράψε το «Φέρε μου το βιβλίο» με τρεις τρόπους, από τον λιγότερο στον περισσότερο ευγενικό.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Στην πρόταση «Ο Αλέξης πρέπει να είναι άρρωστος· δεν ήρθε ούτε σήμερα» το «πρέπει να» δηλώνει πιθανότητα ή υποχρέωση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την επιστημική τροπικότητα (πόσο βέβαιος είμαι) από τη δεοντική (τι θέλω ή τι πρέπει να γίνει).
- Να αναγνωρίζεις βεβαιότητα, πιθανότητα, δυνατότητα, επιθυμία, ευχή, πρόθεση και υποχρέωση σε μια πρόταση.
- Να εξηγείς τι δηλώνει το «θα» με παρατατικό ή με αόριστο, πέρα από τον μέλλοντα.
- Να χρησιμοποιείς τις εγκλίσεις σε ανεξάρτητες προτάσεις για προτροπή, ευχή, απορία και ευγενική παράκληση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.